Tybet

Flag of Tibet.svg przed 1950 r.]] Strona ta dotyczy regionu Tybet. Tą samą nazwą określa się również Wyżynę Tybetańską.

Tybet - region w Azji Środkowej; dawniej niepodległe państwo, w 1949 r. anektowane przez Chiny (zobacz: Tybetański Region Autonomiczny). Przed okupacją składało się z trzech prowincji (Amdo, Kham, Ü-Cang (dBu-gTsang)) i miało powierzchnię około 2,5 mln km². Tybet położony jest na średniej wysokości około 4000-5000 metrów nad poziomem morza. Od południa i zachodu jest ograniczony przez Himalaje, Karakorum oraz masyw Pamiru, od północy przez Kunlun, Ałtyn-tag oraz Nanszan. Rozciągłość równoleżnikowa Tybetu wynosi około 2.500 km. Na jego terenie biorą początek takie wielkie rzeki jak Jangcy, Brahmaputra, Indus, Mekong oraz mniejsze - Salween, Satledź, Kali Gandaki, Trisuli, Manas, Subansuri.

Stolicą Tybetu jest Lhasa. Przywódcą politycznym i duchowym jest Dalajlama (obecnie na emigracji). Tybetańczycy posługują się językiem tybetańskim, są buddystami, mają wielowiekową kulturę i tradycje.

Historia Tybetu do roku 1949

Miejscowa ludność wywodzi się od wędrownych plemion, które wyemigrowały na wschód z obszarów Azji Środkowej i osiedliły się na Wyżynie Tybetańskiej około V w. n. e. Tybetańczycy są spokrewnieni z mieszkańcami współczesnej Birmy.

Pierwszy znany z imienia król Tybetu, Natri Cempo, usankcjonował pierwotną, szamanistyczną religię Bon. Niektóre obrzędy, właściwe dla tego wyznania przetrwały do dziś w Tybetańskiej obyczajowości - ciekawym przykładem jest chociażby tzw. "Niebiański Pogrzeb". Dokonuje się go wyłącznie na mnichach, a polega on na pozostawieniu zwłok zmarłego sępom; kości i inne nietknięte części ciała spala się.

W VII w. Srong-Bcan-Sgam stworzył silne państwo ze stolicą w Lhasie i podbił ogromne obszary, zagrażając stolicy Chin, Indiom Mauriów i Nepalowi. Jego żony, chińska księżniczka Wen Cheng i nepalska K'ri-bcun wprowadziły do Tybetu Buddyzm, który kwitł do IX w., kiedy do władzy doszedł zwolennik Bon, Langdarma. Nastąpił wówczas podział Tybetu na szereg niezależnych księstw feudalnych.

Pod wpływem Hinduskiego mędrca Atiśy (przybył w 1042 r. do Gu-ge na zaproszenie króla Je-Szes-'Oda) buddyzm stopniowo zyskiwał na popularności - w XII w. przełożeni klasztorów mieli na tyle silne poparcie wśród ludności, że mogli się sprzeciwić woli króla i ingerować w jego politykę. W 1207 r. Tybet najechały pierwsze wojska Mongołów. Niedługo potem chan Kubilaj, założyciel dynastii Yuan w Chinach, nadał władzę świecką przełożonym najpotężniejszego klasztoru Sakya. W XIII w. Tybet został ponownie zjednoczony pod berłem Yuan.

W XIV i XV w. nastąpił dalszy rozwój Buddyzmu pod wpływem energicznego reformatora Cong-k'a-Py (1357-1416), założyciela regularnej sieci klasztorów (Gomp), które stały się ośrodkami władzy nie tylko religijnej i świeckiej - zaczęły także funkcjonować jako centra kulturalne; miejsca, w których kształtowała się tożsamość Tybetańczyków. Cong-k'a-Py zasłynął także jako twórca sekty Gelugpa (tyb. Cnota), znanej również jako sekta Żółtych Czapek, od barwy nakryć głów mnichów. Jej najwyższymi zwierzchnikami byli Dalajlama i Panczenlama (wcielenie Buddy Amitabhy). V Dalajlama, zwany wielkim, mając poparcie chana mongolskiego Gusri, wprowadził w Tybecie teokratyczny system rządów Gelugpy, choć przy zachowaniu pierwotnych wpływów Bon. Za jego panowania nastąpił zanik znaczenia konkurencyjnej instytucji króla - Dalajlama stał się faktycznym władcą Tybetu.

