Litwa (Lietuva, Republika Litewska, Lietuvos Respublika) – państwo w północnej Europie Wschodniej, jedna z republik nadbałtyckich. Graniczy od zachodu z Rosją, od południa z Polską, od wschodu z Białorusią i od północy z Łotwą. Jest członkiem Unii Europejskiej oraz NATO.
Tak jak w pozostałych krajach nadbałtyckich parlament jest jednoizbowy. Zasiada w nim 141 posłów wybieranych na 4-letnią kadencję. Wybory do parlamentu odbywają się systemem mieszanym, gdzie każdy obywatel ma 2 głosy: jeden oddaje na kandydata ze swojego okręgu (obowiązuje system większościowy), drugi na kandydata z ogólnokrajowej listy (system proporcjonalny).
Litewski Seimas ma dominującą pozycję w systemie politycznym kraju:
Rząd kształtowany jest przez kandydata na premiera wskazanego przez Prezydenta i musi uzyskać votum zaufania Seimas* Składa się z premiera i ministrów(nie ma vice-ministrów ani vice-premiera)i obraduje na posiedzeniach rządu
Wolność prasy i mediów: w raporcie "Freedom of the Press 2004" Litwa znalazła się w kategorii państw „Wolne” na 33 miejscu na 193 (razem z Cyprem i Japonią, tuż przed Francją i Polską) ze wskaźnikiem 18 w 100-stopniowej skali. raport (od s. 18)
Litwa apskritys.png 10 obwodów (apskrities) podzielonych na 60 okręgów (rajonas), w tym 9 samorządów - miast wydzielonych:
| (2005) | Liczba ludności | 3 596 617 | Ludność według wieku | 0 - 14 lat | 16,1% (mężczyźni 297 271; kobiety 282 269) | 15 - 64 lat | 68,7% (mężczyźni 1 206 731; kobiety 1 264 359) | ponad 64 lata | 15,2% (mężczyźni 186 979; kobiety 359 008) | Średnia wieku | całej populacji | 37,8 lat | mężczyźni | 35,2 lat | kobiety | 40,5 lat | Przyrost naturalny | -0,3% | Współczynnik urodzeń | 8,62 urodzeń/1000 mieszkańców | Współczynnik zgonów | 10,92 zgonów/1000 mieszkańców | Współczynnik migracji | -0,71 migrantów/1000 mieszkańców | Ludność według płci | przy narodzeniu | 1,06 mężczyzn/kobiet | poniżej 15 lat | 1,05 mężczyzn/kobiet | 15 - 64 lat | 0,95 mężczyzn/kobiet | powyżej 64 lat | 0,52 mężczyzn/kobiet | w całej populacji | 0,89 mężczyzn/kobiet | Umieralność noworodków | w całej populacji | 6,89 śmiertelnych/1000 żywych | płci męskiej | 8,25 śmiertelnych/1000 żywych | płci żeńskiej | 5,45 śmiertelnych/1000 żywych | Oczekiwana długość życia | w całej populacji | 73,97 lat | mężczyzn | 68,94 lat | kobiet | 79,28 lat | Rozrodczość | 1,19 urodzeń/kobietę | Współczynnik dorosłych z HIV/AIDS | 0,1% (2001) | Liczba osób żyjących z HIV/AIDS | 1 300 (2003) | Liczba zmarłych na HIV/AIDS | poniżej 200 (2003) | Grupy etniczne | Litwini | 83,4% | Polacy | 6,7% | Rosjanie | 6,3% | Białorusini | 1,2% | inne | 2,4% | Języki | litewski, polski, rosyjski, białoruski |
Największe miasta na Litwie:
| miasto | liczba mieszkańców (2005) | Vilnius.JPG]] |
|---|---|---|
| 1 | Wilno | 540 300 |
| 2 | Kowno | 361 300 |
| 3 | Kłajpeda | 187 400 |
| 4 | Szawle | 129 000 |
| 5 | Poniewież | 115 600 |
| 6 | Olita | 69 500 |
| 7 | Mariampol | 47 700 |
| 8 | Możejki | 41 400 |
Zobacz też: miasta na Litwie.
