Osobowość unikająca (avoidant personality) (wg ICD-10 F 60.6) jest zaburzeniem osobowości, w którym na pierwszy plan wysuwają się trudności w kontaktach społecznych i unikanie ich (skrajna introwersja), mimo dążenia do bycia akceptowanym i pragnienia relacji interpersonalnych oraz zaniżona nieprawidłowa samoocena. W odróżnieniu od osobowości schizoidalnej i osobowości schizotypowej w przypadku osobowości unikającej przeżywane jest cierpienie z powodu braku umiejętnosci wiązania się z innymi ludźmi i wycofywania się.

Osoby dotknięte tym zaburzeniem wykazują chroniczną postawę unikającą wobec ludzi, ryzykownych sytuacji i wyzwań, popadają w społeczną izolację. Wynika to z nadmiernej wrażliwości, zwłaszcza z nieradzenia sobie z przejawami odrzucenia, upokorzenia lub poczuciem wstydu. Unikanie związków z innymi ludźmi jest konsekwencją przewidywania, że zostanie się upokorzonym lub odrzuconym, jedynie przejawy bezwarunkowej akceptacji umożliwiają nawiązanie bliższych relacji interpersonalnych.

W przeżywaniu na pierwszy plan mogą wysuwać się objawy depresji, lęku, fobii szczególnie fobii społecznej, a także gniewu, który wynika z niepowodzeń w relacjach społecznych. Zachowania podobne do przejawów osobowości unikającej spotyka się u dzieci (zespół unikania), czasami rozwój osobowości prowadzi jednak do utrwalenia cech osobowości o analogicznej formie, co w słabszym nasileniu należy traktować jako typ, a nie zaburzenie osobowości.

Osoby z zaburzeniem osobowości unikającej mogą nie zdawać sobie sprawy co jest rzeczywistym źródłem ich zahamowań. Mogą też wydawać się oziębłe emocjonalnie, ponieważ boją się okazać swoje uczucia.

Kryteria diagnostyczne ICD-10

---

1. stałe napięcie i niepokój
2. poczucie nieatrakcyjności indywidualnej
3. koncentracja na krytyce
4. niechęć do wchodzenia w związki
5. ograniczony styl życia – zapewnianie sobie fizycznego bezpieczeństwa
6. unikanie kontaktów społecznych z obawy przed krytyką, nieakceptacją, odrzuceniem

Kryteria diagnostyczne DSM-IV

---

1. unikanie działalności zawodowej, która wymaga znaczących kontaktów interpersonalnych, spowodowane obawami przed krytyką, dezaprobatą lub odrzuceniem
2. niechęć do wiązania się z innymi ludźmi z wyjątkiem niektórych lubianych osób
3. powściągliwość w związkach intymnych spowodowana obawą przed zostaniem zawstydzonym lub wykpionym
4. zaabsorbowanie krytyką lub odrzuceniem w sytuacjach społecznych
5. powstrzymywanie się przed wchodzeniem w nowe relacje interpersonalne z powodu poczucia niższości (feelings of inadequacy)
6. postrzeganie siebie jako społecznie niekompetentnego, niepociągającego lub gorszego od innych
7. niezwykła niechęć do podejmowania osobistego ryzyka lub do angażowania się w jakiekolwiek nowe działania, ponieważ mogą one okazać się kłopotliwe

---

Osobowość asteniczna jest pojęciem zbliżonym do pojęcia osobowości unikającej. Chodzi tu jednak bardziej o jednostki skłonne do wątpliwości i wahań, którym trudno przychodzi podjęcie jakiejkolwiek decyzji. Niewielka jest dynamika życiowa (aktywność ukierunkowana na zewnątrz). Łączy się to z niepewnością i nieśmiałością w kontaktach społecznych, przy jednoczesnym pragnieniu bliskości. Osoby takie skłonne są do introspekcji, mają bogate zainteresowania intelektualne i estetyczne, są wrażliwe i empatyczne; samoocena jest na ogół zaniżona, chociaż odnoszą duże sukcesy w dziedzinach nie wymagających przedsiębiorczości i walki konkurencyjnej.

Zaburzenia osobowości

Selbstunsicher-vermeidende Persönlichkeitsstörung | Avoidant personality disorder | Ontwijkende persoonlijkheidsstoornis | Fobisk personlighetsstörning