Sosna

Sosna (Pinus L. 1753 - starorzymska nazwa sosny i świerka) - rodzaj roślin z rodziny sosnowatych (Pinaceae) obejmujący niemal 115 gatunków, występujących przeważnie w strefie klimatu umiarkowanego półkuli północnej, choć niektóre gatunki rosną również w strefach cieplejszych. Jedyne naturalne stanowisko na półkuli południowej znajduje się na Sumatrze (P. merkusii). Są to drzewa lub krzewy posiadające przewody żywiczne w korze i drewnie. Sosny tworzą mieszane lub jednogatunkowe lasy.

Charakterystyka

Kpjas_iglak1.jpg]]

Pinus pinea conos.jpg]]

Ulistnienie

Liście występują w dwóch formach. Na młodych gałązkach są to szpilki osadzone pojedynczo skrętolegle na pędzie. U starszych osobników przekształcone są w łuski z pachwin, z których wyrastają krótkopędy. Na końcu krótkopędu znajduje się pęk kilku (zazwyczaj 2 do 5) równowąskich szpilek. Szpilki pozostają na gałęziach na zimę, a opadają po okresie od 3 do 15 lat, zależnie od gatunku.

Kwiaty

Rośliny z tego rodzaju są jednopienne, lecz wytwarzają osobne kwiaty męskie i żeńskie. Kwiaty są wiatropylne. Kwiaty męskie przeważnie walcowate, podłużne i małe, zebrane w klastrach. Kwiaty żeńskie szyszeczkowate, kuliste lub jajowate.

Nasiona

Nasiona znajdują się w szyszce o długości dochodzącej nawet do pół metra, o zdrewniałej powierzchni. W szyszkach znajdują się tarczki w kształcie rombu, w obrębie których znajdują się często ostre wyrostki. Szyszki dojrzewają przeważnie dwa lub trzy sezony, po czym opadają na ziemię w całości lub rozpadają się.

Gatunki chronione

W Polsce pod ścisłą ochroną gatunkową znajduje się kosodrzewina i limba.

Zastosowanie

sosna.jpg Sosny mają bardzo duże znaczenie w przemyśle drzewnym i budownictwie. Ze względu na dobre parametry techniczne stanowią obecnie ok. 75% drzewostanu polskich lasów. Drewno sosnowe jest łatwe w obróbce. Wykorzystywane jest jako materiał na słupy w energetyce, na stemple górnicze, podkłady kolejowe, w stolarstwie oraz do produkcji papieru, sklejki i wełny drzewnej. Jest odpowiednie na okleiny wewnętrzne, na stolarkę okienną i drzwiową, podłogi lub meble.

Poza samym drewnem wykorzystuje się także korę, gałęzie, szyszki, karpinę, igliwie, pąki i korzenie. Przed ścięciem drzewo poddaje się żywicowaniu, dzięki czemu uzyskuje się żywicę balsamiczną, z której produkowane są wysokiej jakości terpentyna i kalafonia. Produkty te, oraz pozyskiwane olejki eteryczne, znajdują zastosowanie w wielu działach gospodarki, w tym w branżach perfumeryjnych, kosmetycznych i w lecznictwie.

Systematyka*

Rodzaj Pinus dzielony jest na 3 podrodzaje, które różnią się wewnętrzną budową igieł (1 lub 2 wiązki przewodzące) oraz nasadami liści pierwotnych zbiegającymi się lub niezbiegającymi po pędzie (gałązki mogą być bruzdkowane lub gładkie). Podrodzaje dzielone sa na sekcje, podsekcje i serie. Można także mówić o podziale, ze względu na liczbę igieł na krótkopędach (sosny 2-, 3- i 5-igielne).

Podrodzaj Pinus (Diploxylon)

