คณะองคมนตรี (Privy Council) คือ บุคคลที่มีหน้าที่ถวายความเห็นต่อพระมหากษัตริย์ คำนี้กำเนิดขึ้นครั้งแรกในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงตั้งสภาขึ้น 2 สภา คือ สภาที่ปรึกษาราชการแผ่นดิน (Council of state) และองคมนตรีสภา (Privy Council) ต่อมาเมื่อมีการเปลี่ยนแปลงการปกครองจากระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ไปเป็นระบอบประชาธิปไตยโดยมีพระมหากษัตริย์เป็นประมุข รัฐธรรมนูญ พ.ศ. 2490 จึงมีบทบัญญัติคล้ายคลึงกันโดยกำหนดให้มี "คณะอภิรัฐมนตรี" ทำหน้าที่นี้ ซึ่งเปลี่ยนชื่อเป็น "คณะองคมนตรี" ในรัฐธรรมนูญ พ.ศ. 2492 และใช้มาตราบจนถึงปัจจุบัน

รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พ.ศ. 2540 ระบุว่าเป็นคณะบุคคลที่พระมหากษัตริย์ทรงเลือกและทรงแต่งตั้ง มีผู้ทรงคุณวุฒิเป็นประธานองคมนตรีคนหนึ่งและองคมนตรีอื่นอีกไม่เกิน 18 คน ความเห็นที่ถวายต่อพระมหากษัตริย์ต้องเป็นพระราชกรณียกิจที่พระมหากษัตริย์ทรงปรึกษาเท่านั้น การเลือกและแต่งตั้งองคมนตรีหรือการให้องคมนตรีพ้นจากตำแหน่งให้เป็นไปตามพระราชอัธยาศัย โดยประธานองคมนตรีเป็นผู้รับสนองพระบรมราชโองการแต่งตั้งองคมนตรีหรือให้องคมนตรีพ้นจากตำแหน่ง

องคมนตรีต้องไม่เป็นสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร สมาชิกวุฒิสภา กรรมการการเลือกตั้ง ผู้ตรวจการแผ่นดินของรัฐสภา กรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ ตุลาการศาลรัฐธรรมนูญ ตุลาการศาลปกครอง กรรมการป้องกันและปราบปรามการทุจริตแห่งชาติ กรรมการตรวจเงินแผ่นดิน ข้าราชการซึ่งมีตำแหน่งหรือเงินเดือนประจำ พนักงานรัฐวิสาหกิจ เจ้าหน้าที่อื่นของรัฐ หรือสมาชิก หรือเจ้าหน้าที่ของพรรคการเมือง และต้องไม่แสดงการฝักใฝ่ในพรรคการเมืองใด ๆ ก่อนเข้ารับหน้าที่ องคมนตรีต้องถวายสัตย์ปฏิญาณต่อพระมหากษัตริย์ และพ้นจากตำแหน่งเมื่อตาย ลาออก หรือมีพระบรมราชโองการให้พ้นจากตำแหน่ง

รายนามองคมนตรี (16 มีนาคม 2548)

1. พลเอกเปรม ติณสูลานนท์ (ประธานองคมนตรี)
2. นายเชาวน์ ณ ศีลวันต์
3. นายธานินทร์ กรัยวิเชียร
4. พลเรือตรี หม่อมหลวงอัศนี ปราโมช
5. พลอากาศตรีกำธน สินธวานนท์
6. พลอากาศเอกสิทธิ เศวตศิลา
7. นายจุลนภ สนิทวงศ์ ณ อยุธยา
8. พลเอกพิจิตร กุลละวณิชย์
9. นายอำพล เสนาณรงค์
10. นายจำรัส เขมะจารุ
11. หม่อมหลวงทวีสันต์ ลดาวัลย์ (อสัญกรรม)
12. หม่อมราชวงศ์เทพกมล เทวกุล
13. นายศักดา โมกขมรรคกุล
14. นายพลากร สุวรรณรัฐ
15. นายเกษม วัฒนชัย
16. นายสวัสดิ์ วัฒนายากร
17. พลเอกสุรยุทธ์ จุลานนท์
18. นายสันติ ทักราล
19. พลเรือเอกชุมพล ปัจจุสานนท์

รายนามองคมนตรีในอดีต

• สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธุ์ กรมพระนครสวรรค์วรพินิต
• สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้ากิติยากรวรลักษณ์ กรมพระจันทบุรีนฤนาถ
• พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้ารพีพัฒนศักดิ์ กรมหลวงราชบุรีดิเรกฤทธิ์
• พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าคัคณางคยุคล กรมหลวงพิชิตปรีชากร
• พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าประวิตรวัฒโนดม กรมหลวงปราจิณกิติบดี
• พระราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้ารัชนีแจ่มจรัส กรมหมื่นพิทยาลงกรณ์
• พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้านักขัตรมงคล กรมหมื่นจันทบุรีสุรนาถ (หม่อมเจ้านักขัตรมงคล กิติยากร)
• พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าวรรณไวทยากร กรมหมื่นนราธิปพงศ์ประพันธ์ (หม่อมเจ้าวรรณไวทยากร วรวรรณ)
• พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าจักรพันธ์เพ็ญศิริ (หม่อมเจ้าจักรพันธ์เพ็ญศิริ จักรพันธุ์)
• พระยาไมตรีวิรัชกฤตย์ (พุ่ม บุนนาค) (17 ตุลาคม 2404 - 2479)
• พระยาเทพหัสดิน (ผาด เทพหัสดิน ณ อยุธยา) (6 กุมภาพันธ 2420 - 7 กรกฎาคม 2494)
• พลเอกอดุล อดุลเดชจรัส (28 มิถุนายน 2437 - 17 ธันวาคม 2512)
• พลตำรวจเอกอรรถสิทธิ์ สิทธิสุนทร
• นายจิตติ ติงศภัทิย์ (2451 - 2538)
• นายศรีเสนา สมบัติศิริ
• นายจรูญพันธ์ อิศรางกูร ณ อยุธยา
• นายประกอบ หุตตะสิงห์
• หม่อมหลวงจิรายุ นพวงศ์
• หม่อมหลวงเดช สนิทวงศ์
• นายกัลย์ อิศรเสนา ณ อยุธยา
• นายสัญญา ธรรมศักดิ์
• หม่อมราชวงศ์อดุลกิติ์ กิติยากร (2 พฤศจิกายน 2473 - 5 พฤษภาคม 2547)

ลิงก์ภายนอก

• คอลัมน์รู้ไปโม้ด - มติชน
• สำนักข่าวกรมประชาสัมพันธ์

อ้างอิง

• ธงทอง จันทรางศุ, สารานุกรมรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย (พ.ศ. ๒๕๔๐) พระมหากษัตริย์, สถาบันพระปกเกล้า, พ.ศ. 2544, หน้า 13-17

สถาบันของรัฐ | ราชาธิปไตย

Privy council | Kongelig råd | 枢密院