Nhà Chu

Nhà Chu (; thế kỷ 11 TCN đến 256 TCN) nối tiếp sau nhà Thương và trước nhà Tần ở Trung Quốc. Nhà Chu tồn tại lâu hơn bất cứ một triều đại nào khác trong lịch sử Trung Quốc, và việc sử dụng đồ sắt cũng đã xuất hiện ở Trung Quốc trong thời kỳ này. Nhà Chu cũng là khoảng thời gian khi hệ thống chữ viết cổ xuất hiện trên các đỉnh đồng thời Tây Chu bắt đầu chuyển sang giai đoạn hiện đại, dưới hình thức những văn bản ghi chép cổ cuối Thời chiến quốc.

Nguồn gốc

Nhà Chu khởi nguồn ở sông Vị (Wei), phía tây nền văn minh Thương và họ cầm đầu một liên minh gồm các bộ lạc gần nền văn minh Thương. Khi vị vua Thương, Zhouxin bị bắt giữ trong một cuộc chiến chống lại ông ta ở phía đông nam, những kẻ nổi loạn dấy lên từ những bộ tộc mà nhà Thương đã chinh phục trước đó. Nhà Chu và đồng minh coi việc rối loạn này của nhà Thương là một cơ hội để chống lại họ, và vào năm 1045 trước Công Nguyên họ chiến thắng vua nhà Thương trong trận chiến Mục Dã (Mu-ye) và chặt đầu ông ta. Một vương triều Nhà nhà Chu bắt đầu cai trị ở vùng đất trước đó thuộc nền văn minh Thương.

Phong kiến

Nhà Chu coi tất cả đất đai thuộc về thần thánh, và họ là những đứa con của thần thánh vì vậy tất cả đất đai và dân cư đều thuộc về họ. Thấy rằng đất đai mình chinh phục được quá rộng lớn để một người có thể cai trị, các vua nhà Chu đã chia đất đai thành những vùng và chỉ định một người nào đó để cai trị vùng đó dưới danh nghĩa của mình (chư hầu), lựa chọn một người thân trong họ, một người có thể tin tưởng trong bè cánh, hay vị thủ lĩnh một bộ lạc đã cùng họ chống lại nhà Thương. Mỗi vị thủ lĩnh địa phương có quyền sắp đặt mọi vùng đất quanh mình. Có lực lượng dân phòng riêng. Và Nhà nhà Chu ban cho họ những quà tặng như xe ngựa, vũ khí bằng đồng, người hầu và súc vật. Những vị chỉ huy địa phương cũng được nhận tước vương (lord - gong). Những vị vua địa phương này truyền ngôi cho con trai mình và tước vương của họ là cha truyền con nối. Và để cai trị vùng đất của mình tốt hơn, vị vương hầu đó lại phong những tước nhỏ hơn cho những người đã từng cầm đầu các nhóm dân ở nơi đó trước khi họ đến. Một hệ thống thứ bậc địa vị và trách nhiệm xuất hiện giữa và bên trong các gia đình, với việc anh lớn thì có quyền cao hơn em, với quy tắc kế tục theo đó những người đàn ông sẽ làm chủ gia đình. Nếu một người quý tộc đã có gia đình mà lại thích một người đàn bà khác, thay vì đuổi vợ khỏi nhà, ông ta có thể đưa người đàn bà kia vào trong gia đình với tư cách vợ lẽ, với cấp bậc thấp hơn vợ mình.

