Słowacja

Słowacja, Republika Słowacka (sł. Slovenská republika, Slovensko) – państwo śródlądowe w Europie Środkowej. Graniczy z Austrią (91 km), Polską (541 km), Czechami (215 km), Ukrainą (90 km) oraz Węgrami (515 km). Łączna długość granicy lądowej wynosi 1355 km. Słowacja nie posiada dostępu do morza. Do 1993 wchodziła w skład Czechosłowacji. Stolicą kraju jest Bratysława, położona niedaleko przy granicy z Austrią nad Dunajem. Od 2004 roku należy do Unii Europejskiej.

Geografia

Najwyższy punkt: Gerlach - 2655 m n.p.m.
Najniższy punkt: rzeka Bodrog - 94 m n.p.m.

Słowacja jest krajem górskim, którego przeważającą część (61%) zajmuje łańcuch młodych gór fałdowych - Karpat Zachodnich, dzielących się na bardzo liczne pasma i łańcuchy górskie.

Ważniejsze pasma górskie:

Tereny nizinne występują w części południowo-zachodniej, nad Dunajem (Nizina Naddunajska) i południowo-wschodniej (Nizina Wschodniosłowacka).

Klimat górski, piętrowy, na obszarach położonych niżej - umiarkowany ciepły. Lasy, głównie iglaste i mieszane, zajmują około 40% powierzchni kraju, z największymi kompleksami leśnymi w środkowej Słowacji.

Główne rzeki:

Wag,
Hron (w całości na terytorium Słowacji),
Ipeľ,
Hornád,
Ondava (z Laborcem tworzy rzekę Bodrog),
Dunaj.

Największe miasta

Bratysława (430 tys.)
Koszyce (235 tys.)
Preszów (95 tys.)
Nitra (90 tys.)
Żylina (85 tys.)
Bańska Bystrzyca (85 tys.)
Trnawa (70 tys.)
Martin (60 tys.)
Trenczyn (60 tys.)
Poprad (60 tys.)
Prievidza (55 tys.)
Zvolen (45 tys.)

Zobacz też: miasta Słowacji.

Parki narodowe

Tatrzański Park Narodowy (TANAP, Tatranský národný park)
Pieniński Park Narodowy (PIENAP, Pieninský národný park)
Niżne Tatry (NAPANT, Národný park Nízke Tatry)
Mała Fatra (Národný park Malá Fatra)
Wielka Fatra (Národný park Veľká Fatra)
Słowacki Raj (Národný park Slovenský Raj)
Połoniny (Národný park Poloniny)
Murańska Planina (Národný park Muránska Planina)
Słowacki kras (Národný park Slovenský Kras)

Zobacz też: Mapka parków narodowych i terenów chronionych na Słowacji

Historia

Bratislava Castle.jpg | Bratislava view.jpg Slovakia Banska-bystrica1.jpg We wczesnym średniowieczu tereny Słowacji wraz z Czechami i Morawami tworzyły tzw. Państwo Wielkomorawskie, na terenie którego działali m.in. św. Cyryl i Metody. Był to, oprócz XX wieku, jedyny okres w historii kraju, gdy był on związany administracyjnie z Czechami. Od XI wieku tereny Słowacji stanowiły integralną część Królestwa Św. Stefana, tworząc jego północne komitaty. Północ kraju zamieszkana była przez ludność pochodzenia słowiańskiego, południe zaś stanowiło obszar intensywnej kolonizacji szlachty węgierskiej. W 1526, wraz z przejściem Węgier pod władanie dynastii Habsburgów Słowacja stała się częścią monarchii habsburskiej. Status Słowacji w obrębie monarchii habsburskiej pozostawał niezmieniony nawet po reformie konstytucyjnej z 1867 roku, nadal stanowiła część Węgier i nie posiadała autonomii. Idée fixe ówczesnych panslawistów słowackich i czeskich było utworzenie w ramach państwa Habsburgów federacji ludów słowiańskich obejmującej Czechów, Słowaków, Rusinów oraz Słoweńców, mającej być przeciwwagą dla wpływów niemiecko-węgierskich w CK Monarchii. W 1918 z powodu rozkładu wspólnego państwa, pomysł stał się nieaktualny. Słowacja połączyła się wówczas - niezupełnie dobrowolnie i świadomie - z Czechami tworząc Czechosłowację. Po układzie monachijskim z jesieni 1938 uzyskała szeroką autonomię w ramach Czecho-Słowacji (własny rząd cieszący się szerokimi kompetencjami). W latach 1939-1945 formalnie pozostawała niepodległym państwem (na czele z księdzem Jozefem Tiso i Vojtechem Tuką), w rzeczywistości uzależniona była jednak od III Rzeszy. Musiała się jednak zrzec na korzyść Węgier swych terytoriów na południu - z Koszycami włącznie. Brała udział w agresji na Polskę w 1939 (w nagrodę uzyskała parenaście polskich gmin w Karpatach) oraz wojnie niemiecko-sowieckiej 1941-1945. 29 sierpnia 1944 wybuchło antynazistowskie powstanie, które trwało kilka miesięcy. Po jego stłumieniu przez wojska niemieckie dalsze partyzanckie walki trwały do końca wojny.

