Rzeczpospolita Polska, Polska – państwo położone w Europie Środkowej nad Morzem Bałtyckim. Graniczy z Niemcami (na zachodzie) , Czechami, Słowacją (na południu), Ukrainą, Białorusią, Litwą (na wschodzie) i Rosją (obwodem kaliningradzkim) (na północy), a poprzez granicę morską (granicę wyłącznej strefy ekonomicznej) również z Danią oraz Szwecją.
Jest członkiem Unii Europejskiej, NATO i wielu innych organizacji międzynarodowych.
W przeszłości używano łacińskich określeń terra Poloniae - ziemia Polska lub Regnum Poloniae. Nazwa Polska zaczęła być używana w odniesieniu do całego państwa w XI wieku. Ziemie Polan od XIV wieku nazywano Staropolską, a później Wielkopolską. A dla kontrastu ziemie południowe Małopolską.
Inne nazwy Polski (Lechia, język perski Lachistan, litewskie Lenkija) i Polaków (tureckie Lehce, ruskie Lach, węgierskie Lengyel) wywodzi się od nazwy plemienia Lędzian, które, jak się przypuszcza, zamieszkiwało w obecnej południowo-wschodniej części Polski.
Słowo rzeczpospolita oznacza republikę.
Polska scena polityczna w latach dziewięćdziesiątych była bardzo zmienna. Większość partii z tamtego okresu nie przetrwała, podzieliła się na różne frakcje, zmieniła nazwy. Większość z nich jest społecznie konserwatywna, gospodarczo - socjalliberalna, socjaldemokratyczna .
Zobacz także:
Od 1 stycznia 1999 roku obowiązuje trzystopniowy podział administracyjny kraju na województwa (16), powiaty (314) i gminy (2 478) - stan w dniu 1 stycznia 2006 r..
Województwa:
| Wojewodztwa.jpg | województwo | stolica | powierzchnia (w km²) | ludność (2005) | |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | dolnośląskie | Wrocław | 19 948 | 2 898 000 | |
| 2 | kujawsko-pomorskie | Bydgoszcz/Toruń(1) | 17 969 | 2 068 000 | |
| 3 | lubelskie | Lublin | 25 155 | 2 191 000 | |
| 4 | lubuskie | Gorzów Wielkopolski/ Zielona Góra (2) | 13 984 | 1 009 000 | |
| 5 | łódzkie | Łódź | 18 219 | 2 597 000 | |
| 6 | małopolskie | Kraków | 15 108 | 3 253 000 | |
| 7 | mazowieckie | Warszawa | 35 579 | 5 136 000 | |
| 8 | opolskie | Opole | 9 412 | 1 055 000 | |
| 9 | podkarpackie | Rzeszów | 17 844 | 2 098 000 | |
| 10 | podlaskie | Białystok | 20 180 | 1 221 000 | |
| 11 | pomorskie | Gdańsk | 18 293 | 2 192 000 | |
| 12 | śląskie | Katowice | 12 294 | 4 830 000 | |
| 13 | świętokrzyskie | Kielce | 11 627 | 1 291 000 | |
| 14 | warmińsko-mazurskie | Olsztyn | 24 191 | 1 428 552 | |
| 15 | wielkopolskie | Poznań | 29 826 | 3 365 283 | |
| 16 | zachodniopomorskie | Szczecin | 22 896 | 1 695 000 | |
| (1) Siedzibą wojewody jest Bydgoszcz a siedzibą sejmiku Toruń | |||||
Poland-demography.png-2003 (w tysiącach)]]
W okresie kształtowania się państwowości Polska obejmowała swym zasięgiem ziemie o powierzchni ponad ćwierć miliona km² z przeszło milionem mieszkańców. Za czasów Kazimierza Wielkiego obszar państwa (około 270 tys. km²) zamieszkiwało ponad 2,5 miliona osób. Dopiero unia z Litwą przyniosła radykalny przyrost demograficzny i terytorialny. Za czasów Batorego obszar państwa zbliżył się do 1 miliona km², zaś ludność w końcu XVI wieku prawdopodobnie osiągnęła 9 milionów. W chwili utraty niepodległości wielonarodowościowe państwo liczyło co najmniej 13-14 milionów mieszkańców, przy czym przez cały okres wspólnej państwowości z Litwą znaczną część ludności stanowiły osoby posługujące się innym językiem niż polski (w końcu XVIII wieku było ich ok. 60%). Po odzyskaniu niepodległości w granicach Polski znalazło się kilka milionów osób o innej niż polska narodowości, tak więc Polska przed II wojną światową była krajem wielonarodowościowym, gdzie mniejszości stanowiły powyżej 1/3 ludności. W okresie między 1921 rokiem a wybuchem II wojny światowej liczba ludności wzrosła z 27,2 mln do 35,2 mln. Jednak zmiany granic Polski po wojnie oraz przesiedlenia sprawiły, że obecnie Polska jest krajem nieomalże jednolitym etnicznie. Wszystkie mniejszości narodowe łącznie nie przekraczają 3% ludności.
