Język niemiecki jest bardzo zróżnicowany regionalnie, i niektóre dialekty - takie jak dialekt używany w "niemieckojęzycznej" części Szwajcarii (schweizerdeutsch albo schwyzerdütsch, należący do grupy dialektów alemańskich) - są czasem klasyfikowane jako osobne języki. Najbliżej spokrewniony jest z językiem niderlandzkim.

Dialekty języka niemieckiego (często w kontakcie z innymi językami) odegrały kluczową rolę w kształtowaniu się kilku innych języków. Przykładem jest tu wykształcony w średniowieczu język jidysz oraz język luksemburski. W XIX wieku natomiast z kilku dialektów niemieckich rozwinął się w USA język pensylwański (jeśli nie uznawać go za odmianę języka niemieckiego). __TOC__

= Ortografia = Alfabet niemiecki jest odmianą alfabetu łacińskiego i składa się z 30 liter. Oprócz 26 liter klasycznych zawiera także przegłosy ä, ö i ü (tzw. Umlaut) oraz ß (tzw. Es-Zett lub scharfes S, zob. ß). Przy braku odpowiednich czcionek muszą one być zastępowane odpowiednimi dwuznakami (ä = ae, ö = oe, ü = ue, ß = ss).

A Ä B C D E F G H I J K L M N O Ö P Q R S   T U Ü V W X Y Z
a ä b c d e f g h i j k l m n o ö p q r s ß t u ü v w x y z

Cechą charakterystyczną niemieckiej ortografii jest pisownia wszystkich rzeczowników wielką literą (występująca współcześnie ponadto jedynie w ortografii jęz. luksemburskiego).

W 1998 r. wprowadzono reformę (potem kilkakrotnie modyfikowaną) niemieckiej ortografii, która polega m.in. na wariantowym zniemczeniu pisowni niektórych wyrazów obcych, zwiększeniu liczby wyrażeń pisanych rozdzielnie oraz wielką literą, jak również zastąpieniu ß występującego po krótkiej samogłosce przez ss oraz zwiększeniu częstotliwości używania litery ä zamiast e. Nowa pisownia formalnie obowiązuje już w Niemczech i Austrii.

Wygląd szkolnego pisma ręcznego w języku niemieckim był ściśle uregulowany. Do 1925 r. było to pismo zwane Kurrentschrift (inaczej Spitzschrift), a w latach 1935-1941 Sütterlinschrift (inaczej Deutsche Schrift, patrz: ^*). Do dzisiaj widać te wpływy w piśmie ręcznym starszego pokolenia Niemców.

W piśmie ręcznym większość młodszych Niemców i Austriaków mechanicznie stawia poprzeczną kreskę na literze z (tak jak czasem w polskim ż) - nawet pisząc w języku dla siebie obcym (np. angielskim lub polskim). Dzięki temu łatwo rozpoznać rękopis pisany przez osobę, dla której język niemiecki jest językiem ojczystym.

= Fonetyka =

W niemieckiej pisowni występuje wiele wieloznaków, takich jak:

• ch - wymawiane zwykle jak polskie h (z wyjątkiem wyrazu "ich" i wygłosowego "-ich" oraz wyrazów obcych, takich jak np. "Chemie" - wymawia się wtedy jak miękkie ch, podobnie jak w polskim wyrazie chirurg)
• ck - wymawiane zwykle jak polskie k (występuje po krótkich samogłoskach, odpowiada "kk", co widac po dzieleniu wyrazu w tym miejscu)
• sch - wymawiane jak polskie sz
• sp - jak polskie szp
• st - jak polskie szt
• tsch - wymawiane jak polskie cz
• tz - wymawiane jak polskie c
• ph - wymawiane jak polskie f (występuje wyłącznie w zapożyczeniach i imionach)
• eu i äu - wymiawiane jak polskie oj
• ei i ai - wymiawiane jak polskie aj
• ie - oznacza długą głoskę i, zbliżoną do polskiej
• _h - wydłuża tak samo jak e w "ie" poprzednią głoskę (n.p. l.p. Schuh l.m. Schuhe), samo h nie jest wtedy wymawiane.

Samogłoska przed wieloznakiem złożonym ze spółgłosek jest zawsze krótka.

Dwie sąsiadujące litery oznaczające tę samą spółgłoskę (np. nn, ff) czyta się jako jeden dźwięk, inaczej niż w języku polskim (n.p. Sonne, Schiff), występująca przed takim dwuznakiem samogłoska jest natomiast zawsze krótka.

Dwie sąsiadujące litery oznaczające tę samą samołgłoskę (np. aa, oo) czyta się jako jeden dźwięk (jedną długą samogłoskę), inaczej niż w języku polskim (n.p. Saal, Boot). Długa samogłoska e wymawiana jest w sposób zbliżony do polskiego ej. Natomiast samodzielne e końcowe wymawiane jest jako zredukowana samogłoska schwa.

Końcówka -er ulega asymilacji do tzw. r zwokalizowanego (zjawisko to nie występuje jednak w niektórych wariantach języka niemieckiego).