Nhà nhà Chu nói với những người bị mình chinh phục rằng nhà Chu đã đuổi tiền nhân các vua nhà Thương khỏi thiên đường và thiên đường đã bị vị thần tối cao của họ chiếm, vị thần mà họ gọi là “Thượng đế”, người, theo họ nói, đã ra lệnh cho sự sụp đổ của nhà Thương. Giống như ở vùng Tây Á, các vua Chu tuyên bố rằng họ cai trị bằng quyền lực thần thánh. Họ cho rằng họ là hiện thân trên mặt đất của “Thượng đế” và nhiệm vụ của họ là làm trung gian với Thượng đế, để thực hiện các cuộc hiến tế thích đáng và giữ gìn quan hệ tốt giữa thiên đường và thần dân của họ. Họ tuyên bố rằng bất kỳ một sự chống đối nào với sự cai trị của họ là chống đối lại ý muốn của trời. Bắt đầu từ thời các vua nhà Chu các vị thủ lĩnh địa phương nhận được quyền hành động như các thầy tế: để thực hiện hiến tế, để cho phép hát một số loại bài hát và một số điệu nhảy, quyền cúng tế các vị thần núi sông ở địa phương, các dòng suối và đất và mùa màng. Tuy nhiên, các quý tộc địa phương tiếp tục đi theo di sản của ông cha để lại. Họ lấy vợ bằng những nghi thức tôn giáo và sự ủng hộ trong khi người dân thường vẫn tiếp tục không có kiểu lấy vợ như vậy, không có họ hay có gia phả. Họ chỉ đơn giản sống với nhau và được công nhận là một cặp bởi những người hàng xóm. Giống như ở Ấn Độ và Tây Á, cùng với thời gian có một sự pha trộn giữa các tôn giáo của kẻ chinh phục và kẻ bị chinh phục. Những vị cai trị nhà Chu chấp nhận vào danh sách thần thánh của mình một số vị thần của nền văn minh Thương. Sự cúng tế nhiều vị thần từ thời nhà Thương vẫn được tiếp tục, gồm cả vị thần mùa màng, mưa và nông nghiệp - một trong những vị thần này được tin rằng được sinh ra từ một bà mẹ trinh trắng. Trong số các vị thần đó có vị thần sông Hoàng Hà, người có thân cá nhưng có mặt người. Trong nền văn minh Chu, con người tiếp tục cố gắng làm dịu các vị thần bằng cách cúng tế. Những người có khả năng thì hiến tế bằng gia súc, cừu, lợn hay ngựa. Việc hiến tế bằng người giảm bớt so với thời nhà Thương, nhưng Nhà nhà Chu có cả vợ và bạn bè ở trong mộ, và mỗi năm một cô gái trẻ bị cúng làm cô dâu cho thần sông. Việc hiến tế này bắt đầu bằng việc những bà đồng cốt lựa chọn một cô gái đẹp nhất có thể. Mặc cho cô ta đồ satin, tơ và đeo trang sức và đặt lên một cái giường cưới trên một cái bè. Họ tống cái bè xuống sông. Cái bè sẽ chìm và cô gái chết đuối, coi như là một đồ hiến tế cho thế giới vô hình của vị thần sông.

Mệnh Trời (Thiên Mệnh)