Najstarsze znaleziska archeologiczne na Litwie pochodzą z XI tysiąclecia p.n.e. i reprezentują tzw. kulturę Madlen, Briome, Liungbiu, Arensburg...Swidry (IX grupa genetyczna). Z IV-III tysiąclecia p.n.e. występowała kultura Kunda-Narewka na obszarze od jeziora Ładoga po północną Białoruś, obejmującym tereny dzisiejszej Łotwy i Estonii, sięgającym od zbiegu Wilii i Niemna poza rzekę Pregołę na zachodzie. W III tysiącleciu p.n.e. na tereny współczesnej Litwy napłynęły ludy mówiące językami ugrofińskimi (VIII grupa genetyczna) (jak współcześni Estończycy, Węgrzy i in.). Na przełomie III i II tysiąclecia p.n.e. przybyły ze wschodu Indoeuropejczycy. Niektórzy badacze przyjmują, że właśnie wśród nich należy doszukiwać się przodków Bałtów, a więc także Litwinów. Wiele wskazuje również na to, że Bałtowie mogli przybyć na te tereny w czasie drugiej wielkiej migracji Indoeuropejczyków (ok. XII w. p.n.e.).
Pochodzenie nazwy Litwy (Lietuva) nie zostało jednoznacznie wyjaśnione. Przyjmuje się, że pochodzi ona od nazwy rzeki Leita, co oznaczałoby „ludzi znad rzeki”, bądź „kraj nad rzeką”. Chrzest Litwy 1387 Matejko.JPG]] Do końca XIII w. tereny Litwy zamieszkiwały liczne plemiona, które nie tworzyły zwartego organizmu państwowego. Dopiero od XIII w. związkom plemiennym zaczęli przewodzić książęta – kunigasi - spośród których największe znaczenie mieli Ryngoldowiczowie, których najlepszym przedstawicielem był Mendog (Mindaugas). Mendog skupił władze w jednym ręku, w 1251 r. przyjął chrzest, a w 1253 koronował się w Nowogródku na jedynego w historii króla Litwy. Z powodzeniem walczył z Krzyżakami i Tatarami. W 1261 porzucił chrześcijaństwo. Panowanie Mendoga zakończyło się gwałtownie w 1263 roku, po zabójstwie władcy.
Mendoga godnie zastąpił w 1315 r. Giedymin (Gediminas), który rządził przez ponad 20 lat. Skuteczne rządy doprowadziły do umocnienia się państwa i dobrych stosunków z Królestwem Polskim (np. żoną Kazimierza Wielkiego była córka Giedymina, Aldona, która na chrzcie przyjęła imię Anna). Algirdas Brazauskas 1998.jpg | Olgierd i Kiejstut: synowie Giedymina, sprawowali rządy od 1344r. W 1377 r. – śmierć Olgierda, jednego z największych średniowiecznych polityków. Litwa w trudnej sytuacji, ze względu na częste najazdy Krzyżaków.
Po śmierci Kiejstuta władzę obejmuje syn Olgierda, Jagiełło (Jogaila). Wchodząc w sojusz z Polską, Jagiełło godzi się pojąć za żonę Jadwigę Andegaweńską i zostać królem Polski. Podpisuje w 1385 r. akt w Krewie, na mocy którego zobowiązuje się przyjąć chrzest, objąć chrystianizacją Litwę, a także wg niektórych źródeł włączyć Litwę do Polski.
Witold Książę litewski, syn Kiejstuta, odzyskuje ojcowiznę i od 1392 r. obejmuje panowaniem Wilno i całe Wielkie Księstwo Litewskie. Mądre reformy umacniają Litwę. Rozumie potrzebę utrzymywania dobrych stosunków z Polską, zawiera z Jagiełłą umowę wileńsko-radomską (1400-1401), na mocy której zostaje dożywotnim władcą Wielkiego Księstwa Litewskiego, a także uznaje się za wasala Polski.