Ludność chińska (Hanowie) zaczęła przenikać do Tybetu po 1720 r. , kiedy cesarz Kangxi z dynastii Quing pokonał znajdujące się od dłuższego czasu w stagnacji państwo mongolskie, a na dwór Dalajlamy wysłano pierwszą grupę chińskich urzędników (ambane). Pod koniec XIX w. pojawili się Brytyjczycy i region szybko stał się sceną konfliktu między mocarstwami z uwagi na bliskość Rosji, która również rościła sobie do niego prawa. Chiny nie rezygnowały - w latach 1906 - 1909 zajęły Tybet Wschodni, a rok później Lhasę. XIII Dalajlama schronił się w Indiach, skąd powrócił w 1912 roku po zwycięstwie atychińskiego powstania i proklamowaniu republiki.

Nowo powstałe państwo nie posiadało jednak żadnej realnej siły gospodarczej i szybko uległo konserwatywnej myśli skupionej wokół środowiska klasztornego. Wkrótce po I Wojnie Światowej przywrócono teokrację, zamknięto granice i wprowadzono radykalną politykę izolacjonizmu. W okresie międzywojennym na świecie wzrosło zainteresowanie kulturą Tybetu - podejmowano liczne próby przedostania się do kraju i poszerzenia wiedzy o jego mieszkańcach. Tylko jednej podróżniczce udało się jednak dotrzeć w tym czasie do Lhasy. Dokonała tego w przeciągu roku, korzystając z przebrania i fałszywego nazwiska. Historia międzywojennego Tybetu aż do dzisiaj nie została jeszcze dokładnie zbadana.

Historia współczesna

W roku 1949 chińska Ludowa Armia Wyzwolenia dokonała najazdu na Tybet, który stał się częścią Chin, nadal oficjalnie (formalnie) zarządzaną przez Dalajlamę XIV i Panczenlamę. Centralna władza chińska miała w swojej gestii wojskowość, sprawy zagraniczne, finanse i edukację. W związku z narastającym coraz bardziej od 1958 r. uciskiem politycznym ze strony Chin oraz ruchami opozycjonistów skierowanymi przeciw władzy centralnej, nastąpiło usztywnienie polityki Chin wobec Tybetu. W roku 1959 Dalajlama XIV był zmuszony udać się na emigrację do Indii wraz ze 100 000 zwolenników. Do dziś nie może powrócić do Tybetu. Mieszkańcy regionu Kham prowadzili z Chinami walkę partyzancką z gór w Nepalu, finansowanie w ramach zwalczania komunizmu zapewniały Indie i USA. Panczenlama pozostawał na stanowisku do roku 1965, w którym Chiny zakończyły okupację i włączyły Tybet w skład państwa jako Region Autonomiczny. Daty te nie oznaczają zasadniczej zmiany dla Tybetańczyków, których liczba stale maleje w proporcji do napływowej ludności chińskiej (świadoma polityka władz). Liczba Tybetańczyków zmniejsza się także dzięki chińskiej polityce wynaradawiania i niszczenia narodu tybetańskiego.

Powstania Tybetańczyków były niejednokrotnie tłumione przez armię ChRL.

Chińczycy rozpoczęli w r. 1961 akcję kolektywizacji gospodarki tybetańskiej. W 1966 r. wraz z rewolucją kulturalną wzrosły represje antybuddyjskie w Tybecie, a wiele miejsc kultu i zabytków zostało zniszczonych.

Bibliografia

Agata Bareja-Starzyńska (red.) "Tybet: fakty mówią za siebie", PTPT, 1993, Warszawa 83-902406-0-2
Katarzyna Czoperk (red.) "Tybet: od Litościwej Małpy po Trójnóg Narodowej Jedności", HFPCz, 2001, Warszawa 83-87300-48-9
Adam Kozieł "Tybet: czas żelaznych ptaków", HFPCz, 2002, Warszawa 83-87300-57-8
Adam Kozieł "Tybet: stare duchy, nowe duchy", HFPCz, 2000, Warszawa 83-87300-33-0
David Snellgrove, Hugh Richardson "Tybet: zarys historii kultury", PIW, 1978, Warszawa
Helmut Uhlig "Tybet: kraj zakazany otwiera swe wrota", PIW, 1999, Warszawa 83-06-02740-X
Gilles van Grasdorff "Biografia XIV Dalajlamy", KOS, 2005, Katowice 83-89375-94-X

Linki zewnętrzne

Tybet Terytoria autonomiczne świata | Terytoria sporne

Gourt Home::Gourt :: Tybet

Historia Tybetu do roku 1949

Historia współczesna

Bibliografia

Linki zewnętrzne