Polacy należą do ludów słowiańskich. Posługują się językiem polskim, należącym do rodziny języków słowiańskich. Dla części Polaków językiem ojczystym jest blisko z nim spokrewniony język kaszubski. Język polski jest językiem urzędowym kraju, jakkolwiek prawo gwarantuje mniejszościom narodowym używanie ich własnych języków, zwłaszcza na obszarach, gdzie występują ich większe skupiska. Według Narodowego Spisu Powszechnego (2002) 97,8% mieszkańców Polski używa w domu języka polskiego. Najbardziej popularne języki mniejszości to: niemiecki, ukraiński, białoruski, cygański, rosyjski, litewski i łemkowski.
| (2006) | Liczba ludności | 38 622 000 | Ludność według wieku | 0 - 14 lat | 16,7% (mężczyzn 3 319 176; kobiet 3 150 859) | 15 - 64 lat | 70,3% (mężczyzn 13 506 153; kobiet 13 638 265) | ponad 64 lata | 13% (mężczyzn 1 912 431; kobiet 3 108 260) | Średnia wieku | W całej populacji | 36,43 lat | Mężczyzn | 34,52 lat | Kobiet | 38,49 lat | Przyrost naturalny | 0,03% | Współczynnik urodzeń | 10,78 urodzeń/1000 mieszkańców | Współczynnik zgonów | 10,01 zgonów/1000 mieszkańców | Współczynnik migracji | -0,49 migrantów/1000 mieszkańców | Ludność według płci | przy narodzeniu | 1,06 mężczyzn/kobiet | poniżej 15 lat | 1,05 mężczyzn/kobiet | 15 - 64 lat | 0,99 mężczyzn/kobiet | powyżej 64 lat | 0,62 mężczyzn/kobiet | w całej populacji | 0,94 mężczyzn/kobiet | Umieralność niemowląt | W całej populacji | 8,51 śmiertelnych/1000 żywych | płci męskiej | 9,59 śmiertelnych/1000 żywych | płci żeńskiej | 7,37 śmiertelnych/1000 żywych | Oczekiwana długość życia | W całej populacji | 74,74 lat | Mężczyzn | 70,71 lat | Kobiet | 79,03 lat | Rozrodczość | 1,23 urodzeń/kobietę | Współczynnik dorosłych z HIV/AIDS | 0,1% (2001) | Liczba osób żyjących z HIV/AIDS | 14 000 (2003) | Liczba zmarłych na HIV/AIDS | 100 (2001) |
Według Światowej Organizacji Zdrowia (ang. World Health Organization, WHO), 2003:
| rozpiętość populacji miast | liczba miast (2005) | |
|---|---|---|
| 1 | >1 000 000 | 1 |
| 2 | 500 000 - 1 000 000 | 4 |
| 3 | 200 000 - 500 000 | 13 |
| 4 | 100 000 - 200 000 | 21 |
| 5 | 50 000 - 100 000 | 54 |
| 6 | 20 000 - 50 000 | 138 |
| 7 | 10 000 - 20 000 | 177 |
| 8 | <10 000 | 445 |
| w sumie miast: 887 | ||
| aglomeracja/konurbacja | liczba mieszkańców (2005) | |
|---|---|---|
| 1 | Katowice/GZM/GOP/GZW | 3 487 000 |
| 2 | Warszawa | 2 679 000 |
| 3 | Łódź | 1 100 000 |
| 4 | Trójmiasto | 1 028 000 |
| 5 | Kraków | 1 024 000 |
| 6 | Poznań | 1 000 000 |
Kościoły prawosławne liczą ponad 600 tys. duchownych i wiernych (1,6% populacji), protestanckie i tradycji protestanckiej - ponad 149 tys. (0,4%), starokatolickie - prawie 48 tys. (0,1%), a inne w sumie około 136,5 tys. (0,35%), z czego najliczniejszy jest Związek Wyznania Świadków Jehowy (ponad 128 tys. wiernych).
Polaków bez wyznania jest ponad 2,8 miliona (7,45%).
Rozpatrując powyższe statystyki pamiętać jednak należy, iż za członków poszczególnych Kościołów i związków religijnych przyjmuje się zazwyczaj osoby które w stosunek członkostwa weszły (np. poddane obrzędowi chrztu), nawet jeżeli w okresie późniejszym z niego wystąpiły. Wiarygodne dane statystyczne mogą więc zostać sporządzone wyłącznie na podstawie tego rodzaju deklaracji przystąpienia do danego Kościoła. Sprawia to na przykład, że podana tu liczba Polaków bez wyznania jest z pewnością zaniżona, a wyznawców Kościoła rzymskokatolickiego - zawyżona.
