Gourt Home::Gourt :: Tyrol (region)
Tirol.jpg Tyrol - region geograficzny, historyczny i etnograficzny w północnych Włoszech i w zachodniej Austrii, graniczący z Niemcami i Szwajcarią. Rozciąga się w Alpach Wschodnich, w dolinie górnego Innu, górnej Adygi i górnej Drawy. Główny region turystyczny Austrii. Liczne uzdrowiska, ośrodki wypoczynkowe i sportów zimowych. Rozwinięte energetyka wodna i przemysł drzewny.
Historyczny Tyrol dzieli się na:
- Północny Tyrol - na północ od głównego grzbietu Alp,
- Wschodni Tyrol - w dolinie górnej Drawy,
- Południowy Tyrol - na południe od głównego grzbietu Alp,
- Trydent (niem. Welschtirol, wł. Trentino) - w dolinie Adygi.
Główne miasta i ośrodki kulturalne Tyrolu to Innsbruck i Kufstein w Północnym Tyrolu, Bozen/Bolzano/Balsan, Meran i Brixen w Południowym Tyrolu, Lienz we Wschodnim Tyrolu oraz Trydent w regionie trydenckim.
Nazwa regionu pochodzi od średniowiecznego zamku Tirol, położonego w pobliżu Meranu (wł. Merano) w Południowym Tyrolu.
Historia
W średniowieczu Tyrol tworzył samodzielne hrabstwo wchodzące w skład Cesarstwa Niemieckiego; od 1363 w posiadaniu Habsburgów; 1805–1814 w składzie Bawarii; w 1814 ponownie włączony do Austrii.
Po I wojnie światowej na mocy układu pokojowego z St. Germain (1919) Południowy Tyrol i region trydencki przyłączono do Włoch.
Dojście Mussoliniego do władzy spowodowało przymusową italianizację Południowego Tyrolu (zakaz używania języka niemieckiego, przymusowe przesiedlenia i inne szykany stosowane w odniesieniu do rdzennej ludności). Polityka narodowościowa kontynuowana początkowo przez władze włoskie po II wojnie światowej spowodowała czynny opór miejscowej ludności i związane z tym represje władz. Sytuacja w Południowym Tyrolu przez wiele lat stanowiła przedmiot sporu włosko-austriackiego.
W latach 1946 i 1969 podpisano porozumienia regulujące uprawnienia kulturalne ludności niemieckojęzycznej. W ich wyniku parlament włoski zatwierdził "Statut Autonomiczny Prowincji Bozen" zwany też "Pakietem", w którym zagwarantowano zrównanie praw języka włoskiego i niemieckiego, dwujęzyczność napisów w miejscach publicznych, nauczanie w języku niemieckim w szkołach, możliwość tworzenia niemieckojęzycznych instytucji kulturalnych.
Geografia
Tyrol południowy.jpg Tyrol jest krajem wybitnie górzystym, obejmujacym kilka łańcuchów w obrębie Alp: Wysokie Taury, Alpy Zillertalskie, Tuxner Hauptkamm, Sztubaje (Stubaier Alpen), Alpy Ötztalskie, Alpy Retyckie, Ferwall, Alpy Lechtalskie, Karwendel, Alpy Kitzbühelskie, Alpy Bawarskie, Wilder Kaiser, Rieserferner, Dolomity). Łańcuchy górskie rozcięte są głęboko wrzynającymi się dolinami. Najwyższy szczyt Tyrolu to Ortler (Ortles) - 3905 m n.p.m.
Pod względem geologicznym środkową część Tyrolu budują krystaliczne Alpy Centralne, zbudowane z gnejsów, łupków krystalicznych i nielicznych granitoidów, fragmentarycznie pokrytych autochtonicznymi skałami osadowymi (gł. wapienie). Na północ od nich znajduja się osadowe Alpy Wapienne, zbudowane ze skał węglanowych, głównie wapieni triasowych. Alpy Wapienne mają budowę płaszczowinową, z licznymi nasunięciami o charakterze regionalnym. Płaszczowiny te wchodzą w skład tzw. jednostek austryjskich, zbudowanych ze skał triasu, jury i kredy, sfałdowanych pod koniec trzeciorzędu (górna kreda).
Południowe obrzeżenie Tyrolu zbudowane jest ze skał dolomitowych, tworzących Dolomity na które składają się odmienne krajobrazowo od innych części Alp olbrzymie gniazda skalne ze strzelistymi skalnymi iglicami i kilkusetmetrowymi pionowymi ścianami. Krajobraz Tyrolu jest typowy dla wysokogórskiej formacji alpejskiej z dużymi różnicami poziomów, wysokimi, ostro zarysowanymi szczytami, i głęboko wciętymi dolinami. W najwyższych partiach gór lodowce (największe w Alpach Ötztalskich) oraz wysokie, częściowo pokryte lodem ściany skalne.
Tyrol posiada znaczne zasoby wodne. Wykorzystywane są one w celach hydroenergetycznych. Liczne zapory wodne.