W 1410 pod Grunwaldem (Žalgiris) ma miejsce jedna z największych bitw europejskiego średniowiecza, w wyniku której rozgromiona zostaje doszczętnie cała armia krzyżacka, wspierana przez znamienitych rycerzy z całej Europy. Jest to jedno z największych zwycięstw militarnych w historii Polski i Litwy.
2 października 1413 Unia horodelska wprowadziła instytucję odrębnego wielkiego księcia na Litwie, wspólne sejmy i zjazdy polsko-litewskie, urzędy wojewodów i kasztelanów na Litwie, a litewską szlachtę zrównała z polskimi rodami. Po tej unii Litwa staje sie niezależnym politycznie państwem, na czele którego zasiada wielki książę. Pierwszym wielkim ksieciem byl Witold. Litwa zobowiązała się też do niezawierania sojuszów z wrogami Polski.
Wielki książę Witold (Vytautas) zmarł w Trokach w 1430 roku, pochowano go w katedrze wileńskiej, a okres jego panowania uznano za najświetniejszy w dziejach Litwy. Pozostawił potężne, samodzielne państwo, rozciągające się od Bałtyku po Morze Czarne, na wschodzie graniczące z Moskwą.
W 1569 r. podpisano dokument (Unia lubelska) powołujący do życia Rzeczpospolitą Obojga Narodów. Powstałe państwo miało charakter federalny, ale Litwa była w nim krajem drugorzędnym.
Na początku XVI w. na Litwie, podobnie jak w całej Europie, pojawiła się idea reformacji. Pierwszymi protestantami na Litwie byli luteranie. W 1569 r. sprowadzono na Litwę jezuitów, by walczyli z reformacją. Już w następnym roku założyli oni w Wilnie kolegium, które w 1579 r. Stefan Batory przekształca w akademię – pierwszy uniwersytet w Europie Wschodniej.
XVII i XVIII w. upłynęły Litwie pod znakiem wojen, w wyniku których Litwa stopniowo traciła swoje terytoria. Wojna z Moskwą, powstanie Chmielnickiego, najazd Szwedów, podpisanie przez hetmana Janusza Radziwiłła w Kiejdanach unii ze Szwedami, zerwanie traktatów z Polską i uznanie w niej Karola X Gustawa za władcę zwierzchniego Litwy (Janusz Radziwiłł liczył, że sam zostanie władcą litewskim).
Kolejne wieki nie przyniosły Litwie dobrych czasów. Klęski żywiołowe, głód, zarazy, wojny domowe, wojna północna między Szwecją i Rosją, pustoszyły terytorium Litwy. Po ziemie osłabionej Rzeczypospolitej Obojga Narodów sięgnęli wreszcie sąsiedzi. 1772 r. – pierwszy rozbiór, 1793 – kolejny, 1795 – III rozbiór, po upadku powstania kościuszkowskiego, Litwa zostaje ostatecznie podzielona pomiędzy Rosję (Auksztota i Żmudź) i Prusy (Suwalszczyzna).
1812 – wkroczenie wojsk napoleońskich, reaktywowano Wielkie Księstwo Litewskie. Po klęsce Napoleona, Żmudź i Wileńszczyzna przydzielona zostaje na kongresie wiedeńskim do Rosji. Suwalszczyzna (przydzielona przez Napoleona do Księstwa Warszawskiego jest częścią Królestwa Polskiego.
Po wojnie rosyjsko-napoleońskiej powstaje: Towarzystwo Filomatów, Towarzystwo Filaretów i Towarzystwo Szubrawców – organizacje stawiające sobie za cel poprawę sytuacji społecznej. Nie działają jednak one długo, bo do 1823 r.
Do powstania listopadowego Litwa przyłącza się dopiero w marcu 1831 r. Po upadku powstania, na Litwę spadają srogie kary, m.in. zlikwidowano Uniwersytet Wileński, zamknięto klasztory i szkoły, nastąpiły zsyłki ludności w głąb Rosji. Powstanie styczniowe (1863) przyczyniło się do nasilenia represji wobec mieszkańców, zaczęto rusyfikować wsie i miasta na niebywałą skalę. Litwini jednak pod wpływem patriotycznych głosów dawali odpór rusyfikacyjnym zabiegom urzędników carskich. W 1883 r. zaczęto wydawać pierwsze litewskie czasopismo „Aušra” (jutrzenka), potem kolejne: „Šviesa” (światło), „Varpas” (dzwon) i „Ūkininkas” (rolnik).