Dane GUS: *
Trzy z wyznań mają swoje źródła w Polsce, tzn. powstały w kraju lub w środowiskach polskich za granicą - są to mariawityzm, Kościół polskokatolicki oraz Kościół greckokatolicki.
Zobacz także: Kościół katolicki w Polsce
Polskiegranice.png | Poland-satellite.jpeg | Granice współczesnej Polski ukształtowały się w roku 1945, po zakończeniu działań wojennych. W stosunku do 1939 roku granice państwa zostały przesunięte na zachód, kosztem obszarów położonych na wschodzie. Po 1945 roku dokonano kilku korekt terytorialnych, m.in:
Zobacz też: Zmiany granicy polsko-słowackiej
Długość granic Polski wynosi 3511 km, w tym 440 km przypada na granicę morską (linia wybrzeża Morza Bałtyckiego, która nie jest linią granicy państwa, wynosi 788 km). Graniczy z następującymi państwami:
Źródło: * Mały Rocznik Statystyczny GUS
Zobacz też: polskie przejścia graniczne
Polska zajmuje 9. miejsce w Europie pod względem powierzchni oraz 8. pod względem liczby ludności.
W wymiarze północ-południe Polska rozciąga się na długości 649 km, to jest 5° i 50'. Powoduje to różnicę w długości trwania dnia między północną i południową częścią Polski. Latem na północy dzień jest dłuższy o ponad godzinę niż na południu, zimą — odwrotnie. W wymiarze wschód-zachód rozpiętość Polski wynosi 689 km, co w mierze kątowej daje 10° 01'. Całkowita rozciągłość Polski (z zachodu na wschód i z południa na północ) wynosi 15°51'.
Polska leży w strefie czasu środkowoeuropejskiego, jest to czas słoneczny południka 15°.
Współrzędne geograficzne skrajnych punktów Polski:
Geometryczny środek Polski znajduje się we wsi Piątek koło Łęczycy. Najstarszy (1775) obliczony geometryczny środek Europy znajduje się w Suchowoli koło Sokółki, w województwie podlaskim. Natomiast inne podawane niekiedy lokalizacje tego punktu na terenie Polski (np. "koło Torunia", "w pobliżu Warszawy", "na wschód od Łodzi") nie mają żadnej podstawy naukowej. Przez Polskę przebiega również granica pomiędzy kontynentalnym blokiem Europy Wschodniej, a rozczłonkowaną przez morza wewnętrzne Europą Zachodnią.
Najdłuższe rzeki w Polsce to:
| nazwa rzeki | długość (w km) | na terenie Polski | powierzchnia dorzecza (w km²) | na terenie Polski | |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Wisła | 1047 | 1047 | 194 424 | 168 699 |
| 2 | Odra | 854 | 742 | 118 861 | 106 058 |
| 3 | Warta | 808 | 808 | 54 529 | 54 529 |
| 4 | Bug | 772 | 587 | 39 420 | 19 284 |
| 5 | Narew | 484 | 484 | 75 175 | 53 873 |
| 6 | San | 443 | 443 | 16 861 | 14 390 |
| 7 | Noteć | 388 | 388 | 17 330 | 17 330 |
| 8 | Pilica | 319 | 319 | 9 273 | 9 273 |
| 9 | Wieprz | 303 | 303 | 10 415 | 10 415 |
| 10 | Bóbr | 272 | 272 | 5 876 | 5 830 |
| nazwa jeziora | powierzchnia (w km²) | głębokość maksymalna (w metrach) | typ jeziora | |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Śniardwy | 113,8 | 23 | morenowe |
| 2 | Mamry | 104,4 | 44 | morenowe |
| 3 | Łebsko | 71,4 | 6,3 | przybrzeżne |
| 4 | Dąbie | 56,0 | 4,2 | deltowe |
| 5 | Miedwie | 35,3 | 43,8 | rynnowe |
| 6 | Jeziorak | 34,6 | 13 | rynnowe |
| 7 | Niegocin | 26,0 | 39,7 | morenowe |
| 8 | Gardno | 24,7 | 2,6 | przybrzeżne |
| 9 | Jamno | 22,4 | 3,9 | przybrzeżne |
| 10 | Wigry | 21,9 | 73 | rynnowe |
Na obszarze Polski stykają się 3 wielkie jednostki tektoniczne:
Zobacz:
Zobacz też:
| Dane statystyczne na lata 2002-2005 | |
| struktura zatrudnienia | - rolnictwo 16,1% - przemysł 29% - usługi 54,9% |
