Tatry

Related Topics:
Tatry

thumb

2004-12-zimowy-widok-na-tatry-z-babiej-gory.jpg.]]

Tatry (514.5) – najwyższa część pasma górskiego Karpat (Karpaty Zachodnie). Tatry są objęte ochroną przez ustanowienie na ich obszarze Tatrzańskiego Parku Narodowego. Powierzchnia Tatr wynosi 785 km², z tego 175 km² (ok. 25%) leży w granicach Polski, ok. 610 km² (75%) na terytorium Słowacji. Długość Tatr mierzona od Przełęczy Huciańskiej (ok. 900 m n.p.m.) do wschodnich podnóży Kobylego Wierchu, a ściślej Przełęczy Ździarskiej (1075 m n.p.m.) wynosi w linii prostej 53 km, a ściśle wzdłuż grani 80 km.

Tatry dzielimy na:

Tatry Zachodnie – Grześ, Kasprowy Wierch, Czerwone Wierchy, Ornak
Tatry Wschodnie:
- Tatry Wysokie – Gerlach (2655 m n.p.m.), Rysy (2499 m n.p.m.), Świnica, Kościelec, Mnich, Granaty, Kozi Wierch
- Tatry Bielskie – Hawrań, Płaczliwa Skała, Murań (Słowacja)

Granicą pomiędzy Tatrami Zachodnimi a Wschodnimi jest przełęcz Liliowe oraz Dolina Suchej Wody (w granicach Polski) i Dolina Cicha (po stronie Słowacji). Tatry Bielskie od Wysokich oddziela Przełęcz pod Kopą.

Rzeźba i budowa Tatr

Grań Główna Tatr jest działem wodnym tylko w środkowym odcinku. Teren na wschód i północ to zlewiska Bałtyku (dorzecze Dunajca i Popradu), pozostały obszar to zlewisko Morza Czarnego (dorzecza Orawy i Wagu). Wrażenie wypiętrzenia masywu górskiego jest pogłębione przez sąsiedztwo głębokich kotlin. Tatry otaczają: od zachodu i północy – Obniżenie Orawsko-Podhalańskie, od wschodu i południa Obniżenie Liptowsko-Spiskie. Dno dolin znajduje się na wysokości ok. 500-700 m n.p.m. Wyniosłość Tatr pogłębiają płynące dolinami rzeki.

W graniach tatrzańskich znajduje się wiele przełęczy, które odgrywały ważną rolę w ruchu komunikacyjnym i handlowym. Były wykorzystywane podczas II wojny światowej przez kurierów. Używane są przez turystów. Najbardziej znane to: -w głównej grani Tatr (od zachodu) – Starorobociańska (Račkowo sedlo), Pyszniańska (Pyšné sedlo), Smreczyńska, Tomanowa, Pod Kopą Kondracką (często używana przez kurierów), Goryczkowa, Świńska Goryczkowa, Goryczkowa pod Zakosy, Sucha (pod Kasprowym Wierchem), Liliowe, Świnicka, Gładka, Czarna Ławka, Wrota Chałubińskiego, Pod Chłopkiem, Hińczowa, Żabia oraz Waga, Żelazne Wrota, Polski Grzebień, Rohatka. - w graniach bocznych (m.in.): Bobrowiecka, Buczynowa, Czerwona, Iwanicka, Kondracka, Kozia, Krzyżne, Mylna, Szpiglasowa, Zawrat, Zawory,

Z grzbietów tatrzańskich opadają doliny: -po stronie polskiej: -Dolina Chochołowska z Jarząbczą i Starorobociańską -Dolina Lejowa -Dolina Kościeliska z Tomanową i Miętusią -Doliny: Dolina Małej Łąki, Dolina za Bramką, Dolina Strążyska, Dolina Ku Dziurze, Dolina Białego -Dolina Bystrej z Kondratową, Goryczkową, Kasprową i Jaworzynką -Dolina Olczyska -Dolina Suchej Wody z Doliną Gąsienicową i Doliną Pańszczycy -Dolina Filipka -graniczna Dolina Białki z Doliną Rybiego Potoku, Doliną Pięciu Stawów Polskich, Doliną Roztoki i Doliną Waksmundzką (po stronie słowackiej do Doliny Białki należy Dolina Białej Wody z jej licznymi odgałęzieniami) -po stronie słowackiej, największe doliny to: -Dolina Cicha -Dolina Koprowa -Dolina Mięguszowiecka -Dolina Białej Wody -Dolina Jaworowa -Dolina Kieżmarska -Dolina Staroleśna -Dolina Wielicka -Dolina Zuberska