sekcja Pinus
- podsekcja Pinus
  - - P. densata
    - P. densiflora S. et Z. - sosna gęstokwiatowa
    - P. heldreichii H. Christ - sosna bośniacka
    - P. hwangshanensis
    - P. kesiya
    - P. luchuensis
    - P. massoniana Lamb.
    - P. mugo Turra - sosna górska (kosodrzewina, kosówka)
    - P. nigra Arn. - sosna czarna
    - P. resinosa Ait. - sosna czerwona
    - P. sylvestris L. - sosna zwyczajna (s. pospolita)
    - P. tabuliformis Carr. - sosna chińska
    - P. thunbergii - sosna Thunberga
    - P. tropicalis -
    - P. yunnanensis
sekcja Pinea
- podsekcja Pinaster Loudon
  - - P. brutia Ten. - sosna kalabryjska
    - P. canariensis C. Smith - sosna kanaryjska
    - P. halepensis Mill. - sosna alepska
    - P. latteri
    - P. merkusii Jung. et de Vriese
    - P. pinaster Ait. - sosna nadmorska
    - P. roxburghii
- podsekcja Pineae Little & Critchfield
  - - P. pinea L. - sosna pinia
sekcja Trifoliis
- podsekcja Contortae Little & Critchfield
  - - P. banksiana Lamb. - sosna Banksa (banka)
    - P. contorta Dougl. - sosna wydmowa
- podsekcja Australes Loudon
  - - P. caribaea
    - P. clausa Chapm. ex Engelm. - sosna clausa
    - P. cubensis
    - P. echinata
    - ''P. elliottii'
    - P. glabra
    - P. occidentalis
    - P. palustris
    - P. pungens Lamb. - sosna kłująca
    - P. rigida Mill. - sosna smołowa
    - P. serotina
    - P. taeda L. - sosna taeda
    - P. virginiana Mill. - sosna wirginijska
- podsekcja Ponderosae Loudon
  - grupa Sabinianae
    - P. coulteri D. Don
    - P. sabineana Dougl.
    - P. torreyana Carr.
  - grupa Ponderosa
    - P. arizonica
    - P. durangensis
    - P. engelmannii
    - P. jeffreyi Balf. - sosna Jeffreya
    - P. ponderosa Dougl. - sosna żółta
    - P. washoensis
  - grupa Montezumae
    - P. devoniana
    - P. hartwegii
    - P. montezumae Lamb.
  - grupa Pseudostrobus Group
    - P. douglasiana'
    - P. maximinoi
    - P. pseudostrobus
- podsekcja Oocarpae Little & Critchfield
  - grupa Attenuata
    - P. attenuata Lemm.
    - P. muricata D. Don
    - P. radiata D. Don - sosna kalifornijska
  - grupa Oocarpa
    - P. greggii
    - P. jaliscana
    - P. oocarpa
    - P. patula
    - P. praetermissa
    - P. pringlei
    - P. tecunumanii
  - grupa Teocote
    - P. herrerae
    - P. lawsonii
    - P. teocote
sekcja Trifoliis
- podsekcja Leiophyllae Loudon
  - - P. leiophylla
    - P. lumholtzii

Podrodzaj Ducampopinus

sekcja Ducampopinus
- podsekcja Krempfianae Little & Critchfield
  - - P. krempfii
sekcja Gerardiana
- podsekcja Gerardianae Loudon
  - - P. bungeana
    - P. gerardiana D. Don
    - P. squamata
sekcja Parryana
- podsekcja Nelsoniae Van der Burgh
  - - P. nelsonii
- podsekcja Rzedowskianae Carvajal
  - - P. maximartinezii
    - P. pinceana
    - P. rzedowskii
- podsekcja Cembroides Engelmann
  - - P. cembroides
    - P. culminicola
    - P. discolor
    - P. edulis
    - P. johannis
    - P. juarezensis
    - P. monophylla
    - P. orizabensis
    - P. remota
- podsekcja Balfourianae Engelmann
  - - P. aristata Engelm. - sosna oścista
    - P. balfouriana
    - P. longaeva D.K. Bailey - sosna długowieczna

Podrodzaj Strobus (Haploxylon)

sekcja Strobus
- podsekcja Strobi Loudon
  - - P. amamiana Koidzumi
    - P. armandii Franchet - sosna Armanda
    - P. ayacahuite
    - P. bhutanica
    - P. chiapensis
    - P. dalatensis
    - P. fenzeliana
    - P. flexilis James. -sosna giętka
    - P. kwangtungensis
    - P. lambertiana Dougl. - sosna Lamberta (s. cukrowa)
    - P. monticola Dougl. ex D. Don - sosna zachodnia
    - P. morrisonicola
    - P. parviflora S. et Z. - sosna drobnokwiatowa
    - P. peuce Griseb. - sosna rumelijska
    - P. pumila (Pall) Regel - sosna karłowa (kosolimba)
  - P. strobiformis
    - P. strobus L. - sosna wejmutka
    - P. wallichiana A.B. Jacks - sosna himalajska
    - P. wangii
sekcja Strobus
- podsekcja Cembrae Loudon
  - - P. albicaulis
    - P. cembra L. - sosna limba (limba)
    - P. koraiensis Sieb. et Zucc. - sosna koreańska
      - P. sibirica Mayr. - limba syberyjska