• Wymowa samodzielnego h w nagłosie różni się od wymowy tej litery w języku polskim. Wymowa jest wtedy zbliżona do angielskiego h w wyrazie his.
• Wymowa r (w gardle - jak przy płukaniu gardła) różni się od polskiego r (wibracja końca języka).
• Wymowa z jak polskie c.
• Wymowa samodzielnego s - jak polskie z (np. "Sonne"), w wygłosie jak s.
• Litera c występuje poza dwuznakami jedynie w nowszych zapożyczeniach (np. "Container"), imionach (np. "Claudia") i nazwach miejscowych. Wymawiana jest wtedy jak polskie k.
• Litera ß wymawiana jest jak polskie s, w odróżnieniu od ss nie skraca poprzedzającej samogłoski.
• Litera v wymiawiana jest najczęściej jak polskie f z wyjątkiem wyrazów obcego pochodzodzenia, w których wymawiana jest zwykle jako w, np. w wyrazie Virus.

W języki niemieckim występują też tzw. umlauty:

• Litera ō wymawiana jest jako dźwięk pośredni między o i e
• Litera ū wymawiana jest jako dźwięk pośredni między u i e
• Litera ä wymawiana jest jak polskie e, w niektórych pozycjach ulega wydłużeniu do dźwięku przypominającego polskie ej.

Spółgłoski dźwięczne ulegają ubezdźwięcznieniu w wygłosie. Spółgłoski bezdźwięczne ^* wymawiane są z przydechem.

Przed samogłoską akcentowaną w nagłosie morfemu występuje zwarcie krtaniowe, nieoznaczane w piśmie.

= Gramatyka =

Język niemiecki ma liczbę pojedynczą z 3 rodzajami - męskim, żeńskim i nijakim, oraz liczbę mnogą bez podziału na rodzaje. Rodzaje męski i nijaki wykazują podobieństwo w odmianie, podobnie rodzaj żeński i liczba mnoga. Są 4 przypadki - mianownik, dopełniacz, celownik i biernik, przy czym najrzadziej używany jest dopełniacz (najczęściej zastępuje się go konstrukcjami z przyimkiem)

Rzeczowniki przyjmują końcówki (doklejane, nie wymieniane jak w polskim) w niektórych przypadkach oraz może następować przegłos. Odmiana jest jednak uboga (stanowi relikt dawnej gramatyki fleksyjnej) i do oznaczenia przypadku używa się raczej rodzajnika.

Czasowniki mają bogatszą odmianę przez osoby, liczby, czasy i strony.

Są dwa rodzaje rodzajników - określone i nieokreślone, oba odmienne w podobny sposób przez rodzaje i przypadki, rodzajnik nieokreślony nie występuje jednak w liczbie mnogiej. Końcówki rodzajników mogą przyjmować też przymiotniki, zaimki dzierżawcze itd., ale tylko te stojące przed rzeczownikiem. W zdaniach typu "X jest Y", Y jest w formie bazowej.

Kategorie gramatyczne

---

Przypadki

Są cztery przypadki:

• mianownik (Nominativ) - analogicznie jak w języku polskim oraz w orzecznikach (analogicznie do łacińskiego nominativus duplex)
• dopełniacz (Genitiv) - używany głównie do wyrażania posiadania
• celownik (Dativ) - używany dla dopełnienia dalszego oraz z większością przyimków
• biernik (Akkusativ) - analogicznie jak w języku polskim, oraz z niektórymi przyimkami

Użyciem celownika i biernika w języku niemieckim rządzą dwa zaimki pytające:

• dla celownika: wo? - gdzie?
• dla biernika: wohin? - dokąd?

Uwaga: w języku polskim pytanie gdzie ma znaczenie zarówno statyczne (gdzie jesteś ?) jak i dynamiczne (gdzie idziesz ? = dokąd idziesz ?). W niemieckim wo (gdzie) ma znaczenie tylko statyczne; wohin (dokąd) i woher (skąd) mają oczywiście znaczenie tylko dynamiczne (analogicznie do polszczyzny). Jest to podobne do rosyjskiego где, куда, откуда

Rada: Aby poprawnie użyć odpowiedniego przypadka należy najpierw zadać pytanie wohin? (dokąd?). Jeśli czasownik nie odpowiada na powyższe pytanie należy użyć celownika, np.