Jeziora polskich Tatr zwane są tradycyjnie stawami. Nazwa ta przyjęła się też w publikacjach naukowych. W Tatrach występuje blisko 200 różnej wielkości stawów, począwszy od największego, Morskiego Oka (34,54ha), poprzez porównywalnie duży Wielki Staw Polski, do zupełnie maleńkich, jak Zadni Staw Mnichowy. Stawy tatrzańskie, z jednym wyjątkiem (Kras Cichy Stawek), są pochodzenia polodowcowego.

Tatry są górami fałdowymi orogenezy alpejskiej, dlatego charakteryzuje je tzw. młoda rzeźba terenu. Zostały wydźwignięte w okresie kredy górnej, zalane płytkim morzem w eocenie. Ostatecznie wypiętrzone w oligocenie. Masyw zbudowany jest z paleozoicznego (karbońskiego) trzonu krystalicznego i skał osadowych w partiach reglowych i wierchowych. Trzon Tatr Wysokich składa się głównie z granitoidów (zwłaszcza z granitów i diorytów), Tatr Zachodnich z gnejsów, podrzędnie z granitów. W skałach osadowych dominują wapienie, dolomity, piaskowce, mułowców oraz łupków ilastych.

Najstarszymi skałami, powstałymi w erze paleozoicznej są gnejsy. Towarzyszą im migmatyty, amfibolity, łupki łyszczykowe, pegmatyty, żyły kwarcowe. W czasie orogenezy waryscyjskiej nastąpiła intruzja granitu. Zastygał on powoli w głębi ziemi. Po wypiętrzeniu terenu i erozji skał, które przykrywały granit, na jego zwietrzłej powierzchni zaczęły powstawać skały osadowe. Najstarszym osadem jest permski zlepieniec koperszadzki znaleziony na zboczu Jagnięcego Wierchu w Tatrach Słowackich. W triasie, jurze i kredzie następowała sedymentacja skał osadowych, przy czym była ona zróżnicowana. Serie wierchowe i reglowe różnią się charakterem osadów, co było spowodowane różną głębokością morza i odległością od brzegu. W górnej kredzie serie skalne zostały zafałdowane i przemieszczone ku północy o wiele kilometrów. Tak powstała płaszczowinowa budowa Tatr. W eocenie część Tatr została przykryta morzem w którym powstały zlepieńce, wapienie numulitowe, piaskowce, mułowce i łupki pokrywające północne stoki Regli oraz wypełniające Kotlinę Zakopiańską i Pasmo Gubałowskie.

Rzeźba gór jest wynikiem działania lodowców, erozji wywołanej wodami i wietrzenia. W epoce lodowcowej Tatry uległy zlodowaceniu 3 lub 4 razy. Ostatnie lodowce ustąpiły ok. 10 000 lat temu. Typowymi dolinami polodowcowymi są U-kształtne doliny takie jak Dolina Białej Wody, ale działaniu lodowców Tatry zawdzięczają też inne formy skalne, takie jak cyrki lodowcowe i mutony. Wody płynące wyrzeźbiły doliny V-kształtne (Dolina za Bramką). Często występują w Tatrach doliny wiszące, jak Dolinka Buczynowa zawieszona nad Doliną Roztoki. Wymodelowane przez lodowiec misy w dnach dolin i progi. Woda wypełniła je tworząc jeziora tatrzańskie, wody spadające z progów utworzyły liczne wodospady. Mało odporne utwory osadowe uległy zjawiskom krasowienia. W efekcie powstały systemy jaskiń: -Jaskinia Wysoka za Siedmioma Progami – do niedawna najdłuższa (ustąpiła miejsce systemowi jaskiń Wielkiej Śnieżnej) -Jaskinia Wielka Śnieżna – najgłębsza i najdłuższa -Jaskinia Bielska – najczęściej zwiedzana

