Gourt Home::Gourt :: Lędzianie
| Źródła wymieniające Lędzian-Lędziców: |
Historia
W pierwszych dziesięcioleciach X wieku Lędzianie dostali się zapewne pod wpływy koczowniczych Madziarów. Natomiast, jak na to wskazują wzmianki w latopisach z 944 oraz dane Konstantyna VII Porfirogenety, w latach 40. X stulecia weszli w trybutarną zależność od Rusi Kijowskiej. Po roku 955, kiedy nastąpiła klęska Węgrów na Lechowym Polu, zwierzchnictwo nad nimi przejęło państwo czeskie, na co zdaje się wskazywać Dokument Biskupstwa Praskiego. W latach 70. X wieku najprawdopodobniej zostali wcieleni do państwa Mieszka. W 981 podbici przez Ruś, około 1018-1031 weszli w skład państwa piastowskiego w wyniku wyprawy Bolesława Chrobrego na Kijów, podobnie jak w latach 1077-1086, kiedy za zgodą władców Kijowa ziemie ich zaanektował Bolesław Śmiały. Następnie ulegli częściowej rutenizacji, co nastąpiło w wyniku działalności Kościoła Wschodniego po roku 1054, znajdującego się w stanie schizmy wobec Kościoła Łacińskiego. Innym przejawem rutenizacji terenów Lędzian były akcje deportacyjne podobne do działań Jarosława Mądrego w roku 1031, kiedy przesiedlił on po wcieleniu ziem lędziańskich do Rusi znaczną część ludności nad rzekę Roś (Zadnieprze), gdzie długo zachowywała ona swą odrębność etniczną.
Do dzisiaj jest kwestią problematyczną, jak wyglądał obszar plemienny Lędzian-Lachów. Jeśli w miarę zgodnie przyjmuje się, że na zachodzie opierał się on najdalej o rzeki Wieprz i Wisłok, to już ustalenie zasięgu wschodniego napotyka na duże trudności. Niewątpliwie obejmował ten obszar dorzecze górnego i częściowo środkowego biegu Bugu oraz górnego Sanu. Jest bardzo prawdopodobne, że sięgali Lędzianie swymi terenami osadnicznym na obszar górnego Dniestru, ponieważ w rejonie tym występują archaiczne, zachodniosłowiańskie nazwy rzek i niektórych miejscowości. Niektórzy historycy twierdzą, że mogli Lędzianie obejmować swym zasięgiem tereny nad Styrem i między Bugiem a Prypecią. Nie są jasne relacje Lędzian ze wschodniosłowiańskimi, jak się dotychczas sądzi, plemionami Bużan i Wołynian oraz z wcześniej zapisanym w źródłach plemieniem Dulebów.
Lędzianie a określenia Polaków w innych językach
Nazwy określające Polaków: wschodniosłowiańska Lach, wołoska i południowosłowiańska Ljach, bizantyjska Lechoi, pochodzą od pierwotnej nazwy plemiennej Ljęchy (Lęchy), od której pochodzi również litewskie okręślenie Polaków: Lenkas. Nazwy: węgierska Lendiel (Lengyel) oraz południowosłowiańska Ledianin, pochodzą bezpośrednio od nazwy Lędzianie, Lendzianie, Lędzice, pośrednio zaś od rdzenia nazewniczego lęda - oznaczającego nieuprawne pole. Ziemie zamieszkane przez to plemię określano jako "w Lęsiech", pochodzące od pierwotnego "w Lędsiech" bądź jako Lęchia. Słowo Lęchy - Ljęchy pochodziło od określenia Ljędchy, co było słowiańskim pogrubieniem słowa Lędzianie. Znamy dwóch naczelników plemiennych Lędzian: Wysza (Konstantyn VII Porfirogeneta) oraz Włodzisława (ruski latopis z 944).
