Słowianie

Słowianie – najliczniejsza etnicznie i językowo indoeuropejska grupa ludnościowa w Europie, zamieszkująca wschodnią i środkową część tego kontynentu.

Do Słowian zalicza się: Białorusinów, Bośniaków, Bułgarów, Chorwatów, Czarnogórców, Czechów, Kaszubów, Łemków, Łużyczan, Macedończyków, Polaków, Rosjan, Serbów, Słowaków, Słoweńców i Ukraińców oraz ponad 140 pomniejszych grup.

W przeszłości istniały również grupy

Znaczne rozprzestrzenienie Słowian zaważyło na wyodrębnieniu się trzech grup językowych:

Hipotezy pochodzenia Słowian

Jako wspólnota językowa wykształcili się ok. poł. I tysiąclecia n.e. z bałto-słowiańskiej grupy językowej.

Trwa spór o ich pochodzenie, według różnych koncepcji pierwotne siedziby Słowian lokalizuje się:

na obszarze Polski, ewentualnie także na Wołyniu i Podolu (autochtonistyczna koncepcja Kostrzewskiego, Mańczaka)
- Analiza DNA (Y HG3) [http://www.actabp.pl/pdf/4_2004/883s.pdf#search='polish%20dna' potwierdza autochtoniczne lub wręcz zachodnie pochodzenie Słowian (koncepcja atlantycka).
- Ostatnie badania antropologiczne (przeprowadzone w latach 2002 - 2004 na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza) dotyczące stopnia zróżnicowania antropologicznego populacji ludzkich zamieszkujących dorzecze Odry i Wisły w okresie wpływów rzymskich i we wczesnym średniowieczu wskazują na prawdziwość konecpcji autochtonicznej.
na Środkowym Podnieprzu (między Kijowem a Mohylowem – (allochtonistyczna koncepcja Godłowskiego),
między Wołgą a Uralem, potem przez 100 lat jak w pkt. 2 (koncepcja Czupkiewicza),
nad Jez. Aralskim (do ok. 350 n.e.), potem najechali Europę jako Hunowie (koncepcja Bańkowskiego),
wg Gołąba:
- praojczyzna w górnym dorzeczu Donu do 1000 p.n.e.,
- pobyt nad środkowym Dnieprem,
- po inwazji Scytów (700 p.n.e.) od Odry po Don,
wg koncepcja Martynowa:
- etap protosłowiański w zach. części terytorium Bałtów (XII wiek p.n.e.),
- oddziaływania substratu italskiego, wytworzenie kultury łużyckiej,
- etap prasłowiański: oddziaływania irańskie (V wiek p.n.e.),
- osiągnięcie zachodniej granicy na Odrze (V-III wiek p.n.e.),
- kontakty z Celtami w okolicach Wrocławia (III wiek p.n.e.),
- początki naszej ery: rozszerzenie obszaru słowiańskiego po Prypeć.
wg Trubaczowa:
- praojczyzna Słowian nad środkowym Dunajem.

Dodatkowo zakłada się niekiedy, że:

grupy plemienne sarmackich Antów, Serbów i Chorwatów (konni pasterze, "ochroniarze") dołączyły do Słowian (rolnicy, piechota), w wyniku czego powstała kultura mieszana przypominająca stosunki między Fulbe a Hausa w Afryce. Jezyk prasłowianski miałby być wg nich zkreolizowaną formą. Przeczy temu spójność prasłowiańskiego języka.

brak (rozpoznanych) Słowian przed 400 r n.e. oznacza, że byli oni wtedy jedną z grup bałtyckich, zapewne skrajnie południową; dorzecze Dniepru w starożytności było zamieszkane przez zróżnicowane grupy mówiące językami bałtyckimi ("Borystenidzi"), ich południowa peryferia została ok. 300-400 zmieszana z Sarmatami i uformowała się w nowy ekspansywny etnos znany jako Słowianie.

Slowianski_pochowek3011.jpg – kobieca ozdoba słowiańska]]

Źródła do historii Słowian

O historii etnosu Słowian dowiadujemy się ze źródeł pisemnych, genetycznych, paleoantropologicznych, legendarnych, etnograficznych, lingwistycznych i archeologicznych.

