article

Kraków - miasto w południowej Polsce, położone nad Wisłą. Jedno z największych i najstarszych miast Polski o wysokich walorach kulturowych i architektonicznych. W przeszłości Kraków pełnił rolę stolicy państwa i siedziby władców.

Miasto leży na połączeniu kilku krain geograficznych: Bramy Krakowskiej, Kotliny Sandomierskiej, Kotliny Oświęcimskiej i Pogórza Zachodniobeskidzkiego. Wydłużoną równoleżnikowo oś miasta stanowi dolina Wisły. Sieć rzeczną tworzą Wisła i jej dopływy: Wilga (prawy), Rudawa, Białucha, Dłubnia i in. (lewe).

Współcześnie Kraków jest miastem na prawach powiatu, siedzibą władz województwa małopolskiego. Pełni ważną funkcję administracyjną, kulturalną, edukacyjną, gospodarczą, usługową i turystyczną. Jest ważnym węzłem drogowym i kolejowym, w pobliżu znajduje się port lotniczy o znaczeniu międzynarodowym (Balice). Jest także trzecim co do wielkości po Warszawie i Łodzi miastem Polski .

Etymologia nazwy

Według legendy zapisanej przez Kadłubka nazwa Krakowa pochodzi od imienia księcia Kraka.

Nazwy miasta w innych językach: Cracovia (łac.), Krakow (ang., chociaż dawniej pisano raczej Cracow, obecnie preferuje się używanie nazwy oryginalnej; nazwy Krakow używa w oficjalnych publikacjach m.in. Urzędu Miasta Krakowa), Krakau (niem.), Cracovie (fr.), Krakkó (węg.), Krakiw (ukr.).

Historia

Krakow Herb.PNG Najstarszy ośrodek osadniczy znajdował się m.in. na obronnym Wzgórzu Wawelskim; był to prawdopodobnie jeden z najważniejszych grodów w plemiennym państwie Wiślan. Być może ziemie Wiślan znajdowały się przez pewien czas pod władaniem Państwa Wielkomorawskiego. W X w. Kraków wchodził w skład państwa pierwszych Przemyślidów. Ok. 990 znalazł się w granicach państwa piastowskiego. Pierwsza znana pisemna wzmianka o Krakowie (jako ważnym grodzie handlowym) pochodzi z relacji Ibrahima ibn Jakuba z ok. 966. Nad Wisłą obok Wawelu, na niewielkim wzgórzu z jurajskiego białego kamienia, według legendy stała niegdyś świątynia pogańska, na miejscu której zbudowano natępnie kościół romański pw. św. Michała Archanioła. Co najmniej od 1000 w Krakowie znajdowała się siedziba biskupstwa, a za panowania Kazimierza Odnowiciela Kraków stał się główną siedzibą książęcą.

W okresie rozbicia dzielnicowego Kraków był siedzibą księcia seniora, z czasem jednak książęta krakowscy stracili faktyczne zwierzchnictwo nad innymi władcami piastowskimi. W 1241 miasto zostało zniszczone podczas najazdu tatarskiego. Mogło to zadecydować o niepowodzeniu pierwszej lokacji Krakowa, która najprawdopodobniej miała miejsce na początku XIII w. Rozpoczęto odbudowę Krakowa, a książę Bolesław Wstydliwy, jego matka Grzymisława i żona św. Kinga w dniu 5 czerwca 1257 nadali miastu lokację na prawie magdeburskim.

Wtedy też powstał charakterystyczny szachownicowy układ miasta, w który wpasowano zachowane elementy wcześniejsze (ul. Grodzka, kościół Mariacki). Pomiędzy Krakowem a Wawelem istniała osada Okół, dawne podgrodzie, która została wcielona do Krakowa przez króla Władysława Łokietka po buncie wójta Alberta. W 1320 w katedrze wawelskiej miała miejsce koronacja Władysława Łokietka, kończąca symbolicznie okres rozbicia dzielnicowego. Odtąd, aż do 1734, Kraków był miejscem koronacji królów Polski.

W XIV wieku na przedmieściach Krakowa powstały dwa kolejne miasta: na południu Kazimierz (1335) i na północy Kleparz (1366).

Krakow0112.jpg]]
Sukiennice0112.jpg]]
Krakow z Wawelu.jpg
Pieczec_Krakowa_15wiek0312.jpg

Będąc w XV i XVI w. stolicą jednego z mocarstw europejskich, Kraków rozwijał się pod każdym względem – architektonicznym, handlowym, rzemieślniczym, kulturalnym, naukowym. Kompleks zamkowy na Wawelu przebudowano i rozbudowano w stylu renesansowym. Odnowiono powstały w 1364 Uniwersytet. Zbudowany został również Barbakan. W czasach Zygmunta Augusta Kraków liczył około 30 tys. mieszkańców.