W 1945 roku tereny Słowacji wróciły do federacji z Czechami (na tych samych zasadch co przed 1938). W 1968 w wyniku reform "praskiej wiosny" rozszerzono autonomię Słowacji (duży wpływ na to miał przywódca państwa Alexander Dubček, sam z pochodzenia Słowak). Pokojowy podział Czechosłowacji na dwa suwerenne państwa nastąpił 1 stycznia 1993.

Ustrój polityczny

Słowacja jest republiką demokratyczną o systemie rządów parlamentarno-gabinetowych. Na czele państwa stoi prezydent, wybierany w wyborach powszechnych (od 1999) na kadencję pięcioletnią. Ratyfikuje on umowy międzynarodowe, wysyła i przyjmuje ambasadorów, jest zwierzchnikiem sił zbrojnych. Jego kompetencje w polityce wewnętrznej są ograniczone (nominowanie premiera i rządu, prawo weta oraz inicjatywy ustawodawczej, możliwość rozwiązania parlamentu przed terminem w określonych konstytucyjnie sytuacjach). Prezydent dzieli się władzą wykonawczą z premierem, który stoi na czele gabinetu posiadającego poparcie większości jednoizbowego parlamentu - 150-osobowej Rady Narodowej. Zarówno rząd, jak i prezydent w drodze specjalnej procedury referendalnej mogą zostać odwołani przez społeczeństwo, co jak na Europę Środkową jest rozwiązaniem nader oryginalnym.

Partiami tworzącymi koalicję rządzącą od 2002 są centroprawicowa Słowacka Unia Demokratyczno-Chrześcijańska (SDKÚ), konserwatywny Ruch Chrześcijańsko-Demokratyczny (KDH), Partia Węgierskiej Koalicji (SMK) i (do 2005) liberalny Sojusz Nowego Obywatela (ANO). Opozycję stanowią populistyczno-lewicowy "Smer" ("Kierunek") z byłym działaczem komunistycznym Robertem Fico na czele, Ruch Na Rzecz Demokratycznej Słowacji (HZDS) Vladimíra Mečiara, Słowacka Partia Narodowa (SNS) kierowana przez Jána Slotę oraz Komunistyczna Partia Słowacji (KSS).

Funkcję prezydenta pełnił w latach 1999-2004 Rudolf Schuster, w kwietniu 2004 Słowacy zdecydowali się powierzyć ten urząd Ivanowi Gašparovičowi, byłemu współpracownikowi (do 2000) Mečiara, przewodniczącemu Rady Narodowej w latach (1992-1998).

Na czele rządu Słowacji stoi od 1998 Mikuláš Dzurinda - chrześcijański demokrata. W latach 1998-2002 przewodniczył szerokiej antymecziarowskiej koalicji socjalistów, chadeków i mniejszości węgierskiej. Głównym celem ówczesnego rządu było poprawienie fatalnego wizerunku Słowacji po kilkuletnich rządach Mečiara oraz integracja z UE i NATO. W 2002 Dzurinda stanął na czele bardziej jednorodnej ideowo koalicji centroprawicowej. Za drugiej jego kadencji udało się m.in. wejść do NATO i UE oraz przeprowadzić śmiałe reformy gospodarcze (m.in. podatek liniowy CIT, PIT i VAT na poziomie 19%, niskie koszty zatrudnienia pracowników, ograniczenie wydatków socjalnych, prywatyzacja większości państwowych przedsiębiorstw, komecjalizacja służby zdrowia i państwowego szkolnictwa), mimo obstrukcyjnych działań populistycznego prezydenta Rudolfa Schustera. Rząd Dzurindy jest pierwszym rządem w Europie Środkowej, który wybrano na ponowną kadencję.

Więcej - Ustrój polityczny Słowacji.

Podział administracyjny

Słowacja jest państwem unitarnym. Dzieli się na 8 krajów:

Kraj bratysławski (Bratislavský kraj) nr 1,
Kraj bańskobystrzycki (Banskobystrický kraj) nr 6,
Kraj koszycki (Košický kraj) nr 8,
Kraj nitrzański (Nitrianský kraj) nr 4,
Kraj preszowski (Prešovský kraj) nr 7,
Kraj trenczyński (Trenčianský kraj) nr 3,
Kraj trnawski (Trnavský kraj) nr 2,
Kraj żyliński (Žilinský kraj) nr 5.