Kładę książkę na stół. --> dokąd kładę książkę? (nie tak jak w języku polskim gdzie kładę książkę!), więc po niemiecku powyższe zdanie brzmiałoby: Ich lege das Buch auf den Tisch. (nie: dem Tisch)

Dotyczy to jednak tylko przyimków łączących się w języku niemieckim z dwoma przypadkami. Szereg przyimków z góry określa przypadek, w jakim musi po nich wystąpić rzeczownik:

Przyimki łączące się z III lub IV przypadkiem (według powyższej reguły wo? i wohin?): auf, an, unter, über, hinter, vor, in, neben, zwischen

Przyimki łączące się zawsze z III przypadkiem: zu, nach, bei, mit, aus

Przyimki łączące się zawsze z IV przypadkiem: um, für, gegen, durch, ohne

Przyimki łączące się zawsze z II przypadkiem: wegen, während, angesichts, trotzt

Należy jednak pamiętać, że w języku niemieckim występuje też zjawisko rekcji, tj. łączenia się czasowników z określonym przyimkiem przed rzeczownikiem. Wtedy (w przypadku pierwszej grupy przyimków) nie sposób przewidzieć, w jakim przypadku wystąpi rzeczownik (trzeba się tego nauczyć na pamięć). Jeśli jednak jest to przyimek łączący się w języku niemieckim tylko z jednym przypadkiem, to rzeczownik wystąpi właśnie w tym przypadku. Np.: Ich warte auf meinen Bruder ( = Czekam na mojego brata ). Po przyimku auf wystąpił biernik mimo, że nie sposób tu zadać pytania wohin?. Dzieje się tak dlatego, że wyrażenie warten auf (=czekać na) to przypadek rekcji (i akurat w przypadku tego czasownika z tym przyimkiem występuje biernik). Z drugiej strony przypadek rzeczownika w wyrażeniach Ich schreibe mit dem Kuli (=Piszę długopisem), Ich bitte um das Buch (=Proszę o książkę) jest łatwy do przewidzenia, ponieważ odnośne przyimki mogą się łączyć tylko z jednym przypadkiem.

Osoby

Tak jak w większości języków indoeuropejskich są 3 osoby.

Jako form grzecznościowych używa się 3 osoby liczby mnogiej z przyimkiem Sie, który ma wielorakie znaczenie w języku polskim, m.in. Pan, Pani, Państwo.

Singular / liczba pojedyncza

• ich - ja
• du - ty
• er - on
• sie - ona
• es - ono, to

Plural / liczba mnoga

• wir - my
• ihr - wy
• sie - oni, one
• Sie - Pan, Pani, Państwo

Rodzaje

Język niemiecki ma liczbę pojedynczą z 3 rodzajami - męskim, żeńskim i nijakim, oraz liczbę mnogą bez podziału na rodzaje. Rodzaje męski i nijaki wykazują podobieństwo w odmianie, podobnie rodzaj żeński i liczba mnoga.

Czasy

System czasów gramatycznych niemal w całości pokrywa się z językiem łacińskim. W języku niemieckim istnieje pięć czasów:

• Präsens: czas teraźniejszy. Odpowiada polskiemu czasowi teraźniejszemu i łacińskiemu Praesens, może również wyrażać przyszłość (analogicznie do polskiego „Jutro idę do kina”).
• Perfekt: czas przeszły. Formalnie odpowiada łacińskiemu Perfectum, oraz angielskiemu present perfect, może jednak wyrażać przeszłość we wszystkich aspektach (dokonaną, niedokonaną itp.). Jest to najczęściej używana forma czasu przeszłego w języku niemieckim. W odróżnieniu od języka łacińskiego, jest to czas złożony, jednak używa się tutaj dwóch czasowników posiłkowych (inaczej niż w angielskim, a podobnie jak we włoskim): haben (‘mieć’) oraz sein (‘być’), w zależności od użytego czasownika głównego.
• Präteritum (Imperfekt): czas przeszły prosty, formalnie odpowiadający angielskiemu czasowi past simple, podobnie jednak jak Perfekt może wyrażać przeszłość we wszystkich aspektach. Czas ten stosuje się rzadko, głównie w literaturze oraz w przypadku niektórych czasowników (m. in. czasowników modalnych, haben, sein i kilku innych).
• Plusquamperfekt: czas zaprzeszły, używany częściej niż w polszczyźnie, choć pełniący analogiczną funkcję. Tworzony podobnie do Perfektu, przy czym czasowniki posiłkowe występują w czasie Imperfekt. Oznacza czynność przeszłą występującą przed inną czynnością przeszłą.
• Futur I: czas przyszły, tworzony za pomocą czasownika posiłkowego werden (‘stawać się’) oraz bezokolicznika czasownika. Do wyrażenia przyszłości jest jednak częściej wybierany Präsens.
• Futur II: Analogiczny do łac. Futurum secendum i ang. Future perfect. Jest używany sporadycznie, częściej w języku oficjalnym, urzędowym. Wyraża pogląd mówiącego, że jakieś zjawisko już nastąpiło lub nastąpi (istnieje taka możliwość).

Stronę bierną tworzy się czasownikiem werden (stawać się), inaczej niż w języku polskim czy angielskim. Istnieje jednak też tzw. Zustandpassiv tworzony przy pomocy czasownika sein. Np.: Das Fenster wird geöffnet = Okno jest otwierane, ale Das Fenster ist geöffnet = Okno jest otwarte.