Po unii polsko-litewskiej i powstaniu Rzeczypospolitej Obojga Narodów Kraków znalazł się na uboczu wielkiego państwa. Sejmy i elekcje nowych monarchów odbywały się w Warszawie, położonej mniej więcej w połowie drogi między stolicami Korony i Litwy. Ostatecznie król Zygmunt III Waza w 1609 przeniósł stolicę Polski (bez formalnego aktu prawnego) do Warszawy. Katedra na Wawelu pozostała jednak miejscem koronacyjnym królów Polski.

Wraz z upadkiem Rzeczypospolitej rozpoczął się upadek Krakowa. Zniszczenia wojenne mocno nadszarpnęły pozycję miasta i zahamowały jego rozwój. Po raz pierwszy Kraków został zniszczony przez obce wojska w 1655, podczas "potopu szwedzkiego" (przedmieścia ucierpiały jednak mocno już w 1587, podczas próby zdobycia miasta przez arcyksięcia Maksymiliana Habsburga). W XVIII wieku był zdobywany przez wojska pruskie, szwedzkie, austriackie i rosyjskie.

Po III rozbiorze Polski Kraków zajęli Austriacy. W latach 1809-1815 należał do Księstwa Warszawskiego jako stolica departamentu. W latach 1815-1846 był stolicą niewielkiej powierzchniowo, formalnie niepodległej Rzeczypospolitej Krakowskiej. Wtedy to rozpoczęła się gruntowna modernizacja i przebudowa miasta, które wciąż tkwiło w średniowiecznym układzie urbanistycznym. Zburzono większość murów miejskich, zasypano fosę na miejscu której powstał park nazwany Plantami. Po "rewolucji krakowskiej" w 1846 ponownie został zajęty przez Austrię, w której granicach pozostawał aż do 1918. W 1850 wielki pożar zniszczył ok. 10% powierzchni miasta.

Okupant zajął miasto już szesć dni po rozpoczęciu wojny. W czasie okupacji hitlerowskiej (1939-1945) stolica Generalnego Gubernatorstwa. Kraków był jedynym większym miastem, który nie zanotował spadku ludności, a w 1945 roku był miastem, gdzie mieszkało najwięcej mieszkańców. Niestety okupant wywiózł do Niemiec wiele dzieł sztuki, z których wiele nie powróciło do kraju. O ile przed wojną ludność żydowska stanowiła 25% wszystkich mieszkańców, to po wojnie stanowili niewiele ponad 2%. Kraków odniósł też niewielkie straty podczas bombardowania miasta przez lotnictwo Armii czerwonej. W okresie powojennym silny rozwój terytorialny i ludnościowy miasta, m.in. w 1951 przyłączono do Krakowa Nową Hutę, początkowo oddzielne miasto. Kraków został uprzemysłowiony. Efektem tego było zanieczyszczenie powietrza, jednak w porównaniu z regionem śląskim niezbyt duże.

Dzielnice Krakowa

Historia podziałów administracyjnych

Od 1990 Kraków podzielony jest na 18 dzielnic samorządowych oznaczonych cyframi rzymskimi i nazwami. Nazwy dzielnic to: dzielnica I Stare Miasto, dzielnica II Grzegórzki, dzielnica III Prądnik Czerwony, dzielnica IV Prądnik Biały, dzielnica V Łobzów, dzielnica VI Bronowice, dzielnica VII Zwierzyniec, dzielnica VIII Dębniki, dzielnica IX Łagiewniki-Borek Fałęcki, dzielnica X Swoszowice, dzielnica XI Podgórze Duchackie, dzielnica XII Prokocim-Bieżanów, dzielnica XIII Podgórze, dzielnica XIV Czyżyny, dzielnica XV Mistrzejowice, dzielnica XVI Bieńczyce, dzielnica XVII Wzgórza Krzesławickie, dzielnica XVIII Nowa Huta.

Powszechnie używany jest, nie tylko przez mieszkańców, historyczny podział z lat 1951-1973, tj. na 6 dzielnic administracyjnych: Stare Miasto, Zwierzyniec, Kleparz, Grzegórzki, Podgórze, Nowa Huta lub ten obowiązujący od 1973 na 4 dzielnice: Śródmieście, Podgórze, Krowodrza, Nowa Huta.

Etymologia

W Krakowie nazwy dzielnic pochodzą zazwyczaj od nazw miast, wsi, jurydyk, folwarków, osad itp. tworzących kiedyś oddzielne jednostki osadnicze a na przestrzeni wieków włączanych w granice administracyjne miasta.
Przykładami są: Dębniki, Kazimierz, Kleparz, Krowodrza, Nowa Huta, Bieńczyce, Czyżyny, Mistrzejowice, Wzgórza Krzesławickie, Mogiła, Bieżanów, Płaszów, Prokocim, Wola Justowska, Zabłocie, Zwierzyniec, Bronowice, Swoszowice, Kurdwanów.