Świat roślinny

gentiana_punctata1_medium.jpg

geum_montanum_fruit.jpg

niedzwiedz_ brunatny.jpg

kozicewmnichowym.jpg

Aquila_pomarina.jpg

Duże różnice wysokości bezwzględnej sprawiają, że w Tatrach zaznacza się piętrowy układ świata roślinnego:

pogórze (do ok. 800 m n.p.m.) – gatunki identyczne jak na niżu.
regiel dolny (do 1200-1250 m n.p.m.) – pierwotnie lasy złożone z jodeł pospolitych (Abies alba) i buku zwyczajnego (Fagus silvatica)
regiel górny (do 1500 m n.p.m.) – złożony głównie ze świerku pospolitego (Picea abies). Górna granica regla stanowi jednocześnie górną granicę lasu. Rosną tu karlejące świerki pospolite, wierzba śląska (Salix silesiaca), brzoza karpacka (Betula carpatica), jarząb nieszypułkowy (Sorbus chamaemespilus) i sosna limba (Pinus cembra).
kosodrzewina (do 1800 m n.p.m.) – z pierwotnej powierzchni drzewostanu pozostało dziś jedynie ok. 50%, resztę wskutek gospodarki pasterskiej zajęły hale. Zwiększyło to zagrożenie lawinowe w górach. Tworzy ją głównie kosodrzewina (Pinus mugo).
hale (do 2300 m n.p.m.) – piętro niegdyś intensywnie wykorzystywane gospodarczo jako pastwiska. Obecnie wykorzystywane ekstensywnie.
piętro turni (powyżej 2300 m n.p.m.) – rośnie tu jedynie ok. 40 gatunków roślin naczyniowych.

Endemity tatrzańskie:

warzucha tatrzańska (Cochlearia tatrae)
przymiotno węgierskie (Erigeron hungaricus)
pszonak Wahlenberga (Erysimum wahlenbergii)

Endemity zachodniokarpackie:

urdzik karpacki (Soldanella carpatica)
skalnica tatrzańska (Saxifraga perdurans)

Inne ciekawe rośliny:

szarotka alpejska (Leontopodium alpinum)
lilia złotogłów (Lilium martagon)
dziewięćsił bezłodygowy (Carlina acaulis)
szafran spiski (Crocus scepusiensis)
kuklik górski (Geum montanum)
skalnica nakrapiana (Saxifraga aizoides)
goryczka kropkowana (Gentiana punctata)
goryczka trojeściowa (Gentiana asclepiadea)
goryczka wiosenna (Gentiana verna)
zimowit jesienny (Colchicum autumnale)
goździk wonny (Dianthus praecox)
mak alpejski (Papaver burseri)
rojnik górski (Sempervivum montanum)
arcydzięgiel litwor (Archangelica officinalis)
tojad mocny (Aconitum firmum)
sasanka alpejska (Pulsatila alpina)

Świat zwierzęcy

Świat zwierzęcy do granicy lasów przypomina pierwotną faunę niżu. Zwierzynę płową reprezentują takie gatunki jak:

sarna (Capreolus capreolus)
jeleń szlachetny (Cervus elaphus)

Niektóre drapieżniki:

lis (Vulpes vulpes)
borsuk (Meles meles)
ryś (Lynx lynx)
niedźwiedź brunatny (Ursus arctos)

Niektóre gatunki ptaków:

puchacz (Bubo bubo)
orzeł przedni (Aquila chrysaetos)
głuszec (Tetrao urogallus)
jarząbek (Bonasa bonasia)
orlik krzykliwy (Aquila pomarina)

Ryby:

pstrąg potokowy (Salmo trutta) – dociera tylko do Morskiego Oka

Piętra powyżej lasów zamieszkują:
Ssaki niespotykane w Polsce poza Tatrami:

świstak (Marmota marmota)
kozica (Rupicapra rupicapra)
nornik śnieżny (polnik tatrzański) (Microtus nivialis mirhanreini)
darniówka tatrzańska (Pitymys tatricus)

Ptaki:

płochacz halny (Prunella collaris)
siwerniak (Anthus spinoletta)
pomurnik (Tichodroma muraria)
orzechówka (Nucifraga caryocatactes )

Klimat

Klimat tatrzański ma wiele cech wspólnych z klimatem alpejskim. Najważniejsze z nich to niska średnia temperatur w roku, duża zmienność temperatur w ciągu doby, gwałtowne zmiany, częste zachmurzenia, znaczna ilość dni z opadami (w wyższych partiach gór większość opadów ma postać śniegu), zamglenia, długo utrzymująca się pokrywa śnieżna, silne nasłonecznienie i wiatry wiejące zazwyczaj z zachodu oraz z kierunku południowo-zachodniego. Większość zjawisk związana jest z przechodzeniem frontów atmosferycznych.