Z wybuchem I Wojny Światowej wiązano nadzieje, na odzyskanie niepodległości, jednak od 1915 Litwa znalazła się pod okupacją niemiecką. We wrześniu 1917 roku w Wilnie wybrano Radę Litewską tzw. Tarybę. 16 lutego 1918 r. Taryba ogłasza niepodległość i powstanie niepodległej Litwy, w rzeczywistości częściowo uzależnionej od Niemiec, dzień ten jest obchodzony, jako Dzień Odzyskania Niepodległości.
Taryba powołała rząd, przeciw któremu wystąpiła Komunistyczna Partia Litwy, która stworzyła Tymczasowy Rząd Robotniczo-Włościański, a po wkroczeniu na Litwę Armii Czerwonej w następnym roku ogłosiła powstanie Litewsko-Białoruskiej Republiki Socjalistycznej. Już następnego miesiąca wojska Taryby, wspierane przez armię niemiecką, przystąpiły do kontrofensywy, a Wilno zajęło Wojsko Polskie. Ostatecznie władzę nad Litwą przejęła Taryba. Po wybuchu wojny polsko-bolszewickiej Rosjanie zwrócili Litwie Wilno.
W 1920 roku gen. Lucjan Żeligowski, z polecenia naczelnego wodza, Józefa Piłsudskiego, wraz z dywizją litewsko-białoruską złożoną z Polaków pochodzących z Wileńszczyzny, wkracza na Litwę i zajmuje Wilno. Gen. Żeligowski tworzy wówczas Litwę Środkową. Dnia 20 lutego 1922 r. Sejm Wileński wydaje deklaracje o połączeniu Litwy Środkowej z Polską.
23 sierpnia 1939 r. III Rzesza i Związek Radziecki zawarły tajny układ (pakt Ribbentrop-Mołotow), który umieszczał Litwę w niemieckiej strefie wpływów. Po pokonaniu Polski przez Niemcy i Rosję w kampanii wrześniowej, Sowieci oddali zajęte Wilno Litwinom. Ostatecznie ponieważ armie niemieckie znacznie przekroczyły na wschodzie ustaloną linię podziału Polski na Wiśle i Sanie, w ramach rekompensaty Hitler oddał Litwę w rosyjską strefę wpływów Związkowi Radzieckiemu. Dokonując licznych prowokacji granicznych 1940 ZSRR wysunął wobec Litwinów ultimatum, żądając utworzenia baz sowieckich na terytorium republiki. 15 czerwca 1940 150 tysięczna armia radziecka rozpoczęła okupację Litwy. Kilkanaście dni przed wybuchem wojny niemiecko-radzieckiej, rozpoczęto deportacje 35 tysięcy ludności na Syberię. Lithuanian SSR coa.png]] Okupacja niemiecka, dawała Litwie stosunkowo dużo wolności i praw. Latem 1944 r. Armia Czerwona wypiera Niemców i przywraca władzę radziecką, z którą do 1952 r. walczą litewskie oddziały partyzanckie. Rządy Stalina przyczyniły się do kolejnych represji i wysiedleń na masową skalę.
Pod koniec lat 80 rozpoczął się nowy okres odrodzenia narodowego na Litwie. Organizowano masowe demonstracje pod hasłem przywrócenia niepodległości. 11 marca 1990 r. Litwa ogłosiła deklarację niepodległości, na co zareagowała stanowczo Moskwa wprowadzając na ulice Wilna czołgi. 13 stycznia 1991 nastąpił szturm rosyjski na wieżę telewizyjną. Sowieci zabili 15 bezbronnych cywilów a 700 zostało rannych. Jednak Litwini dopięli swego i 17 września 1991 roku zostali przyjęci w poczet członków ONZ, a rok później odbyły się pierwsze wolne wybory do sejmu.