Linki zewnętrzne: Podział Krakowa na dzielnice na przestrzeni dziejów

Ulice Krakowa

Krakow Herb.PNG W XIV w. w Krakowie były 22 ulice, w 1866 roku już w mieście i na przedmieściach – 113, w 1880 roku – 135, w 1909 roku – 161, w 1926 roku – 457 ulic. Obecnie jest ich blisko dwa tysiące.

Zabytki Krakowa

Krakow Herb.PNG Nad Wisłą na niewielkim wzgórzu z jurajskiego białego kamienia, zwanym później wawelskim, według legendy stała niegdyś świątynia pogańska. Jak wyglądały prapoczątki osadnictwa wokół wzgórza wawelskiego i wczesna architektura grodu możemy tylko spekulować wspomagając wyobraźnię eksponatami wystawy Wawel Zaginiony prezentującej archeologiczne znaleziska dokonane podczas prac remontowych.

Mnogość zabytków architektonicznych w Krakowie wynika z długiej historii miasta i wielości funkcji, które spełniał będąc stolicą państwa, prężnym ośrodkiem miejskim i centrum handlowym regionu, ośrodkiem uniwersyteckim i kulturalnym. Dodatkowo Kraków szczęśliwie stosunkowo mało ucierpiał podczas zawieruchy wojennej (największego spustoszenia dokonywały w nim powtarzające się od średniowiecza pożary). W efekcie Kraków jest jednym z najważniejszych europejskich ośrodków turystycznych z cennymi zabytkami z różnych epok. Znajduje się tu ponad 6 tys. zabytkowych obiektów.

Funkcje państwotwórcze

spełniał Kraków w murach Wawelu – najpierw było to palatium romańskie, od 1038 r. stała siedziba Kazimierza Odnowiciela, później zostało przekształcone w gotycką rezydencję, przebudowaną następnie z rozkazu króla Zygmunta I Starego na renesansową posiadłość. Tuż obok zamku królewskiego wznosi się katedra, określana mianem panteonu polskiego, w której dokonywano koronacji i pochówków królewskich. Znajdowały się w niej relikwie i insygnia koronne. W jednej z wież katedralnych, Wieży Zygmuntowskiej, znajduje się największy polski dzwon, zwany Zygmuntem – od imienia jego fundatora, króla Zygmunta I Starego. Obecnie budynki wawelskie są przekształcone w muzeum i udostępniane zwiedzającym (komnaty królewskie, Muzeum Katedralne, Skarbiec koronny, Zbrojownia, Wawel Zaginiony)

Funkcje miastotwórcze

Kraków był silnym miejskim ośrodkiem regionalnym, znajdował się na szlaku komunikacyjnym i handlowym. Aby wykorzystać te okoliczności musiał zapewniać mieszkańcom i przyjezdnym przestrzeń handlową, spokój i poczucie bezpieczeństwa. Miasto, podczas lokacji w 1257 związanej z odbudową po najeździe tatarskim, zostawło wytyczone z rozmachem – największy w Europie Rynek (200 x 200 m.) otaczała precyzyjnie wytyczona siatka prostopadłych ulic, gdzieniegdzie tylko zakrzywiająca się pod presją wcześniejszej zabudowy (np. ul. Grodzka, wcześniejszy trakt prowadzący z Wawelu na Węgry). Na środku olbrzymiego rynku stanęły Sukiennice – średniowieczna hala targowa, ratusz – siedziba władz miejskich (do naszych czasów zachowała się wieża). Ratusze, place targowe, wagi miejskie i przywileje lokacyjne miały także wszytkie okoliczne miasta wchłonięte później przez rozwijajacy się Kraków: Kazimierz (lokowany 1335), Kleparz (lokowany 1366), Garbary.

Widomym znakiem kondycji żywiołu mieszczańskiego była świetność krakowskich kamienic – ich bogato zdobione elewacje możemy podziwiać na zabytkowych ulicach Floriańskiej, Grodzkiej, Brackiej, Kanoniczej i innych. Wnętrze XIX-wiecznej kamienicy mieszczańskiej nie ryzykując wyrzucenia za drzwi można obejrzeć w Kamienicy Hipolitów – muzeum na ul. Mikołajskiej.

Najnowszym przykładem miastotwórczej funkcji architektury jest zagospodarowanie przestrzenne Nowej Huty – zespołu urbanistycznego w stylu realizmu socjalistycznego powstałego w latach 1949–1951, planowanego jako samodzielne miasto. Walory architektoniczne tej cześci Krakowa częściej są jednak doceniane przez turystów niż przez rdzennych mieszkańców kojarzących dzielnicę z kombinatem, który był przyczyną jej powstania – nie cieszącym się specjalną sympatią.