W XI wieku w kronice Nestora nazwa Lachy nie oznacza już jedynie Lędzian, od których się wywodzi, ale wszystkich Słowian Zachodnich z wyjątkiem Czechów i plemion słowackich. Oznacza to, że pamięć o związku plemiennym Lędzian i świadomość o jego znaczeniu zanikała na Rusi i już wtedy nie zdawano tam sobie sprawy z tego, że nazwa Lach pochodzi od słowa Lędzianin i lęda. W XII-XIII stuleciu pamięć o Lędzianiach-Lachach jako plemieniu zamarła i nikt nie potrafił wyjaśnić pochodzenia nazwy "Lachy" określającej Polaków (a także Słowian Połabskich) w Europie Wschodniej i częściowo Południowej. Być może próbą wyjaśnienia tej kwestii jest powołany do życia w XIII-wiecznej Kronice Wielkopolskiej eponim Lech założyciel państwa i protoplasta narodu "Lechitów". Sam fakt umieszczenia go w Gnieźnie jak założyciela grodu, a nie w Poznaniu, który był wówczas centrum wielkopolskich dążeń zjednoczeniowych, mógł być spowodowany legendarnymi przekazami o czynach Lestka, dziadka Mieszka, który rozpoczął wznoszenie struktur państwa piastowskiego w pierwszych dziesięcioleciach X wieku. Wymienione w źródłach nazwy Licikavici (Widukind z Korwei)-oznaczająca poddanych Mieszka oraz Litzyke (Konstantyn Porfirogeneta) - użyta do określenia mieszkańców kraju znad Wisły, jak się wydaje, rzeczywiście pochodzą od imienia Lestko - Lestek. Także liczni Leszkowie znajdujący się w kronice Wincentego Kadłubka mogą być odbiciem jakichś wspomnień historycznych związanych z tym półlegendarnym władcą.
Imię Lech, Leszek pochodzące od archaicznej formy Lestek/Lestko (lściwy = zmyślny, przebiegły) jest bardzo fonetycznie podobne do nazwy Lach/Lęch, wywodzącej się od słowa lęda (nieuprawne pole). Dlatego zapewne autor Kroniki Wielkopolskiej związał nazwę Lachy-Lechici, której pochodzenia wyjaśnić nie potrafił, z wymyślonym praojcem narodu i władcą o imieniu Lech ,a tę wymyśloną dla potrzeb historiozoficznych postać skojarzył z jakąś głuchą tradycją o wybitnym władcy gnieźnieńskim - reliktem wspomnień o Lestku - dziadku Mieszka I.
O ile nazwa Lestkowice, uchwytna w połowie X wieku, zanikła wyparta przez nazwę Polanie, co zapewne wiązało się z chęcią Piastów odcięcia się od swoich pogańskich przodków oraz przypisania ich osiągnięć władcom z okresu po chrzcie, o tyle nazwa Lachy przetrwała pomimo zaginięcia plemienia, od którego wzięła swój początek, ponieważ przestała być nazwą plemienną, a zaczęła funkcjonować jako nazwa etniczna.
Na obecnym terytorium Polski obszarem plemiennym Lędzian jest z pewnością ziemia chełmska, ziemia sanocka, ziemia przemyska i zamojszczyzna. Przemyśl był jednym z ich grodów naczelnych. Jeśli chodzi o Czerwień, od którego kronikarze ukuli sztuczny termin Grody Czerwieńskie, a następnie Ruś Czerwona to identyfikuje się go z grodami odkrytymi w Czermnie, Guciowie albo z jednym z grodów w okolicach Sanoka (np. w Trepczy). W okolicach Hrubieszowa odkryto gród w Gródku, który dawniej nosił nazwę Wołyń. Od niego wywodzi się nazwa Wołynianie.Ponieważ był to gród lędziański powstaje problem relacji pomiędzy Lędzianami ,a Wołynianami. Poza granicami Polski leży Bełz, który również uznaje się za gród lędziański. Dawna historiografia polska umieszczała gród Czerwień dalej na wschodzie w dorzeczu Dniestru bądź w okolicach Halicza lub Zaleszczyków.
