Szeklerzy

Szeklerzy (węg. Székely Székelyek [l.mn.) - grupa etniczna zamieszkująca wschodnią część Siedmiogrodu (nazywaną także Szeklem bądź Szeklerszczyzną - węg. Székelyföld lub Székely) w dzisiejszej Rumunii. W 2002 mieszkało tam około 650 tys. Szeklerów wraz z około 100 tys. Rumunów i innych narodowości.

Pochodzenie

Szeklerzy są węgierskojęzyczni, obecnie mają węgierską świadomość narodową, a wielu badaczy uważa ich również za odłam Węgrów, jednak ich pochodzenie nie jest jeszcze całkowicie zbadane. Niewielkie grupy uczonych reprezentują pogląd, iż są oni pochodzenia huńskiego, awarskiego, gepidzkiego, kabarskiego lub rumuńskiego. Istnieje też teza identyfikująca ich ze wzmiankowanymi na początku XI wieku "Czarnymi Węgrami" oraz z potomkami zmadziaryzowanych w XII wieku Pieczyngów. Początkowo Szeklerzy byli po części ugrofińsko- i po części tureckojęzyczni. Węgierski jako język wiodący ugruntował się wśród nich ostatecznie w średniowieczu. Szeklerzy stanowili wspólnotę plemienną określaną w średniowieczu jako: Zekel, ZakuIi (Simon Kézai), Sicli, Siculi (Anonim), i Székeý (Ibn Dasta).

Etymologia nazwy

Nazwa ludu Szeklerów, Székely, wywodzona bywa od węg. szegély "granica" i starowęg. szegel "strażnik granic", co byłoby zgodne z funkcją spełnianą w przeszłości przez społeczność szeklerską. Inna, mniej popularna teoria, wyprowadza pochodzenie od węgierskiego słowa szekér "wóz, powóz", nawiązując w ten sposób do tradycji plemion koczowniczych (również węgierskich).

Kultura

O innym niż madziarskie pochodzeniu Szeklerów, prócz współużywanego w X w. wraz z węgierskim języka tureckiego, świadczyć mogą odrębne tradycje:

słupowe nagrobki (węg. kopjafá)
charakterystyczne bramy szeklerskie
legendy o huńskim pochodzeniu (podanie o Czabie, synu Attyli - węg. Csaba)
pismo szeklerskie, rowasz (węg. rovásírás), mogące pochodzić od tzw. run tureckich - zwanych kök türk lub pismem orchońskim.

W II połowie XIX wieku Balázs Orbán opisał kulturę szeklerską w A Székelyföld leírása ("Opisanie Szeklerszczyzny").

Historia

Nie znana jest dokładna data przybycia Szeklerów na tereny naddunajskie. Ze źródeł pisanych wynika (anonimowej kroniki Gesta Hungarorum z XII/XIII w. oraz z Gesta Hunnorum et Hungarorum Simona Kézai'a z XIII w.), że w X wieku plemiona szeklerskie zamieszkiwały dolinę Panonii. Szeklerzy pozostawali w awangardzie plemion madziarskich, biorąc udział w różnych operacjach wojskowych.

W 1116 roku Szeklerzy wraz z Pieczyngami brali udział w bitwie nad rzeką Olšavą, prowadzoną pomiędzy węgierskim królem Stefanem II, a czeskim Władysławem I. W 1146 oddział szeklerski, wchodzący w skład armii króla Gézy II, brał udział w bitwie pod Leithą (węg. Lajta), przeciw austriackiemu margrabiemu, Henrykowi II Jasormigottowi. W oddziałach, wspierających w latach 1210-1213 bułgarskiego cara Boriła, równiez wspominana jest obecność Szeklerów (wraz z Wołochami, Sasami i Pieczyngami). W 1217-1221 r. brali udział w V wyprawie krzyżowej do Palestyny.

Począwszy od Beli III (1172–1196), królowie węgierscy osadzali Szeklerów na terenach przygranicznych - pierwotnie przy zachodniej i północnej, a od XIII w. w południowo-wschodniej i wschodniej części Siedmiogrodu. Ich zadaniem, prócz kolonizacji, była obrona granic Królestwa Węgierskiego. Szeklerzy uzyskali wiele królewskich przywilejów, w tym zwolnienie od wszystkich obciążeń feudalnych, prócz służby wojskowej. Ich ziemie zorganizowane były w marchię wojskową, co pozostawiło ślady aż po wiek XIX. Szeklerzy byli jedną z siedmiogrodzkich nacji (Sasi (Niemcy), Madziarzy (Węgrzy) i Szeklerzy), których przywileje zostały potwierdzone aktem Unii Trzech Narodów (Unio Trium Nationum) w 1437 roku. Wszystkie z tych narodów były reprezentowane na sejmach siedmiogrodzkich. Dzięki niezależności, Szeklerzy przez długi czas nie stracili poczucia odrębności etnicznej.

W 1514 na czele buntów chłopskich stanął Szekler, Jerzy Dózsa, wciągnięty w szeregi ubogiej szlachty za swe zasługi w wojnach z Turkami. Domagał się uwolnienia od wszelkich ciężarów feudalnych, sekularyzacji dóbr kościelnych i reformy całego kościoła oraz pełnej wolności dla chłopów.

Za panowania austriackich Habsburgów w 1763 r. wybuchło powstanie szeklerskie, spowodowane nadmiernymi obciążeniami feudalnymi, nałożonymi przez austriackich rządców.

Szeklerzy brali również udział w powstaniu gen. Bema (1848-49 r.).

W 1920 r. na mocy ustaleń z Trianon, Siedmiogród wraz z terenami zamieszkiwanymi przez większość Szeklerów, przypadł Rumunii.

Po II wojnie światowej, w pierwszych latach władzy komunistycznej powołano Węgierski Obwód Autonomiczny ze stolicą w Târgu Mureş, obejmujący regiony Maros, Csík, Udvarhely i Háromszék. Jednak już w 1960 r. obwód zmniejszono do rejonu Muresz, a autonomię istotnie ograniczono.

Historia najnowsza

15 marca 2006 r. w miejscowości Odorheiu Secuiesc (Székelyudvarhely) zgromadzenie Szeklerów opowiedziało się jednogłośnie za autonomią dla zamieszkiwanego przez siebie terytorium.

Oświadczenie odnosi się do Deklaracji Wiedeńskiej przyjętej w 1993 r., głoszącej, że każdy naród ma prawo do samorządu. Dokument zgodny jest również z Traktatem Paryskim z 1919 r., w którym Rumunia zagwarantowała prawo do autonomii dla tej grupy etnicznej.

Szeklerzy zwrócili się też do Unii Europejskiej, by włączyła kwestię autonomii Wschodniego Siedmiogrodu do kryteriów, które państwo rumuńskie będzie musiało spełnić przed przystąpieniem do jej struktur.

Religia

Szeklerzy w części są wyznania rzymskokatolickiego (regiony Csík, Gyergyó, Kászon oraz północne części Udvarhely i Kézdiszék), w części - ewangelickiego, głównie kalwińskiego (regiony Marosszék, Orbaíszék, części Aranyosszék, Udvarhelyszék, Háromszék) i unitariańskiego (regiony Udvarhely, Sepsi, Aranyosszék).

Wybrana bibliografia

Jean Nouzille, Transylwania - obszar kontaktów i konfliktów, Bydgoszcz 1997
Ł. Galusek, A. Dumitru, T. Poller, Transylwania - twierdza rumuńskich Karpat, ISBN 83-913283-7-6

Linki zewnętrzne

Węgry | Narodowości | Węgrzy

Gourt Home::Gourt :: Szeklerzy