Nhà Chu cũng phải tranh đấu với tính hợp thức về sự cai trị của họ. Để thuyết phục thần dân, đặc biệt là các quý tộc, về tính chính đáng của quyền lực của mình, nhà Chu lập ra một hệ thống quyền lực mới mà họ gọi là thiên mệnh (t’ien ming), hay “Sự uỷ nhiệm của Trời”. Khái niệm này vẫn là một phần trong bề ngoài của những lý thuyết về quyền lực ở Trung Quốc. Nhà Chu định nghĩa quyền làm vua như một vị trí trung gian giữa trời và đất; đặc tính của vua hay lord, “vương” (ti) thể hiện hùng hồn điều này. Chữ biểu ý của chữ này gồm ba đường ngang và một nét sổ dọc. Điều này thể hiện sự kết nỗi giữa trời (ở trên) và đất (ở dưới). Mối quan hệ này được thể hiện gián tiếp bởi lord hay nhà vua (đường ngang ở giữa). Trời (“thiên”) muốn rằng con người sẽ có được mọi thứ nhu cầu của mình, và vị vua, theo ý của “thiên mệnh” được chỉ định bởi trời để coi sóc sự thịnh vượng của mọi người dân. Đây là một “Chiếu chỉ” hay “Sự uỷ nhiệm” của trời. Nếu vị vua chúa trở nên ích kỷ hay không thể chấp nhận được, không thể chăm sóc người dân, trời bãi bỏ sự uỷ nhiệm của mình và trao cho người khác. Cách duy nhất để biết được sự uỷ nhiệm đã được thông qua là lật đổ vị vua chúa đó; nếu việc lật đổ thành công, thì sự uỷ nhiệm đã được trao cho người kia, nhưng nếu thất bại, thì sự uỷ nhiệm vẫn thuộc về nhà vua. Mệnh Trời có thể là khái niệm về mặt chính trị và xã hội bị chỉ trích nhiều nhất trong văn hoá Trung Quốc. Nó giải thích những thay đổi trong lịch sử, nhưng cũng cung cấp một lý thuyết đạo đức sâu sắc về triều đình dựa trên sự vị tha cống hiến của người cai trị đối với lợi ích đại chúng. Quan niệm này cũng tái tạo lại quan niệm Trung Quốc về Trời, vốn bắt nguồn từ khái niệm trước đó về một “Thượng đế”, hay “Shang-Ti”, thành một lực lượng cai trị vũ trụ đạo đức. Chính khía cạnh đạo đức này của Trời và “Mệnh Trời”, đã ảnh hưởng đến khuynh hướng chung của văn hoá và triết học Trung Quốc, có lẽ chú trọng tới đạo đức và các vấn đề xã hội – hơn là những nền văn hoá cổ khác.

Nhà Đông Chu

Năm 771 TCN, khi U Vương phế truất hoàng hậu để đưa Bao Tự lên thay thế, kinh đô nhà Chu đã bị các lực lượng du mục phía đông bắc tràn vào cướp phá. Thế tử của U Vương, Chu Bình Vương, được các quý tộc chư hầu Trịnh, Lỗ, Tề đưa lên làm vua, dời đô về phía đông năm 722 BC tới Lạc Dương, tỉnh Hà Nam hiện nay. Từ đây bắt đầu giai đoạn Đông Chu, và chỉ kết thúc khi bị nhà Tần lật đổ vào năm 256 trước Công Nguyên; trong lịch sử Trung Quốc, giai đoạn này được gọi là “Thời Xuân Thu” (771-401 BC) và “Thời chiến quốc” (401-256 BC). Thời kỳ này của nhà Đông Chu cũng được coi là giai đoạn phát triển mạnh mẽ nhất của tư tưởng và văn hoá Trung Quốc trong lịch sử. Chính trong giai đoạn cai trị này của nhà Đông Chu mà những nhà tư tưởng lớn nhất đã sáng tạo ra những quan niệm khởi đầu về triết học, đạo đức, học thuyết chính trị và văn hoá Trung Quốc. Ở giai đoạn Xuân Thu (771-401 BC), Trung Quốc gồm phần lớn là một nhóm các tiểu vương quốc; chính nhà Chu cũng không bao giờ có đủ quyền lực quân sự và chính trị để tái chiếm phía tây hay thậm chí là giữ được quyền kiểm soát các tiểu quốc của mình. Bởi vì sự không ổn định của các tiểu quốc đó, và bởi vì sự xâm lấn lãnh thổ của các rợ du mục phía nam, các tiểu quốc phải liên minh với nhau và chấp nhận một số vị bá chủ trên “lãnh thổ” của họ. Vì vậy thời Xuân Thu là một giai đoạn nguy hiểm và không chắc chắn nhất, trong đó lãnh thổ bị chuyển dịch tới lui, các cuộc xâm lấn thường xuyên xảy ra và các liên minh được lập lên rồi lại giải tán với sự nhanh chóng đáng kinh ngạc.

