Prusy Królewskie - nazwa prowincji przyłączonej do Polski po wojnie trzynastoletniej postanowieniami pokoju toruńskiego (1466).

Prusy Królewskie obejmowały: Pomorze Gdańskie, ziemię chełmińską, rejony Malborka i Elbląga oraz Warmię, choć w ścisłym sensie nie zalicza się jej do Prus Królewskich w związku z tym, że podlegała miejscowym biskupom - tzw. dominium warmińskie. Tworzyły trzy województwa: pomorskie, chełmińskie i malborskie (Warmia była oddzielną prowincją).

Zarząd

Prusy Królewskie początkowo miały autonomię (m.in. odrębna moneta i skarb) i były rządzone przez radę, składającą się z przedstawicieli tzw. stanów pruskich. Rada ta podlegała Królowi, którego reprezentantem był gubernator mianowany zazwyczaj spośród możnowładców pruskich (biskupi, wojewodowie, kasztelanowie, podkomorzowie, etc.). Dużą rolę w radzie odgrywały najbogatsze miasta (Gdańsk, Elbląg, Toruń), bo posiadały tam swych przedstawicieli.

W sprawach najważniejszych, zwłaszcza podatkowych, zwoływano Ogólne zgromadzenie stanów, które się składało z dwóch izb: ziemskiej (prałaci, urzędnicy ziemscy i szlachta) oraz miejskiej (przedstawiciele mniejszych miast). Dla podjęcia ostatecznych uchwał zbierały się izby połączone.

Na początku XVI wieku ukształtował się prowincjonalny sejm pruski, który się składał z dwóch izb: rady (zwanej też senatem) oraz izby niższej, w skład której wchodzili:

• posłowie szlacheccy wybierani na sejmikach wojewódzkich
• koło mieszczańskie, zwane inaczej gremium miast mniejszych

Historia

W 1569 na sejmie lubelskim inkorporowane do Korony. Rada Prus Królewskich przekształciła się w sejmik generalny, a jej senatorowie i posłowie weszli do Sejmu. Sejmik Generalny, zwany też generałem pruskim, składał się - inaczej niż inne sejmiki generalne - z dwóch izb i stanowił najwyższy organ autonomiczny Prus Królewskich. Tak rozpoczęła się integracja polityczna i gospodarczo-społeczna tych ziem z Rzeczpospolitą, choć zachowały one odrębny skarb pruski i prawo sądowe chełmińskie, a od 1598 r. odrębną kodyfikację - Korekturę pruską.

W 1637 po wymarciu książąt zachodniopomorskich ziemie lęborska i bytowska zostały wcielone do Prus Królewskich, które były jako lenno we władaniu tychże książąt od 1455 r. Zaś w 1657 r. oddano je w lenno elektorowi brandenburskiemu.

W pierwszym rozbiorze Polski (1772 r.) zagarnięte przez Królestwo Pruskie (bez Gdańska i Torunia, które stracono w drugim rozbiorze Polski w 1793). W latach 1808-1824 i 1877-1918 tworzyły osobną prowincję pruską - Prusy Zachodnie (Westpreussen), w skład której wchodziły dawne Prusy Królewskie (bez Warmii) wraz z częścią dawnej Wielkopolski i skrawkiem Prus Książęcych.

Postanowieniami pokoju wersalskiego (1919) zwrócono Polsce część Prus (woj. pomorskie), część wcielono do Prus Wschodnich jako rejencję Prusy Zachodnie (Regirungsbezirk Westpreussen), z części utworzono Wolne Miasto Gdańsk, a z części powstała nowa prowincja pruska - Marchia poznańsko-zachodniopruska (Grenzmark Posen-Westpreussen).

Zobacz także

Prusy (państwo), Władcy Prus

Geografia historyczna Polski Prusy | I RzeczpospolitaHistoria zakonu krzyżackiego

Preußen königlichen Anteils | Royal Prussia