| - PKB - wzrost PKB - na jednego mieszkańca | 967,7 mld zł 3,4% 25 300 zł |
| udział w strukturze PKB | - rolnictwo 2,8% - przemysł 31,7% - usługi 65,5% |
| budżet dochody: wydatki: | 52,73 mld. USD 63,22 mld USD |
| inflacja: | 2,1% |
| dług publiczny: | 47,3% PKB |
| dług zewnętrzny: | 123,4 mld USD |
| rezerwy złota i dewizy: | 41,63 mld USD |
| siła robocza: | 17,1 miliona ludzi |
| ludność żyjąca poniżej ubóstwa: | 17% |
| bezrobocie: | 17,2% |
| inwestycje: | 18,5% PKB |
| przemysłowe produkcyjne tempo wzrostu: | 8,5% |
| źródła energii: | paliwa kopalne: x% energia wodna: x% energia atomowa: 0% |
| elektryczność produkcja: konsumpcja: | 150,8 mld kWh 121,3 mld kWh |
| ropa naftowa produkcja: konsumpcja: | 24 530 bar/d 476 200 bar/d |
| naturalny gaz produkcja: konsumpcja: | 2,1 mld m3 11,5 mld m3 |
| import: | 95,67 mld USD |
| eksport: | 92,72 mld USD |
| eksport (najważniejsi partnerzy) | Niemcy: 30% Włochy: 6,1% Francja: 6% WB: 5,4% Czechy: 4,3% Holandia: 4,3% |
| import (najważniejsi partnerzy) | Niemcy: 24,4% Włochy: 7,9% Rosja: 7,3% Francja: 6,7% Chiny: 4,6% |
| struktura użytkowania ziemi | grunty orne x% użytki zielone x% lasy x% pozostałe x% |
Zobacz też: Wskaźniki makroekonomiczne dla Polski
W niektórych województwach powstają spółki zajmujące się ruchem regionalnym tworzone wspólnie przez PKP oraz samorządy - na przykład koleje Mazowieckie w Województwie Mazowieckim.
Istnieje także wielu przewoźników nie powiązanych z PKP, obsługujących głównie transport towarowy. Między innymi: PCC RAIL SZCZAKOWA S.A., PTKiGK S.A. Rybnik, CTL. Kilku przewoźników posiada także licencje na przewozy osób, jednak z firm spoza PKP S.A. takie usługi są świadczone tylko przez operatorów działajacych na liniach wąskotorowych. Najważnieszym znanym operatorem jest tutaj Stowarzyszenie Kolejowych Przewozów Lokalnych z Kalisza.
Pełną listę licencjonowanych przewoźników kolejowych można znaleźć na stronie www.utk.gov.pl
Najważniejsze linie kolejowe to m.in. : E30 : granica z Niemcami - Wrocław - Katowice-Kraków - granica z Ukrainą; E20 : granica z Niemcami - Poznań - Warszawa - granica z Białorusią; E65 : granica z Czechami - Katowice - Warszawa - Gdynia;
Dużą rolę odgrywać mogą też w przyszłości:
Drogi odgrywają duże znaczenie, ponieważ ponad 85% ładunków jest przewożonych ciężarówkami. Oprócz tego przez Polskę porusza się wiele jadących po towary do Europy Zachodniej ciężarówek z krajów wschodniej części kontynentu - Estonii, Białorusi, Litwy, Łotwy, Rosji, Ukrainy i innych państw.
Zobacz też:
Zobacz:
Polska | NATO | Państwa członkowskie Unii Europejskiej
Pole | Polen | Polaland | بولندا | Polonia | Polonia | Polonia | Polska | Польшча | Poljska | Polonia | Полша | Polònia | Польша | Polsko | Gwlad Pwyl | Polen | Polen | Poola | Πολωνία | Poland | Polonia | Pollando | Polonia | لهستان | Pólland | Pologne | Poalen | Polonie | An Pholainn | A' Phòlainn | Polonia - Polska | 폴란드 | Լեհաստան | पोलैंड | Poljska | Polonia | Polandia | Polonia | Польшæ | Pólland | Polonia | פולין | პოლონეთი | Pòlskô | Poloni | Polonya | Polonia | Polija | Polen | Lenkija | Pole | Lengyelország | Полска | Polonja | Poland | Полония | Poland | Polen | Pooln | ポーランド | Polen | Polen | Polongne | Polonha | پولشا | Polen | Polónia | Polonia | Pulska | Польша | Polonya | Polen | Poland | Polonia | Pulonia | Poland | Poľsko | Poljska | Пољска | Puola | Polen | Poland | Polónia | ประเทศโปแลนด์ | Ba Lan | Polonya | Польща | Poola | פוילן | 波兰