Części mowy

---

Rzeczownik

Rzeczowniki przyjmują końcówki (doklejane, nie wymieniane jak w polskim) w niektórych przypadkach oraz może następować przegłos. Odmiana jest jednak uboga i do oznaczenia przypadku używa się raczej rodzajnika. Każdy rzeczownik ma rodzaj, który w przeciwieństwie do języka polskiego w niewielkim stopniu wynika z końcówki.

Rzeczowniki pisze się zawsze z dużej litery.

Rodzaje

Niektóre bezokoliczniki mogą być używane jako rzeczowniki, np. Essen (=jedzenie, w odróżnieniu od czasownika essen = jeść). Mają one zawsze rodzaj nijaki.

Wszystkie rzeczowniki zakończone na "-ung", "-schaft", "-keit", "-heit" są rodzaju żeńskiego.

Nazwy państw z kilkoma wyjątkami są rodzaju nijakiego i używa się ich bez rodzajnika. Wyjątki:

• die Schweiz (rodzaj żeński)
• die Ukraine (rodzaj żeński)
• die Slowakei (rodzaj żeński)
• die Türkei (rodzaj żeński)
• die Mongolei (rodzaj żeński)
• der Irak (rodzaj męski)
• der Iran (rodzaj męski)
• die USA (liczba mnoga)
• die Niederlande (liczba mnoga)

Formy żeńskiej rzeczowników używa się znacznie szerzej niż w języku polskim. Tworzy się ją za pomocą końcówki -in, np. Arzt, Ärztin - lekarz/lekarka, Minister, Ministerin - minister/pani minister. Takie formy (w przeciwieństwie do języka polskiego) nie mają odcienia mowy potocznej.

Nazwy narodowości męskie i żeńskie mają postać par dwóch rodzajów:

• -er, -erin, np. Schweizer, Schweizerin
• -e, -in, np. Pole, Polin

Zdrobnienia

Zdrobnienia tworzy się za pomocą końcówki -chen (plus przegłos tematu). Wyrazy takie są zawsze rodzaju nijakiego, niezależnie od rodzaju podstawy (inaczej niż w języku polskim). Np. Blümchen (kawiatek, kwiatuszek) jest rodzaju nijakiego, chociaż Blume (kwiat) ma w języku niemieckim rodzaj żeński. Identyczna sytuacja występuje w przypadku rzadziej stosowanej końcówki -lein.

Dawniej do tworzenia zdrobnień używano też końcówki -el (np. Mädel).

Odmiana

Odmiana przez przypadki jest dość uboga. W liczbie mnogiej w celowniku dochodzi -n (chyba że wyraz już się na nie kończy). W liczbie pojedynczej rodzaj żeński jest całkowicie nieodmienny, w rodzaju męskim (z wyjątkiem tzw. odmiany słabej) i nijakim występuje jedynie -(e)s w dopełniaczu. Dawniej występowało tu też -e w celowniku, obecnie zachowane tylko w pewnych wyrażeniach, np. zu Hause, zamiast zu Haus.

Męska odmiana słaba ma we wszystkich przypadkach poza mianownikiem liczby pojedynczej oraz w liczbie mnogiej końcówkę -en. Odmianę taką mają rzeczowniki zapożyczone zakończone na -ist (Tourist), -ent (Student) itd., rzeczowniki męskie zakończone na -e (np. Junge), imiesłowy użyte w funkcji rzeczownika oraz niektóre inne rzeczowniki (np. Mensch).

Istnieje też deklinacja mieszana, występująca jedynie w kilku wyrazach, m.in. das Herz, der Wille, der Funke. Różni się tym od odmiany słabej, że w dopełniaczu występuje końcówka -ens, np. des Herzens.

Odmiana przymiotnikowa dotyczy rzeczowników utworzonych od przymiotników lub imiesłowów, np. der Kranke = (ten) chory. Rzeczywniki takie odmienia się zgodnie ze wzorcem odmiany przymiotnika.

Liczba mnoga jest tworzona niezbyt regularnie.

Rodzajnik

Rodzajnik stoi przed rzeczownikiem jako pierwszy z wyrazów określających. Jeśli przed rzeczownikiem stoją jakieś inne wyrazy określające, znajdują się one za rodzajnikiem lub też zamiast niego (szczególnie zaimki dzierżawcze). Wszystkie wyrazy określające przyjmują też odpowiednie końcówki.

Używanie rodzajników jest ważne, gdyż fleksja rzeczowników niemieckich jest bardzo uboga, i bez nich często trudno jest zrozumieć w którym przypadku dany wyraz się znajduje.

Odmiana rodzajnika określonego:

	Rodzaj męski	Rodzaj nijaki	Rodzaj żenski	Liczba mnoga
Mianownik	der	das	die
Dopełniacz	des		der
Celownik	dem		der	den
Biernik	den	das	die

Rodzajnik nieokreślony nie występuje w liczbie mnogiej.