*wg:

Price, R.A., A. Liston and S.H. Strauss. 1998. Phylogeny and systematics of Pinus. P.49-68 in Richardson, D.M. (ed.), Ecology and Biogeography of Pinus. Cambridge University Press. (ISBN 0-521-55176-5)

Seneta W., Dolatowski J., Dendrologia, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000 (ISBN 83-01-13256-6)

Lista z podziałem na regiony geograficzne

* Gatunek rodzimy
** Gatunek introdukowany

† sosna bursztynowa (Pinus succinifera)

Gatunki europejskie

sosna alepska (Pinus halepensis Mill.)
sosna bośniacka (Pinus heldreichii syn. Pinus leucodermis Ant.)
sosna czarna (s. austriacka) (Pinus nigra Arn.)
sosna górska* (kosodrzewina, kosówka) (Pinus mugo Turra)
- sosna błotna* (kosodrzewina błotna, kosówka błotna, sosna hakowata) (Pinus mugo subsp. uncinata Willk.)
sosna kalabryjska (Pinus brutia Ten. lub Pinus halepensis var. brutia Henry)
sosna kanaryjska (Pinus canariensis C. Smith)
sosna limba* (limba) (Pinus cembra L.)
sosna nadmorska (Pinus pinaster Ait. syn. Pinus maritima)
sosna pinia (Pinus pinea L.)
sosna rumelijska (Pinus peuce Griseb.)
sosna zwyczajna syn. s. pospolita* (Pinus sylvestris L.)

Gatunki azjatyckie

sosna Armanda (Pinus armandii Franchet)
sosna chińska (Pinus tabuliformis Carr.)
sosna drobnokwiatowa (Pinus parviflora S. et Z.)
sosna gęstokwiatowa (Pinus densiflora S. et Z.)
sosna himalajska (Pinus wallichiana A.B. Jacks. syn. P. griffithii McClelland)
sosna karłowa (kosolimba) (Pinus pumila (Pall.) Regel)
sosna koreańska (Pinus koraiensis Sieb. et Zucc.)
limba syberyjska (Pinus sibirica Du Tour)
sosna Thunberga (Pinus thunbergii)
Pinus amamiana Koidzumi
Pinus bhutanica
Pinus bungeana
Pinus dalatensis
Pinus densata
Pinus fenzeliana
Pinus gerardiana
Pinus henryi
Pinus hwangshanensis
Pinus kesiya
Pinus krempfii
Pinus latteri
Pinus luchuensis
Pinus massoniana Lamb.
Pinus merkusii Jung. et de Vriese
Pinus morrisonicola
Pinus roxburghii
Pinus squamata
Pinus taiwanensis
Pinus wangii
Pinus yunnanensis

Gatunki północnoamerykańskie

sosna Banksa** (banka) (Pinus banksiana Lamb.)
sosna czerwona (Pinus resinosa Ait.)
sosna długowieczna (Pinus longaeva D. K. Bailey)
sosna giętka (Pinus flexilis James.)
sosna Jeffreya (Pinus jeffreyi Balf.)
sosna kalifornijska (sosna radiata, Pinus radiata D. Don)
sosna kłująca (Pinus pungens Lamb.)
sosna Lamberta (s. cukrowa) (Pinus lambertiana Dougl.)
sosna oścista (s. kolczasta) (Pinus aristata Engelm.)
sosna smołowa** (Pinus rigida Mill.)
sosna taeda (Pinus taeda L.)
sosna wejmutka** (wejmutka) (Pinus strobus L.)
sosna wirginijska (Pinus virginiana Mill.)
sosna wydmowa (Pinus contorta Dougl.)
- sosna Murraya (Pinus contorta subsp. murrayana syn. Pinus murrayana Balf.)
sosna zachodnia (Pinus monticola Dougl. ex D. Don)
sosna żółta (Pinus ponderosa Dougl.)
Pinus albicaulis
Pinus attenuata
Pinus balfouriana
Pinus clausa
Pinus coulteri
Pinus echinata
Pinus edulis
Pinus elliottii
Pinus glabra
Pinus maximartinezii
Pinus montezumae Lamb.
Pinus muricata
Pinus palustris
Pinus sabineana
Pinus serotina
Pinus torreyana

Linki zewnętrzne

Sosna w Puszczy Białowieskiej

Zobacz też

bór sosnowy (Pinetum)
plantacja sosnowa

Iglaste

Gourt Home::Gourt :: Sosna