Zima w Tatrach trwa zazwyczaj od końca listopada do końca marca (w Zakopanem) i od połowy października do początku maja na wysokości Kasprowego Wierchu. Najzimniejszym miesiącem najczęściej jest luty, a najcieplejszym lipiec. Najniższa zanotowana temperatura to -39,5°C w lutym 1929 a najwyższa to +30,2°C w sierpniu 1943. Charakterystyczne dla klimatu tatrzańskiego są zimowe inwersje temperatury (im wyżej tym cieplej) oraz śnieżyce w środku lata.

Silne, często huraganowe wiatry zazwyczaj nazywane są halnymi. To uogólnienie jest błędne. Wiejący z kierunku południowego wiatr halny jest odpowiednikiem fenu. Powstaje w sytuacji, gdy na wschód od Tatr rozwija się wyż a na zachód niż. Nagrzane powietrze po południowej stronie Tatr podnosi się i stopniowo ochładza się (ok. 0,6°C/100 m). Para wodna zawarta w powietrzu skrapla się. a nad grzbietem Tatr powstaje podłużny obłok (widoczny najlepiej nad Giewontem i Czerwonymi Wierchami). Masy powietrza po przejściu grzbietu opadają gwałtownie w kierunku Zakopanego. Temperatura po polskiej stronie Tatr rośnie (ok. 1°C/100 m) a wiatr wieje gwałtownymi, ciepłymi podmuchami, pomiędzy nimi występują charakterystyczne okresy "ciszy". Wiatr halny zazwyczaj pojawia się wiosną lub jesienią, trwa od kilku godzin do kilku dni. Kończy się na ogół opadami deszczu lub śniegu. Najsilniejszy przeszedł w dniach 6-7 maja 1968 r., wiał z prędkością 280 km/godz. i połamał ok. 500 ha lasu. Wiatr halny poprzedza spadek ciśnienia powietrza odczuwany zwłaszcza przez osoby nadpobudliwe oraz cierpiące na choroby serca i krążenia. Zimne, porywiste wiatry wiejące z kierunków zachodnich nazywane są przez górali orawskimi.

Innym zjawiskiem występującym w Tatrach są silne zamglenia. W przypadku utrzymywania się mgieł w dolinach przy jednoczesnym nagrzaniu powietrza w wyższych partiach gór można czasem zaobserwować w horyzontalnym położeniu słońca tzw. widmo Brockenu (własny, wyolbrzymiony cień na ekranie mgieł). W przesądach taternickich zaobserwowanie tego zjawiska traktowane bywa jako ostrzeżenie (zwiastun nieszczęścia). Jednak widziane trzykrotne jest już swoistym "zabezpieczeniem" w dalszych wędrówkach po górach.

Turystyka

Pusta_dolinka_w5stawach.jpg w Pięciu Stawach]] Pierwsza, odnotowana wycieczka w Tatry odbyła się w 1565 r. (Przejażdżka Beaty z Kościeleckich Łaskiej ze Spisza do Doliny Kieżmarskiej). Z XVII w. pochodzą też wzmianki o pierwszych wejściach na szczyty.

Za ojca polskiej turystyki tatrzańskiej uważa się Stanisława Staszica. W latach 1803-1805 wędrował po Tatrach, prowadząc badania naukowe. Ich owocem jest wydane w 1815 dzieło O ziemiorodztwie Karpatów. Staszicowi przypisywane są pierwsze wejście na Kołowy Szczyt. Był też na Krywaniu, Sławkowskim Szczycie, Łomnicy. Tatry badał też w latach 1835-1850 geolog Ludwik Zejszner. Panorama01xxx.jpg, Batyżowiecki, Kaczy, Kończysta, Ganek, Wysoka, Rysy]]

