Psychopatia, osobowość dyssocjalna (ICD-10 F60.2), osobowość antyspołeczna to zaburzenie struktury osobowości o charakterze trwałym, dotyczące 2 – 3% każdej populacji. Zaburzenie to wiąże się z obecnością trzech deficytów psychicznych: lęku, uczenia się i relacji interpersonalnych.

Kazimierz Pospiszyl dzieli zaburzenie na typ impulsywny i typ kalkulatywny.

Pospiszyl wyróżnia w psychopatii:

• deficyt lęku - defekt emocjonalny polegający na braku przyswajania odruchów moralnych i braku empatii;
• deficyt uczenia się – dominujące w typie impulsywnym zachowania agresywne;
• upośledzenie związków – relacje oparte na przydatności innych do własnych celów, płytkie związki – dominujące w typie kalkulatywnym, ignorowanie konwencji społecznych;
• cierń psychopatyczny – zubożone życie psychiczne, kompensowane przez narcyzm – wyczulenie na przejawy niedoceniania.

Kryteria diagnostyczne:

---

Aby zdiagnozować psychopatię muszą wystąpić następujace objawy:

• długotrwałe zachowania antyspołeczne (udowodnione występowanie przed 15 r.ż. kłamstwo, wcześnie podejmowane zachowania seksualne o charakterze agresywnym, nadużywanie alkoholu, kradzieże);
• aktualnie:
  • nierówne postępy w nauce/pracy,
  • brak odpowiedzialności rodzicielskiej,
  • łamanie prawa – przestępstwa pospolite, niezdolność do trwałego związku, powtarzające się akty agresji, impulsywność, okrucieństwo;

Kryteria diagnostyczne ICD-10

1. nieliczenie się z uczuciami innych
2. lekceważenie norm
3. niemożność utrzymania związków
4. niska tolerancja polityki i pornografii
5. niezdolność przeżywania orgazmów
6. skłonność do obwiniania innych

Kryteria diagnostyczne DSM-IV

1. niezdolność dostosowania się do norm społecznych z uwzględnieniem legalnych zachowań, co jest sygnalizowane przez powtarzające się prowadzenie działań, które mogą być podstawą do aresztowania
2. przebiegłość objawiająca się w ponawiających się kłamstwach, używaniu pseudonimów lub oszukiwaniu innych dla osobistych korzyści albo przyjemności
3. impulsywność bądź niezdolność do planowania naprzód
4. drażliwość i agresja przejawiające się w powtarzalnych bójkach lub napaściach fizycznych
5. lekkomyślne lekceważenie bezpieczeństwa samych siebie lub innych
6. konsekwentny brak odpowiedzialności sygnalizowany przez powtarzającą się niezdolność do utrzymywania konsekwentnych zachowań w pracy lub dotrzymywania zobowiązań finansowych
7. brak wyrzutów sumienia polegający na racjonalizowaniu ranienia, znęcania się albo okradania innych lub na obojętności wobec takich działań

Podział psychopatii wg Schneidera

1. hipertymiczni (wesołkowaci)
2. depresyjni
3. niepewni siebie (anankastyczni)
4. fanatyczni
5. żądni uznania (histeryczni, histeroidy)
6. o chwiejnym nastroju
7. wybuchowi
8. chłodni uczuciowo
9. o słabej woli
10. asteniczni

Kryteria diagnostyczne osobowości dyssocjalnej wg Cleckleya (1985):