	Rodzaj męski	Rodzaj nijaki	Rodzaj żenski
Mianownik	ein		eine
Dopełniacz	eines		einer
Celownik	einem		einer
Biernik	einen	ein	eine

Zaimki dzierżawcze oraz kein odmieniają się według modelu:

	Rodzaj męski	Rodzaj nijaki	Rodzaj żenski	Liczba mnoga
Mianownik	mein		meine
Dopełniacz	meines		meiner
Celownik	meinem		meiner	meinen
Biernik	meinen	mein	meine

Przymiotnik

Przymiotnik stojący przed rzeczownikiem, którego nie poprzedza rodzajnik ani inny wyraz odmienny (dieser, kein, zaimek dzierżawczy itd.) odmienia się według modelu "mocnego":

	Rodzaj męski	Rodzaj nijaki	Rodzaj żenski	Liczba mnoga
Mianownik	kleiner	kleines	kleine
Dopełniacz	kleinen		kleiner
Celownik	kleinem		kleiner	kleinen
Biernik	kleinen	kleines	kleine

Od odmiany dieser różni się tylko w dopełniaczu rodzajów męskiego i nijakiego.

Po zaimku określonym oraz dieser występuje odmiana "słaba":

	Rodzaj męski	Rodzaj nijaki	Rodzaj żenski	Liczba mnoga
Mianownik	kleine		kleine	kleinen
Dopełniacz	kleinen
Celownik	kleinen
Biernik	kleinen	kleine		kleinen

Po rodzajniku nieokreślonym występuje odmiana "mieszana":

	Rodzaj męski	Rodzaj nijaki	Rodzaj żenski
Mianownik	kleiner	kleines	kleine
Dopełniacz	kleinen
Celownik	kleinen
Biernik	kleinen	kleines	kleine

Po zaimkach dzierżawczych oraz kein występuje w liczbie pojedynczej odmiana mieszana, w mnogiej zaś słaba.

Przymiotniki mają 3 stopnie:

• równy - forma bazowa
• wyższy - dodana końcówka -er
• najwyższy - dodana końcówka -sten

W stopniu najwyższym przed przymiotnikiem występującym samodzielnie stoi am, przed stojącym przed rzeczownikiem stoi odpowiedni dla danego rzeczownika rodzajnik określony.

Wyjątki są nieliczne, ale często w stopniu wyższym i najwyższym dochodzi przegłos.

Porównania:

• so ... wie ... - tak ... jak ...
• als ... - od ...
• je ... desto - czym ... tym ...

Przymiotniki pełnią też funkcje przysłówków.

Czasownik

Czasowniki odmieniają się przez osoby, liczby, czasy i strony.

Czasie teraźniejszy tworzy się z nielicznymi wyjątkami regularnie, końcówkami -e -st -t, -en -t -en, przy czym w drugiej i trzeciej osobie liczby pojedynczej może występować przegłos. Bezokolicznik również ma końcówkę -en, i z wyjątkiem sein (być) jest on zawsze równy pierwszej i trzeciej osobie liczby mnogiej (zob. też niżej).

W języku niemieckim istnieją czasowniki złożone rozdzielnie i złożone nierozdzielnie, posiadające przedrostek.

Czasowniki rozdzielnie złożone, np. einkaufen, są rozdzielane w formach odmiennych (przedrostek umieszcza się wtedy na końcu zdania): Ich kaufe ein, ale Ich muss einkaufen. Zjawisko to nienastępuje w czasownikach złożonych nierozdzielnie np. beschreiben: Ich beschreibe die Landschaft., Ich muss die Landschaft beschreiben.

Czasowniki rozdzielnie złożone posiadają przedrostki: ein-, vor-, an-, auf-, aus-, zu-, mit-, nach-

Czasowniki nierozdzielnie złożone posiadają przedrostki: be-, ge-, er-, zer-, ent-, miss-

Czasowniki z przedrostkami: unter-, über-, durch-, um- mogą być złożone rozdzielnie albo nierozdzielnie, w zależności od znaczenia.

W przypadku nielicznej grupy czasowników z dwoma przedrostkami o rozdzielności bądź nierozdzielności decyduje pierwszy przedrostek, na przykład: bevorzucken - Ich bevorzucke, ale: nacherzählen - Ich erzähle nach.

Ze względu na odmianę wyróżniamy czasowniki słabe i mocne oraz niewielką grupę czasowników mieszanych. Odpowiadają one mniej więcej angielskim czasownikom regularnym i nieregularnym.

Czas przeszły prosty czasowników słabych tworzy się dodając do tematu -(e)te, oraz końcówki brak, -st, brak, -n, -t, -n.

Czas przeszły złożony (zarówno czasowników mocnych, jak i słabych) tworzy się za pomocą formy teraźniejszej haben, lub (głównie dla czasowników związanych z ruchem lub zmianą stanu) sein, oraz przesuniętego na koniec zdania imiesłowem biernym (zob. niżej).