Ludność
Tyrol zamieszkuje około półtora miliona stałych mieszkańców. Pod względem narodowościowym ludność Tyrolu jest mieszana. Północny i Wschodni Tyrol zamieszkują wyłącznie Tyrolczycy, mówiący tyrolskim dialektem języka niemieckiego. Południowy skraj Tyrolu - region trydencki zamieszkują wyłącznie Włosi, z wyjątkiem kilku niemieckojęzycznych enklaw.
Sytuacja narodowościowa jest najbardziej skomplikowana w Południowym Tyrolu. Tu również największą grupą narodowościową są Tyrolczycy, jednak z północy na południe wzrasta odsetek Włochów. Mieszka tu wreszcie niewielka (ok. 30 tys. osób) grupa Ladynów, posługujących się ladyńską odmianą języka retoromańskiego.
Ludność w zdecydowanej większości jest wyznania rzymskokatolickiego. Pod wzgledem koscielnym Tyrol podzielony jest na dwie diecezje: Innsbruck i Bozen-Brixen.
Gospodarka
Tereny Tyrolu są znakomite do uprawiania turystyki górskiej i alpinizmu oraz sportów zimowych. W konsekwencji najważniejszą gałęzią gospodarki jest obsługa turystyki, zarówno letniej jak i zimowej. W każdej alpejskiej dolinie, niemal w każdej wiosce znajdują się hotele, pensjonaty i kwatery prywatne oferujące wysoki standard usług.
Wędrówki po górach ułatwiają liczne wysokogórskie schroniska. Zimą czynnych jest kilkadziesiąt ośrodków narciarskich, z których najbardziej znane są: Zillertal, Stubaital, Sölden, Kitzbühel, Brixental, St.Anton-Arlberg, Schnalstal, Innersulden, Kronplatz, Alta Badia, Val Ghërdina/Val Gardena/Grödnertal. Największe z nich oferuja kilkaset kilometrów specjalnie przygotowanych tras zjazdowych o różnych stopniach trudności; obsługiwane są one przez kilkadziesiąt kolejek i wyciągów narciarskich.
Ważną dziedziną gospodarki jest energetyka oparta na znakomitych warunkach hydroenergetycznych.
Górnictwo na terenie Tyrolu, niegdyś bardzo rozwinięte, posiada obecnie charakter jedynie historyczny. Kopalnie srebra (Schwatz), miedzi (Kasern) oraz soli (Hall in Tirol) są od dawna zamknięte. W niektórych z nich urządzono muzea górnicze.
W Innsbrucku, największym mieście Tyrolu, przemysł włókienniczy i spożywczy. Na południowych przedmieściach Bolzano znajdują się duże zakłady hutnicze Accai Bolzano, w których ze względów ekologicznych zastosowano piece elektryczne. Ponadto przemysł drzewny (liczne tartaki i zakłady przeróbki drewna) oraz spożywczy.
Ze względu na niekorzystne warunki naturalne rolnictwo jest w Tyrolu słabo rozwinięte. W nisko położonych dolinach uprawia się pszenicę i ziemniaki. Ważną rolę odgrywa ogrodnictwo i sadownictwo, zwłaszcza uprawa jabłoni w dolinie Winschgau. W Południowym Tyrolu, na nasłonecznionych stokach uprawa winorośli. Wysokiej jakości wina tyrolskie produkowane są w okolicach miasteczka Kaltern.
Oświata i kultura
W Innsbrucku i Bolzano mają swoją siedzibę liczne instytucje kulturalne oraz dwa uniwersytety: Uniwersytet w Innsbrucku (Universität Innsbruck) z niemieckim językiem wykładowym oraz Uniwersytet Południowotyrolski w Bozen (Südtirolische Universität Bozen) z językami wykładowymi niemieckim i włoskim.
Tyrol charakteryzuje się wysokim poziomem kultury muzycznej. W Innsbrucku orkiestra symfoniczna. Ponadto niemal każda gmina posiada co najmniej kilkunastoosobową orkiestrę amatorską. Niektóre z nich reprezentują całkiem przyzwoity poziom muzyczny i wykonują często zarówno tyrolską muzykę ludową jak i popularne utwory muzyki klasycznej.
Tyrol, mimo podobieństw do Bawarii oraz pozostałych części Austrii charakteryzuje się pewną odrębnością kulturową. Chrakterystyczne tyrolskie ubiory noszone są przez niektórych jego mieszkanców nawet na co dzień. Tradycyjna tyrolska muzyka ludowa z charakterystycznym jodłowaniem jest tu nadal bardzo żywa.
Geografia historyczna Regiony Europy Geografia Austrii Geografia Włoch
Tirol | Tirol | Tirol | Tyrol | Tyrol | Tirolo | Tyrolum | Tirolis | Tirol | ティロル | Tirol | Tirolsko (spolková krajina) | Tiroli
"Tyrol (region)"