Suy tàn

Từ khi dời đô sang phía Đông, quyền lực của triều đình Chu dần giảm sút: tốc độ tan rã các vương quốc tăng lên. Từ thời Bình Vương về sau, các vua nhà Chu chỉ còn cai trị trên danh nghĩa, quyền lực thực sự nằm trong tay các quý tộc hùng mạnh. Tới cuối thời nhà Chu, các quý tộc thậm chí còn không cần biết tới sự cai trị chỉ mang tính biểu tượng của các vua Chu và tự phong mình làm Vua. Họ muốn trở thành Vua của những ông vua. Cuối cùng, triều đại này hoàn toàn bị xoá bỏ trong quá trình thống nhất Trung Quốc của Tần Thuỷ Hoàng năm 221 TCN.

Nông nghiệp

Nông nghiệp thời nhà Chu đã rất tập trung và trong nhiều trường hợp được chỉ đạo từ nhà nước. Tất cả đất đai trồng trọt đều thuộc sở hữu quý tộc, các quý tộc trao lại đất đai cho các nông nô của mình. Ví dụ, một mảnh đất được chia làm chính miếng vuông, hình chữ tỉnh (井), gọi là phép tỉnh điền, thu hoạch từ mảnh đất nằm chính giữa thuộc về nhà nước, ở những mảnh xung quanh thuộc về các nông dân. Theo cách này, nhà nước có thể tích trữ lương thực thặng dư (như gạo) và phân phối chúng ở thời đói kém hay mất mùa. Một số lĩnh vực sản xuất quan trọng thời kỳ này gồm chế tạo đồng, vũ khí và công cụ sản xuất nông nghiệp. Những ngành này thuộc quyền quản lý của tầng lớp quý tộc.