Czas teraźniejszy

	ich	du	er/sie/es	wir	ihr	sie
być - sein	bin	bist	ist	sind	seid	sind
mieć - haben	habe	hast	hat	haben	habt	haben
robić - machen	mache	machst	macht	machen	macht	machen
pracować - arbeiten	arbeite	arbeitest	arbeitet	arbeiten	arbeitet	arbeiten
widzieć - sehen	sehe	siehst	sieht	sehen	seht	sehen

Większość czasowników odmienia się regularnie według przedstawionego tu paradygmatu dla machen, przy czym czasowniki o temacie zakończonym na -t przyjmują dodatkowo -e-. W niektórych czasownikach w drugiej i trzeciej osobie liczby pojedynczej zachodzi przegłos. W tym wypadku trzecia osoba liczby pojedynczej i druga osoba liczby mnogiej nie są równe.

Najważniejsze czasowniki o nieregularnym czasie teraźniejszym to sein, haben i werden używane też jako czasowniki pomocnicze. Nieregularną odmianę w czasie teraźniejszym mają też czasowniki modalne (zob. niżej).

Czas przeszły prosty

Czasowniki pod względem odmiany w tym czasie, a także tworzenia form imiesłowu biernego (Partizip II) dzielą się na dwie duże grupy:

• czasowniki słabe, o odmianie regularnej
• czasowniki mocne, o odmianie nieregularnej

Czasowniki słabe do tematu mają doklejone -te, oraz końcówkę zależnie od osoby: brak, -st, brak, -(e)n, -(e)t, -(e)n. Główną różnicą w porównaniu do odmiany czasu teraźniejszego jest odmiana w liczbie pojedynczej trzeciej osoby tak samo jak pierwszej.

Na przykład machen (robić) odmienia się:

• ich machte
• du machtest
• er machte
• wir machten
• ihr machtet
• sie machten

Czasowniki mocne tworzą czas przeszły przez wymianę samogłoski w temacie, oraz takie same końcówki (z wyjątkiem dostawienia czy też nie -e-). Na przykład fahren (jechać):

• ich fuhr
• du fuhrst
• er fuhr
• wir fuhren
• ihr fuhret
• sie fuhren

Imiesłów czynny

Imiesłów czynny (Partizip I) jest używany w funkcji przymiotnikowej i przysłówkowej w znaczeniu podmiotu danej czynności, podobnie do angielskiej formy -ing.

Tworzony jest regularnie poprzez dodanie -d do bezokolicznika, i ewentualnie odpowiedniej końcówki odmiany przymiotnika. Np.:

• machend - robiąc, od machen
• sehend - widząc, od sehen
• fahrend - jadąc, od fahren

Są 2 wyjątki:

• tuend - czyniąc, od tun
• seiend - będąc, od sein

Użycie przysłówkowe oznacza wykonywanie jakieś czynności w trakcie wykonywania innej, i jest często zastępowane zdaniem podrzędnym z indem, während lub innym przyimkiem. Np. Ich höre das Radio, essend (jedząc słucham radia)

Imiesłów bierny

Imiesłów bierny (Partizip II) jest używany do tworzenia strony biernej oraz czasów złożonych, podobnie jak odpowiedni imiesłów w języku angielskim.

Podobnie jak w przypadku czasu przeszłego prostego, przy tworzeniu imiesłowu biernego widoczny jest podział czasowników na dwie grupy:

• czasowniki słabe, tworzące imiesłów bierny przez wymianę -en na -t
• czasowniki mocne, posiadający nieregularny imiesłów bierny

Partizip II wymaga przedrostka dołączenia do czasownika przedrostka nierozdzielnego ge-, dotyczy to zarówno czasowników słabych jak i mocnych. W przypadku czasowników złożonych nierozdzielnie (patrz wyżej), przedrostka się jednak nie stosuje. Przy czasownikach złożonych rozdzielnie, przedrostek "ge-" umieszcza się między istniejącym przedrostkiem a czasownikiem.

Przykłady:

• machen -> gemacht
• anmachen -> angemacht
• bearbeiten -> bearbeitet
• kommen -> gekommen
• ankommen -> angekommen
• bekommen -> bekommen

Wyjątki:

Niektóre czasowniki zapożyczone (wszystkie słabe) nie wymagają ge-. Dotyczy to np. wszystkich czasowników zakończonych na ieren, np. studieren (studiować) - studiert, nie *gestudiert.

Przedrostka ge- nie wymaga też czasownik werden użyty w funkcji czasownika posiłkowego w stronie biernej. Np.: Das Buch ist gelesen worden., ale: Er ist Arzt geworden.

Złożone wyrażenia czasownikowe

W języku niemieckim wiele form czasownikowych składa się z wielu wyrazów. W przeciwieństwie jednak do angielskiego, w którym stoją one wszystkie razem, w niemieckim miejsce orzeczenia zajmuje tylko sam czasownik główny z ewentualnym przedrostkiem stałym i odpowiednią końcówką osobową. Reszta wyrażenia przenosi się na koniec zdania - na samym końcu te bezpośrednio dotyczące czasownika, głębiej te dalsze.