Pierwsi turyści odwiedzali przede wszystkim Dolinę Kościeliską, Kuźnice, Kalatówki i Morskie Oko. Wielkim propagatorem Tatr stał się lekarz Tytus Chałubiński. Za pioniera turystyki wysokogórskiej uważa się księdza Józefa Stolarczyka. Do rozwoju ruchu turystycznego przyczyniło się także wydanie (1860) przez Walerego Eliasza pierwszego przewodnika po Tatrach. W 1873 zawiązało się Węgierskie Towarzystwo Karpackie oraz, niewiele później, Towarzystwo Tatrzańskie. Celem ludzi w nich działających stało się propagowanie turystyki i jej ułatwianie. Towarzystwo budowało szlaki turystyczne oraz schroniska (Morskie Oko – 1874, Roztoka – 1876, Dolina Pięciu Stawów Polskich – 1876). Zasługą Towarzystwa jest też rozwój Zakopanego przez liczne inwestycje (np. oświetlenie, budowa Szkoły Przemysłu Drzewnego). Lata 70. XIX w. to też wiele, odnotowanych jako pierwsze, wejść na szczyty górskie. Latach 80. XIX w. to początek taternictwa zimowego. Pierwsi turyści wędrowali po Tatrach z przewodnikami wywodzącymi się z zakopiańskich górali. Najbardziej znani to: Klemens Bachleda (Klimek), Jędrzej Wala, Maciej Sieczka, Szymon Tatar, Wojciech Roj, Józef Gąsienica Tomków, Bartłomiej (Bartuś) Obrochta, Stanisław Gąsienica Byrcyn i wielu innych. Z "chodzeniem po górach" wiązały się wypadki. Inicjatorem powstania i pierwszym kierownikiem Tatrzańskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego był Mariusz Zaruski (1909 r.). Tatry_widok_z_Tarasowek.jpg

Wzrost popularności Tatr spowodował w latach 90. XIX w. osiedlenie się w Zakopanem dużej grupy ówczesnej inteligencji. Dzięki niej, jej pasji kolekcjonerskiej, zachwytom nad pięknem Tatr i tatrzańskim folklorem, Tatry stały się miejscem badań i źródłem inspiracji dla wielu twórców. O Tatrach pisali m.in.: Kazimierz Przerwa-Tetmajer, urodzony na Podhalu, w Ludźmierzu (Na Skalnym Podhalu, Legenda Tatr); Seweryn Goszczyński Dziennik podróży do Tatr, Sobótka); Władysław Orkan, Stanisław Nędza-Kubiniec. Z Zakopanem związany był też Kornel Makuszyński. Kompozytorzy urzeczeni widokiem dzikiej przyrody, tworzyli czerpiąc z bogactwa muzyki góralskiej, np. Karol Szymanowski, Mieczysław Karłowicz, Zygmunt Noskowski, Jan Maklakiewicz, Wojciech Kilar.

Bogate zdobnictwo i architektura Podhala, za sprawą Stanisława Witkiewicza, dała podstawy stylowi zakopiańskiemu. Pejzaż tatrzański utrwalali Rafał Malczewski, Walery Eljasz-Radzikowski. Szkoła w Zakopanem (Szkoła Przemysłu Drzewnego i wydzielone z niej w 1948 r. Liceum Sztuk Plastycznych) doczekała się takich absolwentów jak: Antoni Kenar i Władysław Hasior.

Wynikiem rozlicznych badań są m.in. publikacje Witolda H. Paryskiego, autora wielotomowego przewodnika dla taterników, jego żony Zofii opisującej bogactwo flory tatrzańskiej (Zofia Paryska zajmowała się także tematyką ochrony przyrody). Z Tatrami związany był także Józef Federowicz, wieloletni kierownik zakopiańskiej stacji meteorologicznej, Juliusz Zborowski, dyrektor Muzeum Tatrzańskiego.

Wielu z nich zostało pochowanych na najstarszym cmentarzu Zakopanego, na Pęksowym Brzyzku.

Obecnie Tatry należą do powszechnie odwiedzanych miejsc. Zbudowane liczne szlaki turystyki pieszej, nartostrady i trasy zjazdowe na obszarze Polski i Słowacji, baza noclegowa, liczne wyciągi narciarskie a także koleje linowe (na Kasprowy Wierch i Łomnicę oraz linowo terenowa – na Gubałówkę i Hrebienok) sprzyjają turystyce i sportom zimowym.

Zobacz też

Linki zewnętrzne