Więcej i historii Litwy http://www.lietuva.lt/index.php?Lang=27650&ItemId=27824
10 października 2004 roku odbyła się pierwsza tura kolejnych wyborów do parlamentu litewskiego (Seimas). Według nieoficjalnych danych w wyborach parlamentarnych w okręgu wielomandatowym (70 miejsc w parlamencie) głosy rozłożyły się następująco:
Akcja Wyborcza Polaków na Litwie uzyskała 3,79% i nie przekroczyła pięcioprocentowego progu wyborczego.
W okręgach jednomandatowych (71 miejsc w parlamencie) w pierwszej turze zostało wyłonionych 5 parlamentarzystów (3 miejsca - Koalicja A. Brazauskasa i A. Paulauskasa, 1 miejsce - Partia Pracy, 1 miejsce - Akcja Wyborcza Polaków na Litwie).
Frekwencja wyborcza wyniosła 46%.
Druga tura, która ostatecznie uformowała parlament litewski (Seimas), odbyła się 24 października 2004 roku.
Zobacz też:
2) Wskaźnik Jakości Życia 2004 (Quality of Life Index, The Economist): 63 miejsce na 111 (Rosja 105., Polska 48., Białoruś 100., Łotwa 66.). Ranking
3) Wskaźnik Wolności Gospodarczej 2005 (Index of Economic Freedom, Heritage Foundation i The Wall Street Journal): podobnie jak większość "starej" UE, Litwa została zakwalifikowana do grupy państw o "w zasadzie wolnej gospodarce" i zajęła 23 miejsce. Rosja 124., Polska 41., Białoruś 143., Łotwa 28, Estonia 4. Ranking (od s. 9), mapa wolności gospodarczej.
4) Wskaźnik Konkurencyjności Gospodarki: 36 miejsce w rankingu 104 państw (Rosja 70., Polska 60., Estonia 20). Światowe Forum Ekonomiczne: Światowy Raport Konkurencyjności 2004-2005
5) Wskaźnik Percepcji Korupcji 2004 (Corruption Perceptions Index 2004, Transparency International): 44. miejsce na 146, razem z Kuwejtem i RPA (Rosja 90., Polska 67., Białoruś 74., Łotwa 57., Estonia 31.) Ranking.
6) Produkt krajowy brutto (World Factbook, 2004)
7) Wzrost produkcji przemysłowej w 2004: 12%
8) Inflacja (2004): 1,1%
9) Stopa bezrobocia (2004): 8%.
Ze względu na wielowiekowe zwiążki z Polską, Litwa jest jedynym krajem katolickim spośród byłych republik ZSRR.
Państwa członkowskie Unii Europejskiej
Litaue | Litauen | Lithuania | لتوانيا | Lituania | Litva | Lituania | Lituania | Litva | Литва | Lietuva | Летува | Litvanija | Lituania | Lituània | Литва | Lituania | Litva | Lithuania | Litauen | Litauen | Leedu | Λιθουανία | Lithuania | Lituania | Litovio | Litava | Lituanie | Litouwen | Lituanie | An Liotuáin | Lituania | Lituania - Lietuva | Lituania | 리투아니아 | Lityani | Litvanya | लिथुआनिया | Litva | Lituania | Lituania | Lituania | Lituania | Litháen | Lituania | ליטא | Lituania | ლიტვა | Litva | Lëtewskô | Lithouani | Литва | Lituanya | Lîtvanya | Lituania | Lietuva | Lietuva | Litauwe | Litaue | Litvánia | Литванија | Lituania | Litwanja | Litovia | Lithuania | Литва | Литуания | Lituanan | Lithuania | Lituania | Litouwen | Lithuania | Litauen | リトアニア | Litauen | Litauen | Lituània | Литва | Lituânia | Lituania | Lituania | Литва | Lietuva | लिथ्वानिया | Lithuania | Lituania | Litva | Lituania | Lithuania | Litva | Litva | Литванија | Liettua | Litauen | Lithuania | Литва | Litua | ประเทศลิทัวเนีย | Litva | Litva | Litvanya | Литва | Litva | Łituania | Litwaneye | ליטע | 立陶宛 | Leedu | Litvaniya