Źródła lingwistyczno genetyczne wiążą słowian z główną grupą ludności kurhanowej.

Najstarsze źródła pisemne wspominające ludy utożsamiane ze Słowianami, słusznie lub nie, pochodzą od starożytnych historyków i geografów greckich i rzymskich, tworzących w początkach naszej ery. Wspominają oni o ludzie Wenedów zamieszkującym m.in. tereny identyfikowane z obszarem dziejszej Polski. Tacyt wymienia ich wśród mieszkańców północno-wschodniej Germanii, Pliniusz Starszy wskazuje ich jako zamieszkujących tereny gdzieś pomiędzy Germanią a rzeką Wistulą. W II w. : Ptolemeusz wymienia Wenedów jako zamieszkujących Sarmację, w pobliżu Zatoki Wendyjskiej i rzeki Wistuli. Możliwe, że Wenedów można identyfikować po części z twórcami kultury przeworskiej. Jednak ich związek z Wenedami, wzmiankowanymi w VI w., a identyfikowanymi jednoznacznie ze Słowianami, budzi poważne wątpliwości u allochtonistów (my tu obcy) (p. Hipotezy pochodzenia Słowian) i nie został dotąd udowodniony. Związek lingwistyczny Wedów, Wenedów i Wendów jest natomiast argumentem w koncpcjach autochtonistów (my tutjsi, sweni-swoi) Skal-Weni czyli Skoloto-Wenedzi.

Slowianski_pochowek23011.jpg Najstarsze wzmianki, które bez żadnych wątpliwości można wiązać ze Słowianami zawierają dzieła historyków gockich, bizantyjskich, arabskich i innych, począwszy od VI stulecia – m.in. Jordanesa, Prokopiusza z Cezarei, Pseudo-Maurycego, Teofylakta Simokatty, Teofanesa, Konstantyna VII Porfirogenety, Ibrahima ibn Jakuba – a patrząc z perspektywy zachodniej króla angielskiego Alfreda czy tzw. Geografa Bawarskiego. Jeden z pierwszych z nich, Jordanes, wymienia trzy nazwy Słowian lub grup Słowian: Wenedowie, Antowie i Sklawinowie – informacji tej nie potwierdzają inni autorzy, a wcześniejsze źródła identyfikują Antów jako plemię irańskie (sarmackie).

Początki ekspansji

Posuwając się na zachód słowiańskie plemiona najprawdopodobniej w pierwszej połowie VI w., po ewentualnym zasiedleniu terenów polskich, wkroczyły do Kotliny Czeskiej, zajęły Słowację i Morawy, a także tereny między Odrą i Łabą.

Jednocześnie trwała ekspansja na południe. W latach 518-527 Antowie najechali Bizancjum, potem ich nazwa znika z zapisów historycznych. W latach 549-550 Sklawinowie spustoszyli prawie cały Półwysep Bałkański. W 551 rozbili pod Adrianopolem armię Justyniana I, a w 558 najechali Bizancjum. Najazd Awarów na Europę powstrzymał chwilowo ekspansję Słowian. Awarowie rozbili Antów i Sklawinów, najechali Franków i podbili państwo Gepidów w 567. Na przełomie VI i VII w. Słowianie wznowili jednak ekspansję. Z tego też okresu pochodzą pierwsze dokładniejsze opisy ich społeczności i trybu życia. W świetle teorii kurhanowej sekcja ta dotyczy ostatnich faz ekspansji.