Kraje dzielą się na powiaty (słow. okres), a te na gminy (słow. obec) miejskie lub wiejskie. Jednostki administracyjne wszystkich szczebli sa również jednostkami samorządu terytorialnego.

Zobacz też: podział administracyjny Słowacji.

Gospodarka

Bratislava New Bridge from castle hill.JPG Słowacja jest rozwiniętym krajem rolniczo-przemysłowym. Produkt krajowy brutto 1940 dolarów amerykańskich na 1 mieszkańca (2000). Następuje powolna kontynuacja reform zapoczątkowanych 1990 w ramach federacji Czech i Słowacji. Podział na Czechy i Słowację pogłębił trudności gospodarcze Słowacji, związane m.in. z niekorzystną dla szybkich przemian rynkowych strukturą przemysłu kraju. Na obszarze Słowacji zlokalizowano w ramach podziału pracy w federacji liczne zakłady przemysłu przetwórczego wytwarzające półprodukty (tworzywa sztuczne, żelazo, stal, miedź) oraz fabryki zbrojeniowe (produkcja broni stanowiła 6,3% ogólnej produkcji przemysłowej republiki – 1999). Wprowadzenie zasad gospodarki rynkowej, rozpad RWPG i utrata tradycyjnych rynków zbytu spowodowały gwałtowny spadek produkcji (1994 o ok. 15%), zwłaszcza w zakładach energo- i surowcochłonnych (np. produkcja zbrojeniowa spadła o 50%) oraz towarzyszący mu duży wzrost bezrobocia (14,4%, w Czechach 3,5% – 1993). Sytuację pogorszył rozpad federacji i znaczne rozluźnienie więzi kooperacyjnych między słowackimi zakładami produkującymi półprodukty a firmami czeskimi. Ponadto nastąpiło zahamowanie napływu do Słowacji kapitału zagranicznego (wartość inwestycji zagranicznych do 1994 – 580 mln dolarów amerykańskich, w Czechach – 3,7 mld USD), a trudności gospodarcze i mało konsekwentna polityka rządu opóźniają proces prywatyzacji (udział sektora prywatnego w tworzeniu produktu krajowego brutto wynosił 1994 – 58%, w Czechach – ok. 70%). Nastąpił również spadek produktu krajowego brutto (1992 o 7%, 1993 ok. 4%). Obecnie większość lasów na terenie Słowacji jest prywatna.

Przemysł

Mikulas Dzurinda.jpg Słowacja jest krajem ubogim w surowce mineralne. Wydobywa się węgiel brunatny w okolicach miasta Prievidza (3,5 mln t rocznie), rudy manganu na Spiszu, niewielkie ilości rud żelaza, miedzi, rtęci (Spisz, Rudawy Słowackie), antymonu oraz magnezytu (Rudawy Słowackie), kamienie budownicze, ropę naftową. Produkcja energii elektrycznej na 1 mieszkańca wynosi ok. 4200 kW·h rocznie. 2 elektrownie jądrowe – Mochovce, Jaslovské Bohunice. Rozwinięte hutnictwo żelaza i stali (3,9 mln t stali, 1992. Koszyce) oraz metali nieżelaznych (Bańska Bystrzyca, Krompachy – miedź, Żar nad Hronem – aluminium, Sered' – nikiel) i przemysł zbrojeniowy (czołgi, ciężkie pojazdy opancerzone, działa, amunicja). Przemysł rafineryjny i petrochemiczny przerabiają rocznie 6,5 mln t ropy naftowej (Bratysława, Nováky). Liczne zakłady chemiczne (nawozy sztuczne, włókna syntetyczne, lekarstwa, wyroby gumowe), obuwnicze (Partizánske, Bardejov), drzewne (Zvolen, Vranov n. Topľou, Nowa Wieś Spiska, Rużomberk), papiernicze. Ponadto przemysł elektromaszynowy (6,0 tys. sztuk samochodów, 2000. 0,6 mln – lodówek i zamrażarek, 1992; 216 tys. – telewizorów, wagony kolejowe, maszyny obuwnicze i rolnicze, konstrukcje stalowe), odzieżowe, spożywcze, główne piwowarski (Poprad, Topol'čany), tytoniowy, cukierniczy. Największe ośrodki przemysłu: Bratysława, Koszyce, Żylina, Bańska Bystrzyca, Martin, Nitra.

Demografia

Kultura

Obiekty wpisane na listę światowego dziedzictwa kulturalnego UNESCO:

Bańska Szczawnica - średniowieczne miasto górnicze
Wilkoliniec - skansen architektury ludowej
Zamek Spiski i okoliczne zabytki
Bardiów - średniowieczne miasto obronne we wschodniej Słowacji, dobrze zachowany zespół miejski z dzielnicą żydowską (synagoga z XVIII wieku)

Linki zewnętrzne

NATO