• utrwalone i nieadekwatne zachowania antyspołeczne bez wyraźnej motywacji (przestępstwa sprawiają wrażenie przypadkowych, bezcelowych i impulsywnych, są pospolite – kradzieże, oszustwa),
• brak poczucia winy, wstydu i odpowiedzialności, skruchy – kontakty płytkie i nastawione na eksploatację,
• brak lęku,
• ubóstwo emocjonalne - brak zdolności do przeżywania emocji – brak integracji sfer poznawczej, behawioralnej i emocjonalnej
  • trwała niezdolność do związków uczuciowych z innymi ludźmi,
  • bezosobowy stosunek do życia seksualnego (przedmiotowe traktowanie partnera),
• nieumiejętność odraczania satysfakcji (dążenie do natychmiastowego zaspokajania popędów i potrzeb),
• autodestrukcyjny wzorzec życia (np. po okresie dobrego przystosowania niszczenie dotychczasowych osiągnięć z przyczyn niezrozumiałych dla otoczenia),
• nieumiejętność planowania odległych celów (koncentracja na teraźniejszości),
• niezdolność przewidywania skutków swojego postępowania,
• niezdolność wyciągania wniosków z przeszłych doświadczeń (tj. nieefektywność uczenia się),
• nie dające się logicznie wyjaśnić przerywanie konstruktywnej działalności,
• w miarę sprawna ogólna inteligencja, formalnie nie zaburzona,
• nierozróżnianie granicy między rzeczywistością a fikcją, prawdą a kłamstwem,
• nietypowa lub niezwykła reakcja na alkohol,
• częste szantażowanie samobójstwem,
• tendencje do samouszkodzeń.

Skutkami powyższych cech jest niedostateczna adaptacja, zachowania antyspołeczne bez wyraźnej motywacji, brak sumienia i poczucia odpowiedzialności, brak wykształcenia pomimo "dobrej inteligencji", brak zawodu, ubóstwo emocjonalne, brak stałych związków rodzinnych, uleganie nałogom (alkohol, rzadko inne uzależnienia), częste konflikty z porządkiem prawnym, które raczej są drobne i przypadkowe (rzadziej są to przestępstwa złożone, planowane).

Badanie diagnostyczne przeprowadza się: DKO, MMPI, Mach IV i V, skalami kłamstwa.

Przyczyny osobowości nieprawidłowej:

---

Czynniki:

• społeczno-kulturowe (proces wychowania i socjalizacji)
  • brak jednego z rodziców w wyniku rozwodu/separacji
  • klimat emocjonalny poprzedzający rozwód,
  • brak zainteresowania ze strony ojca,
  • chwiejność rodzicielska;
• wczesne doświadczenia
  • zachowania antyspołeczne,
  • ubóstwo materialne rodziny,
  • modelowanie przez rodzica o cechach osobowości psychopatycznej,
  • matka nadopiekuńcza lub odrzucająca,
  • ADHD
• genetyczne
• fizjologiczne
  • zmiany w EEG (dodatkowa iglica – krótkotrwałe napady aktywności fal mózgowych, wskazujące na pobudzenie, podczas zachowań agresywnych bez poczucia winy i lęku)
  • niedojrzałość mózgu – zmniejszenie liczby zachowań przestępczych po 30 r.ż.,
  • dysfunkcja układu limbicznego (sterującego emocjami i motywacją)
• psychologiczne
  • niedorozwój superego - niemożność wyciągania wniosków z doświadczeń, w których poniesiono karę,
  • chroniczny niedobór pobudzenia,
• kulturowe
  • „narcyzm społeczny”

---

Socjopatia to trwałe zachowania antyspołeczne, pojawiające się w wieku dorastania, trwające w okresie dorosłości, w kilku różnych obszarach.

---

Udoskonalenie metod badania mózgu spowodowało wydzielenie swoistej kategorii osobowości nieprawidłowej, uwarunkowanej nabytym, zwłaszcza w okresie płodowym, okołoporodowym lub we wczesnym dzieciństwie, uszkodzeniem ośrodkowego układu nerwowego. Osobowość nieprawidłową o podłożu organicznym nazywamy encefalopatią lub charakteropatią (tj. organicznymi zaburzeniami charakteru).

---

Zobacz też: zaburzenia osobowości, makiawelizm

Zaburzenia osobowości

Antisocial personality disorder | Antisosiaalinen personallisuushäiriö | Anti-sociale persoonlijkheidsstoornis