Znaczenie terytorium Lędzian dla Polski, Rusi i Węgier
Lędzianie jako to plemię, od którego wywodzi się jedna z nazw określających Polaków mają swoje miejsce w polskiej historiografii. Mają też pewne znaczenie jako najdalej wysunięte na wschód plemię zachodniosłowiańskie w kontekście poszukiwanej granicy między etnosami Słowian Zachodnich i Wschodnich. Należy jednak pamiętać o roli jaką odegrały ziemie Lędzian w historii Rusi. W okresie kiedy w Przemyślu panował Ruryk Rościsławowicz (1087), a potem jego następcy Wołodar (zm.1124), Jarosław Ośmiomysł (zm.1187), wszyscy z dynastii Rościsławiczów, a następnie książęta haliccy Roman (zm. 1205), Daniel (zm. 1264), Lew (zm.1301), aż do ostatnich książąt halicko-włodzimierskich : Jerzego (zm. ok.1308), Andrzeja (zm. ok. 1323) oraz Lwa II (zm.ok.1323) na dawnym terytorium lędziańskim ukształtował się organizm Rusi Halicko-Włodzimierskiej. Było to jedno z najsilniejszych oraz najbardziej rozwiniętych cywilizacyjnie państw ruskich oraz najbardziej zbliżone pod względem ekonomicznym i kulturalnym do wzorca zachodnioeuropejskiego. Stolicami Rusi Halicko-Włodzimierskiej były oprócz Halicza, Włodzimierza Wołyńskiego i Lwowa także Przemyśl w latach 1087-1134 i 1187-1207 oraz Chełm w latach 1237-1272. W XIII wieku książęta haliccy uzyskali godność królewską z rąk papieży i używali przejściowo tytułu "królów halickich", "królów Rusi" bądź "królów Rusi Czerwonej". Kazimierz Wielki przejmując stopniowo Ruś Halicko-Włodzimierską pod swoje berło czuł się spadkobiercą tronu "królów halickich". W jego osobie złączyła się korona polska z koroną halicką.Król opanowując te ziemie nie odwoływał się do tradycji Lędzian jako ich spadkobierca odbierający należne mu tereny, bo nikt o Lędzicach już wówczas nie pamiętał, ale do tradycji władców halicko-włodzimierskich. Aby uwydatnić ten fakt nazwał król lokowane przez siebie w roku 1356 miasto Lwowem by nawiązać do tradycji tutejszych książąt, swoich poprzedników. Gród założony przez księcia Daniela o tej samej nazwie już wtedy nie istniał, a jego szczątki znajdowały się w innym miejscu niż miasto lokowane przez króla polskiego. Dawne terytorium Lędzian odegrało również znaczną rolę w historii Węgier.Już od początku XIII stulecia władcy węgierscy próbowali usadowić się na terenach Rusi Halickiej co po raz pierwszy powiodło się w roku 1214 dzięki układowi Leszka Białego z Andrzejem II królem Węgier. Leszek Biały na krótko opanował ziemię przemyską (1214-1227), natomiast Koloman syn Andrzeja II zasiadł na tronie Rusi żonaty z córka Leszka Salomeą. Nie utrzymał się tam jednak długo, już w roku 1218 Węgrzy zostali wyparci z Halicza i księstwa. Król Andrzej II ponownie w latach 1227-1234 sięgnął po władzę nad Rusią Halicko-Włodzimierską i po raz drugi nie zdołał jej utrzymać. Pomimo tych niepowodzeń władcy Węgier wysuwali pretensję do ziem Galicji i Lodomerii jak z zlatynizowanej formie nazwano na dworze węgierskim księstwo halickie i włodzimierskie. Po raz kolejny zjednoczył je z królestwem węgierskim Ludwik Wielki. Objąwszy w roku 1370 tron polski, początkowo odseparował on Ruś Halicko-Włodzimierską od Polski nadając ją w lenno piastowi śląskiemu Władysławowi Opolczykowi, który podlegał bezpośrednio dworowi w Budzie, a następnie w latach 1377-1387 ziemie te zostały wcielone do monarchii węgierskiej. Odzyskanie ich oraz długotrwały proces zintegrowania z monarchią polską należy uznać za osiągnięcie Jagiellonów.
Zobacz też
Linki zewnętrzne
Bractwo rycerzy ziemi sanockiej
"Lędzianie"