Życie i władza

Najstarszy znany ustrój panujący wśród Słowian to demokracja wojenna, związana z przekształcaniem się pierwotnego społeczeństwa w społeczeństwo klasowe i tworzeniem się organizacji wielkoplemiennych, które później umożliwiły powstanie pierwszych państw słowiańskich. Ludność zajmowała się hodowlą bydła i uprawą ziemi, głównie prosa i beru. Budowała osady jednodworcze w lasach, nad rzekami, często wśród bagien i moczarów. Były to duże, pojedyncze gospodarstwa rolno-hodowlane, należące do jednej wielkiej rodziny, opola. Kilka spokrewnionych rodzin tworzyło ród, wspólnotę opartą na związkach krwi. Ziemię uprawiano przez kilka lat, a po jej wyjałowieniu się przenoszono siedzibę o kilka lub kilkanaście kilometrów. Na nowym miejscu wypalano las i użyźniano popiołem ugory. Slowianski_pochowek33011.jpg Do elity plemiennej należała starszyzna plemienna, wybierana z najbogatszych rodów (żupani i władykowie) oraz wojownicy posiadający konie. Pośród nich, na ogólnym zgromadzeniu zwanym wiecem, wybierano dowódców wojskowych (wojewodów, czelników i kneziów). W czasie wędrówki na zachód i ciągłych wojen właśnie dowódcom wojskowym udało się utrzymać faktyczną władzę polityczną i przekazać ją nawet własnym synom, mimo że większość spraw plemiennych załatwiano nadal podczas ogólnego zgromadzenia (wiecu).

Pierwsze państwa słowiańskie

Państwo Samona (pierwsza połowa VII w.): założone przez kupca frankijskiego Samona około 624 r. Prawdopodobnie miało charakter związku plemion. Samon dał się poznać jako waleczny władca Słowian, który toczył wojny z Awarami i Frankami. Po jego śmierci państwo rozpadło się.
Karantania: państwo założone przez słowiańskie plemię Karantan. Głównym ośrodkiem był Krnski Grad (okolice dzisiejszego Klagenfurtu w Austrii). Od lat czterdziestych VIII wieku zależne od królestwa Franków. Po klęsce powstania Ljudevita w latach dwudziestych IX wieku jego odrębność została zlikwidowana.
Bułgaria: państwo założone przez turecki lud Protobułgarów. Stojący na ich czele chan Asparuch w 681 roku podporządkował swej władzy Słowian zamieszkujących Dobrudżę. W IX wieku Protobułgarzy ulegli slawizacji.
Slawonia: państwo ze stolicą w Sisak powstało prawdopodobnie w końcu VIII wieku. Było zależne od królestwa Franków. Władca Slawonii, książę Ljudewit, wzniecił w roku 819 powstanie przeciw Frankom. Zostało ono jednak stłumione, a około 838 roku Slawonia została włączona do państwa frankijskiego.
Chorwacja: państwo ze stolicą w Ninie powstało na przełomie VIII i IX wieku. Na początku IX wieku jego władca Borna przyjął chrzest.
Państwo wielkomorawskie: powstało w IX wieku na ziemiach Moraw i Słowacji.

Słowianie na ziemiach polskich

Na ziemiach polskich początkowo podstawową komórką społeczną była rodzina wraz z krewnymi. Grupa rodzin z danego terytorium tworzyła małą społeczność zwaną opolem. Opola z poszczególnych terenów (zazwyczaj oddzielonych od siebie barierami naturalnymi jak rzeki, góry czy bory) tworzyły plemiona (np. Polanie, Wiślanie, Bobrzanie, Goplanie itp.). Na co dzień opolem zarządzał wiec plemienny, który w razie zagrożenia wybierał dowódcę (księcia lub wojewodę). Z czasem jednak tymczasowi wodzowie chcieli utrzymać władzę nad coraz liczniejszymi wspólnotami. Właśnie ich ambicje przyczyniły się do jednoczenia całych plemion we wspólnoty.

Na terenach Polski mieszkało wiele plemion słowiańskich, z których największe to Wiślanie (nad górną Wisłą), Polanie (nad Wartą), liczne plemiona śląskie, plemiona pomorskie, Mazowszanie (nad środkową Wisłą), Goplanie (na Kujawach), czy Lędzianie (nad Sanem i Wieprzem). Wiele z nich zapewne zaczęło się jednoczyć, lecz największy sukces odnieśli Polanie. Pierwszym udokumentowanym władcą państwa Polan był Mieszko I. Zgodnie z przekazem Galla Anonima przed Mieszkiem państwem Polan rządził "król" Popiel a po nim kolejni potomkowie Piasta: Siemowit, Leszek i Siemomysł.

Zobacz też

Źródła opisujące początki państw słowiańskich

Linki zewnętrzne