Gourt Home::Gourt :: Witelon
Witelon, także: Witelo, Vitellio, Vitello, Vitello Thuringopolonis, Erazm Ciołek(∗) (ur. ok. 1230 - zm. między 1280 a 1314) - mnich, polski fizyk, matematyk, filozof, twórca podstaw psychologii spostrzegania.
Daty urodzin i śmierci nie są pewne: urodził się na Dolnym Śląsku, prawdopodobnie w Legnicy; inne źródła podają, że urodził się w miejscowości Borek, która może być identyfikowana ze współczesnym wrocławskim osiedlem Borek; będąc synem Polki z rycerskiego rodu i kolonisty z Turyngii (pisał o sobie „syn Turyngów i Polaków” - łac. „Turingorum et Polonorum filius”), zmarł miedzy 1280 a 1314. Duża rozbieżność dat zgonu wynika prawdopodobnie z faktu, że pod koniec życia jego aktywność naukowa i polityczna nie została udokumentowana, brak o nim wszelkich informacji po roku 1280. Niektórzy historycy identyfikują go z tajemniczym mnichem zmarłym w 1314 we Francji, w Vicogne, w tamtejszym klasztorze premonstratensów (norbertan), co jest raczej mało prawdopodobne. Istnieją przekazy wskazujące, że w 1314 za jego pamięć odprawiono mszę żałobną w katedrze wrocławskiej, której był kanonikiem.
Początki swojej edukacji uzyskał w szkole klasztornej w Legnicy. Tam też został zakonnikiem. Następnie kształcił się w Paryżu i we Włoszech, w tym w Padwie (spotkał tam m.in. Rogera Bacona, Tomasza z Akwinu, tłumacza dzieł Arystotelesa i spowiednika papieskiego Wilhelma de Moerbecke (ok. 1215 - ok. 1286)).
Był on pierwszym wybitnym i szeroko znanym polskim uczonym (piszącym o sobie „in nostra terra, scilicet Polonia” – „z naszej ziemi, to znaczy Polski”), autorem dzieła o optyce i fizjologii widzenia pt. „Perspectivorum libri decem”, którą ukończył ok. 1273, przebywając na dworze papieskim w Viterbo, a opublikowano je po raz pierwszy drukiem w Norymberdze już w 1535. Rozprawa ta była wznawiana jeszcze kilkaset lat po jego śmierci, znał ją m.in. Leonardo da Vinci i Mikołaj Kopernik. Był on dość ściśle związany z Wrocławiem, przebywając w otoczeniu książąt i biskupów wrocławskich oraz będąc przewodnikiem duchowym księcia wrocławskiego Władysława (ok. 1237-1270). W warstwie filozoficznej jego dzieła nawiązywały do ożywionej w tym czasie dyskusji pomiędzy systemami św. Augustyna i św. Tomasza z Akwinu, podzielał raczej poglądy św. Augustyna i św. Bonawentury, opierał się potem także na jego teoriach metafizyki światła. Witelon miał bardzo interesujące i nowatorskie poglądy na temat anatomii oka i fizjologii widzenia. Bywa on uznawany za twórcę podwalin wiedzy psychologiczno-psychiatrycznej i psychopatologicznej. Poza zagadnieniami fizycznymi optyki, w których wzorował się na poglądach arabskiego uczonego al Hazena (ok. 965 - 1039) oraz Roberta Grosseteste z Oxfordu i rozpatrywał np. prostoliniowe rozchodzenie się światła, jego odbijanie, rozpraszanie, załamanie, świetlne zjawiska meteorologiczne, analizował także psychologiczny aspekt spostrzegania. W swoim dziele o optyce, a także we wcześniejszej rozprawie "Tractatus de primaria causa poenitentiae et de natura daemonum" z 1268 r. wskazywał m.in., że złudzenia wzrokowe są wynikiem warunków obserwacji oraz wyobrażeń i sposobu myślenia, pisząc np. że "oko nie otrzymuje żadnej innej informacji poza światłem, barwą i wielkością kątową", a dopiero umysł dokonuje "przetworzenia wrażeń z pomocą przedstawień branych z doświadczenia". Przyczyn złudzeń wzrokowych (w tym także wyobrażeń o potworach) upatrywał zarówno w warunkach obserwacji (np. słabego oświetlenia) jak i w poprzednich doświadczeniach obserwatora. Jedną z jego najbardziej przenikliwych analiz jest przykład "Maura", który "widzi czarnego anioła, podczas gdy dla chrześcijan ma on jasną skórę" natomiast diabeł dla chrześcijan jest czarny, a dla Maurów jasnoskóry. Mimo że Witelon nie negował istnienia demonów, a nawet opisał szczegółowo ich naturę i zachowanie (uważał, że mają duszę i ciało, są śmiertelne, mądre i rozmnażają się; ich ciało utworzone jest z czterech żywiołów z przewagą powietrza, dzięki czemu unoszą się i przesuwają ciała niebieskie), to zwróćmy uwagę, że będąc katolickim zakonnikiem niedwuznacznie wskazał, że materialne wyobrażenie demonów może być złudzeniem psychologicznym, mającym swoje uwarunkowania kulturowe (np. związane z samooceną poszczególnych ludów).
Po napisaniu "Perspectivorum..." Witelon zajął się działalnością dyplomatyczną: brał udział w Soborze powszechnym w Lyonie w 1274 r., był posłem księcia Henryka IV Probusa (Henryka Prawego) do papieża Jana XXI oraz służył czeskiemu księciu Przemysłowi Ottokarowi II. Następnie prawdopodobnie poświecił się nauczaniu w szkole parafialnej pod wezwaniem św. Piotra i Pawła w Legnicy. Z innych dokonań Witelona należy wspomnieć o upowszechnianiu przez niego dzieł starożytnych uczonych oraz o konstrukcji przyrządów do kreślenia krzywych.
Po swym powrocie na Śląsk od 1274 roku był kanonikiem wrocławskiej kapituły katedralnej z nadanym przez Henryka Prawego uposażeniem w postaci podwrocławskiej wsi Żórawina.
Postać Witelona była dość tajemnicza, stając się źródłem rozmaitych legend, plotek oraz inspiracji literackich (ostatnio np. dla łódzkiego prozaika Witolda Jabłońskiego, który napisał cykl powieści pt.: "Uczeń czarnoksiężnika", "Metamorfozy" i "Ogród Miłości", których bohaterem jest ten właśnie uczony).
W 1430 optykę witelońską na Akademii Krakowskiej wykładał Sędziwój z Czechla.
Jeden z kraterów na Księżycu nazwany jest imieniem Vitello.
Zobacz też
(∗) Imię i nazwisko Erazm Ciołek nosili również żyjący dwa i pół stulecia później dwaj duchowni: biskup płocki (ur. 1474) oraz sufragan krakowski (ur. ok. 1492). Polscy filozofowie | Polscy psycholodzy | Polscy duchowni katoliccy | meteorolodzy
"Witelon"