Dla porównania:

Zdanie angielskie: Podmiot Czasownik-1 Czasownik-2 Czasownik-3 Dopełnienie

Zdanie niemieckie: Podmiot Czasownik-1 Dopełnienie Czasownik-3 Czasownik-2

Np. (zrobię to)

I (podmiot) will (czasownik główny) do (czasownik podrzędny) it (dopełnienie)

Ich (podmiot) werde (czasownik główny) das (dopełnienie) tun (czasownik podrzędny)

Częściami przenoszonymi są też przedrostki rozdzielne. Np. dla einsteigen (wsiadać):

• Ich steige ein - wsiadam

Czasowniki modalne

Czasowniki modalne służą do określania stosunku do danej czynności, i generalnie wymagają innego czasownika w bezokoliczniku. Są to:

• dürfen - móc (w znaczeniu pozwolenia, may; ich darf — wolno mi)
• können - potrafić (can)
• mögen - lubić (like)
• müssen - musieć (must)
• sollen - mieć powinność (should)
• wollen - chcieć (want)

Ich czas teraźniejszy charakteryzuje się końcówkami typowymi dla czasu przeszłego prostego - z równymi formami pierwszej i trzeciej osoby liczby pojedynczej.

Na przykład können odmienia się według wzoru:

Liczba	Osoba	Präsens	Imperfekt
pojedyncza	1	kann	konnte
	2	kannst	konntest
	3	kann	konnte
mnoga	1	können	konnten
	2	könnt	konntet
	3	können	konnten

Pozostałe czasowniki modalne mają podobną odmianę.

Używa się ich razem z czasownikiem w bezokoliczniku:

• Sie kann schwimmen - Ona umie pływać (she can swim)
• Ich soll zu ihm gehen - Powinienem do niego pójść (I should go to him)

Uwaga: W czasach przeszłych złożonych czasowniki modalne zachowują formę bezokolicznika. Na przykład: Ich habe das tun müssen. (=Musiałem to zrobić.) Nie dotyczy to sytuacji, w której czasownik modalny jest czasownikiem głównym. Np. Ich habe Frieden gewollt. (=Chciałem pokoju.) Najczęściej jednak dla oznaczenia przeszłości czasowniki modalne używane są w czasie Imperfekt.

Przyimek

Przyimki stoją przed frazą rzeczownikową i łączą się z jednym lub dwoma przypadkami (zob. rozdział "przypadki" powyżej).

Przyimki stojące przed rodzajnikiem określonym mają również formy skrócone:

• in dem -> im
• in das -> ins
• zu dem -> zum
• zu der -> zur
• an dem -> am
• bei dem -> beim
• für das -> fürs
• um das -> ums
• durch das -> durchs
• auf das -> aufs
• auf dem -> aufm
• auf den -> aufn
• vor das -> vors
• vor dem -> vorm
• vor den -> vorn
• nach dem -> nachm

itp.

Uwaga: Niektóre formy skrócone używane są tylko w języku potocznym.

Szyk zdania

---

Język niemiecki pozwala na tworzenie zdań o bardzo zróżnicowanej budowie. Jednak najczęściej używane schematy da się ująć w jednej, bardzo prostej regule: "W języku niemieckim obowiązuje szyk SOV, ale koniugowana część czasownika zajmuje w zdaniu drugie miejsce - poza zdaniami podrzędnymi".

Przykładowo: 1) Ich lade dich ein. Klasyczne zdanie proste, w którym mamy do czynienia z rozdzielnie złożonym czasownikiem "einladen". Jak w regule: szyk to SOV (podmiot, dopełnienie, orzeczenie), ale koniugowana część (a więc "laden") przesuwa się na drugie miejsce w zdaniu (między podmiot a orzeczenie). 2)Ich würde dich einladen. Tym razem orzeczenie jest dwuczasownikowe (einladen würden). Znów na drugie miejsce w zdaniu przenosimy część koniugowaną: "würde". Pozostała część trzyma się szyku SOV. 3) Gestern trank er Bier. Teraz do schematu podmiot-dopełnienie-orzeczenie dochodzi okolicznik ("gestern"). Koniugowana część czasownika (a więc cały czasownik: "trank") zostaje przeniesiona na drugie miejsce. Na pierwszym tym razem stoi okolicznik. 4) Vor 3 Tagen bin ich nach Berlin gefahren. Zdanie przypomina schemat ze zdania 3. Pojawiają się jednak 2 okoliczniki ("vor 3 Tagen" i "nach Berlin"). Znów koniugowana część czasownika "gefahren sein" ("bin") umieszczana jest na drugim miejscu w zdaniu: tym razem po okoliczniku "vor 3 Tagen". Część nieodmienna pozostaje na końcu.

Wyjątki: a) zdania pytające zaczynają się od czasownika (Trank er gestern Bier? Wird er mit uns gehen?); b) jeśli zdanie podrzędne zaczyna się od spójnika, wówczas zdanie nadrzędne musi się zacząć od orzeczenia: np. als sie hinausging, bemerkte sie sofort die glühende Hitze; c) spójniki w szyku przestawnym (patrz niżej) zachowują się jak okolicznik. Zdania będą więc miały schemat zdań 3,4 (patrz wyżej): ich bin krank, deshalb bleibe ich zu Hause.