Các vua nhà Chu

Tên riêng	Tên thuỵ	Số năm cai trị¹	Tên phổ biến nhất
Ji Fa 姬發	Vũ Vương 武王	1046 TCN-1043 TCN¹	Chu Vũ Vương
Cơ Tụng 姬誦	Thành Vương 成王	1042 TCN-1021 TCN¹	King Cheng of Zhou
Cơ ??? (Zhao) 姬釗	Khang Vương 康王	1020 TCN-996 TCN¹	Chu Khang Vương
Cơ Hà 姬瑕	Chiêu Vương 昭王	995 TCN-977 TCN¹	Chu Chiêu Vương
Cơ Mãn 姬滿	Mục Vương 穆王	976 TCN-922 TCN¹	Chu Mục Vương
Cơ Ê Hỗ 姬繄扈	Cung Vương 共王	922 TCN-900 TCN¹	Chu Cung Vương
Cơ ??? (Jian) 姬囏	Ý Vương 懿王	899 TCN-892 TCN¹	Chu Ý Vương
Cơ Tích Phương 姬辟方	Hiếu Vương 孝王	891 TCN-886 TCN¹	Chu Hiếu Vương
Cơ Tiếp 姬燮	Di Vương 夷王	885 TCN-878 TCN¹	Chu Di Vương
Cơ Hồ 姬胡	Lệ Vương 厲王	877 TCN-841 TCN¹	Chu Lệ Vương
	Cung Hoà (nhiếp chính) 共和	841 TCN-828 TCN	Cung Hoà
Cơ Tĩnh 姬靜	Tuyên Vương 宣王	827 TCN-782 TCN	Chu Tuyên Vương
Cơ Cung ??? 姬宮湦	U Vương 幽王	781 TCN-771 TCN	Chu U Vương
Kết thúc Tây Chu / Bắt đầu Đông Chu
Cơ Nghi Cữu 姬宜臼	Bình Vương 平王	770 TCN-720 TCN	Chu Bình Vương
Cơ Lâm 姬林	Hoàn Vương 桓王	719 TCN-697 TCN	Chu Hoàn Vương
Cơ Đà 姬佗	Trang Vương 莊王	696 TCN-682 TCN	Chu Trang Vương
Cơ Hồ Tề 姬胡齊	Ly Vương 釐王	681 TCN-677 TCN	Chu Ly Vương
Cơ Lang 姬閬	Huệ Vương 惠王	676 TCN-652 TCN	Chu Huệ Vương
Cơ Trịnh 姬鄭	Tương Vương 襄王	651 TCN-619 TCN	Chu Tương Vương
Cơ Nhâm Thần 姬壬臣	Khoảnh Vương 頃王	618 TCN-613 TCN	Chu Khoảnh Vương
Cơ Ban 姬班	Khuông Vương 匡王	612 TCN-607 TCN	Chu Khuông Vương
Cơ Du 姬瑜	Định Vương 定王	606 TCN-586 TCN	Chu Định Vương
Cơ Di 姬夷	Giản Vương 簡王	585 TCN-572 TCN	Chu Giản Vương
Cơ Duệ Tâm 姬泄心	Lingwang 靈王	571 TCN-545 TCN	Chu Linh Vương
Cơ Quý 姬貴	Cảnh Vương 景王	544 TCN-521 TCN	Chu Cảnh Vương
Cơ Mãnh 姬猛	Điệu Vương 悼王	520 TCN	Chu Điệu Vương
Cơ Cái 姬丐	Kính Vương 敬王	519 TCN-476 TCN	Chu Kính Vương
Cơ Nhân 姬仁	Nguyên Vương 元王	475 TCN-469 TCN	Chu Nguyên Vương
Cơ Giới 姬介	Trinh Định Vương 貞定王	468 TCN-442 TCN	Chu Trinh Định
Cơ Khứ Tật 姬去疾	Ai Vương 哀王	441 TCN	Chu Ai Vương
Cơ Thúc 姬叔	Tư Vương 思王	441 TCN	Chu Tư Vương
Cơ Ngôi 姬嵬	Khảo Vương 考王	440 TCN-426 TCN	Chu Khảo Vương
Cơ Ngọ 姬午	Uy Liệt Vương 威烈王	425 TCN-402 TCN	Chu Uy Liệt
Cơ Kiêu 姬驕	An Vương 安王	401 TCN-376 TCN	Chu An Vương
Cơ Hỉ 姬喜	Liệt Vương 烈王	375 TCN-369 TCN	Chu Liệt Vương
Cơ Biển 姬扁	Hiển Vương 顯王	368 TCN-321 TCN	Chu Hiển Vương
Cơ Định 姬定	Thận Tịnh Vương 慎靚王	320 TCN-315 TCN	Chu Thận Tịnh
Cơ Duyên 姬延	Noãn Vương 赧王	314 TCN-256 TCN	Chu Noãn Vương
	Huệ Vương 惠王	255 TCN-249 TCN	Chu Huệ Vương)
1 Niên đại bắt đầu lịch sử Trung Quốc được chấp nhận chung là năm 841 TCN, khởi đầu thời nhiếp chính Cung Hoà. Tất cả niên đại trước đó đều còn gây nhiều tranh cãi. Những niên đại ở đây lấy theo Dự án Biên niên Hạ-Thương-Chu, của các học giả do chính phủ Trung Quốc tài trợ và hoàn thành năm 2000. Chúng chỉ có tính tham khảo.
2 Các quý tộc dòng họ Cơ cho rằng Huệ Vương là người kế vị Noãn Vương sau khi thủ đô, Lạc Dương, bị các lực lượng Tần chiếm năm 256 TCN. Tuy nhiên cuộc kháng chiến của nhà Chu không kéo dài vì thế số đông cho rằng Noãn Vương là hoàng đế cuối cùng nhà Chu.

Xem thêm

Liên kết ngoài

Nhà Chu | Lịch sử Trung Quốc

Gourt Home::Gourt :: Nhà Chu