Zdania złożone

Są 3 szyki używane w zdaniach składowych:

• szyk prosty
• szyk przestawny
• szyk zdania podrzędnego

Różne rodzaje spójników wymagają różnych szyków, jednak klasy spójników dla każdego z szyków są dość dobrze określone, i nie powinno sprawić większej trudności określenie do której grupy należy nowo poznany spójnik.

Szyk prosty

Takiego samego szyku jak w zdaniach prostych używa się po "spójnikach współrzędnych" takich jak:

• aber (ale)
• denn (ponieważ)
• doch (jednak)
• oder (albo)
• sondern (ale)
• und (i)

Np.: Ich trinke Bier und du trinkst Wein.

Szyk przestawny

Tzw. "spójniki wtórne" zachowują się gramatycznie jak przysłówki, i są częścią zdania składowego zajmując w nim pierwszą pozycję. Drugą musi więc zająć czasownik, a dopiero na trzecim miejscu znajduje się podmiot.

Należą do nich:

• dann (potem, wówczas)
• danach (następnie, potem)
• deshalb, deswegen (dlatego)
• sonst (w przeciwnym razie)
• später (później)
• trotzdem (pomimo to)
• zuerst (najpierw)

Np.: Ich habe Durst, deshalb trinke ich ein Bier.

Szyk zdania podrzędnego

"Spójniki zdania podrzędnego" wymuszają przesunięcie całego orzeczenia na koniec zdania.

Należą do nich:

• als (gdy)
• da (ponieważ)
• dass (że)
• ob (czy)
• obwohl (chociaż)
• weil (ponieważ)
• wenn (gdy)

Np.: Ich trinke Bier, weil ich Durst habe.

Reguła ta zachowana jest również wtedy, gdy w zdaniu występują dwa czasowniki (np. główny i posiłkowy albo główny i modalny w czasie prostym). Np. Er sagt, dass ich ihm helfen muss. (=Mówi, że muszę mu pomóc.)

Jeśli jednak czasownik modalny występuje w czasie złożonym, czasownik posiłkowy stoi bezpośrednio przed czasownikiem głównym. Np. Er sagt, dass ich ihm werde helfen müssen (Mówi, że będę musiał mu pomóc). Er sagt, dass ich ihm hätte helfen sollen (Mówi, że powinienem był mu pomóc). Konstrukcje takie są jednak w języku niemieckim dość rzadkie.

= Wpływ na inne języki =

Wiele wpływów języka niemieckiego (w tym zapożyczeń) zawiera język polski.

= Linki zewnętrzne =

• German 101 German for beginners and travelers (angielski)
• gramatyka,słowniki itp Materiały dla uczących się Niemieckiego (Abtei)]
• Audcje radiowe z transkrypcjami Deutschland Radio
• Kursy języka niemieckiego Deutsche Welle
• Gramatyka Niemiecka Nauka.pl
• Niemiecka Wikipedia
• Steinke Institut
• Goethe-Institut
• Dwukierunkowy słownik polsko-niemiecki DeP
• Szlifuj swój niemiecki
• Słownik polsko-niemiecki Onet
• MultiSłownik De Agostini
• Słownik języka niemieckiego Uniwersystet Lipski
• Niemiecki słownik wyrazów obcych Langenscheidt
• FAQ grupy usenetowej de.etc.sprache.deutsch dot. języka niemieckiego
• Słownik języka niemieckiego

Języki germańskie

Duits (taal) | Deutsche Sprache | Þēodisc sprǣc | لغة ألمانية | Alemán | Нямецкая мова | Njemački jezik | Alamaneg | Alemany | Нимĕç чĕлхи | Němčina | Almaeneg | Tysk (sprog) | Modern Hochdeitsch | Deutsche Sprache | Saksa keel | Γερμανική γλώσσα | German language | Idioma alemán | Germana lingvo | Alemaniera | زبان آلمانی | Týskt mál | Allemand | Lenghe todescje | Gearmáinis | Gearmailtis | Lingua alemá | 독일어 | Գերմաներեն | जर्मन भाषा | Njemački jezik | Germaniana linguo | Pagsasao nga Aleman | Bahasa Jerman | Lingua german | Þýska | Lingua tedesca | גרמנית | Almaynek | Lingua Theodisca | Vācu valoda | Däitsch | Vokiečių kalba | Duits | Lialémani | Német nyelv | Германски јазик | Bahasa Jerman | Duits | Duuts | ドイツ語 | Tysk språk | Tysk språk | Alemand | Düütsche Spraak | Língua alemã | Limba germană | Lingua tudestga | Немецкий язык | Duiskkagiella | Gjuha Gjermane | Lingua tudisca | German language | Nemčina | Nemščina | Немачки језик | Saksan kieli | Tyska | Wikang Aleman | Alman tele | ภาษาเยอรมัน | Tiếng Đức | Almanca | 德语