Barbakan1.jpg

Funkcje obronne

Aby zapewnić mieszkańcom spokój i bezpieczeństwo Kraków otoczony był od 1285 r. podwójnym pasem murów obronnych z licznymi basztami i kilkoma bramami. Dynamiczny rozwój miasta, zmiana zasad sztuki wojennej i niszczenie nieremontowanych fortyfikacji powodowały, że z biegiem czasu kolejne partie murów wyburzano, najpierw wchłoniętego przez Kraków Kazimierza, a na końcu samego starego Krakowa – w latach 1810–14 tworząc na ich miejscu pierścień ogrodów miejskich – Planty. Zachowano w celach reprezentacyjnych niewielki odcinek murów otaczający Bramę Floriańską i Barbakan.

W średniowieczu funkcje obronne spełniały też potężne murowane kościoły.

Ostanim etapem rozwoju fortyfikacji wokół Krakowa był stworzony przez Austriaków pierścień fortów – Twierdza Kraków, które stanowią atrakcję turystyczną wycieczek obrzeżami miasta, a niekiedy są wykorzystywane jako lokalne ośrodki kultury, np. Fort 49 "Krzesławice".

Dominikanie w Krakowie.jpg | Krakow synagoga stara.jpg

Funkcje kulturotwórcze

Kraków był ośrodkiem kultury zarówno wtedy, gdy był siedzibą władzy i beneficjentem mecenatu królewskiego jak i wtedy, kiedy po utracie niepodległości i zubożeniu terenów Galicji jego rola państwotwórcza i dynamika jako ośrodka rozwoju regionalnego podupadła.

Od 1364 roku był miastem uniwersyteckim – zabytkowe budynki (Collegium Maius, Collegium Minus, Collegium Novum) do tej pory stanowią najbardziej prestiżową część uniwersytetu mieszcząc Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego, reprezentacyjne pomieszczenia akademickie, a niekiedy jeszcze wykłady, choć wiekszosć życia naukowego mieści się w późniejszych, XVIII i XIX-wiecznych budynkach wydziałów humanistycznych i XX-wiecznych obiektach wydziałów przyrodniczych i ścisłych, a budowany od 1998 roku III Kampus okrzyknięty został budowlą XXI w.

W mieście rozwijała się sztuka i życie kulturalne. Szczególnie w okresie zaborów nie do przecenienia była rola Krakowa jako miejsca intensywnej działalności kulturalnej i miejsca pamięci narodowej.

Najstarszy krakowski teatr działał od końca XVIII wieku, obecnie w kamienicy przy placu Szczepańskim, a w 1839 roku zakończono budowę eklektycznego Teatru Słowackiego postawionego na miejscu zburzonego klasztoru i szpitala św. Ducha.

Z kultywacją tradycji i pamięci narodowej wiążą się liczne pomniki i tablice pamiątkowe w Krakowie, których budowa lub renowacja często była pretekstem do demonstracji patriotycznych. Najbardziej znanymi są pomnik Adama Mickiewicza na Rynku, Pomnik Grunwaldzki wzniesiony w 500-lecie bitwy pod Grunwaldem, pomnik Mikołaja Kopernika, Tadeusza Kościuszki, Józefa Dietla oraz pomniki zdobiące Planty i Park Jordana.

Ośrodek kultu religijnego

Krakowskie kościoły i klasztory pełniły przez wieki funkcje zarówno czysto religijne jak i społeczne – jako budowle obronne, ogolnodostępne obiekty sztuki, nekropolie i miejsca pamięci narodowej. Największym i najbardziej znanym kościołem Krakowa jest gotycki kościół Mariacki na Rynku, najstarszymi: kościół św. Andrzeja i kościół św. Wojciecha. Godne uwagi są: renesansowa kaplica Zygmuntowska, barokowy kościół Piotra i Pawła, kościół Franciszkanów ozdobiony pięknymi witrażami projektu Stanisława Wyspiańskiego i inne. Na uwagę zasługują liczne krakowskie synagogi (Stara, Izaaka Jakubowicza, Kupa, Remuh, Tempel, Wysoka) zgromadzone głownie w obrębie Kazimierza będacego w latach 1495–1945 centrum osadnictwa krakowskich Żydów.

Nekropoliami mieszczącymi groby królewskie i sławnych Polaków są katedra na Wawelu (królowie, Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki, urna z ziemią z grobu Cypriana Kamila Norwida, Tadeusz Kościuszko, Józef Poniatowski, Władysław Sikorski) i kościół paulinów na Skałce (m. inn. Jan Długosz, Wincenty Pol, Józef Ignacy Kraszewski, Teofil Lenartowicz, Adam Asnyk, Henryk Siemiradzki, Stanisław Wyspiański, Czesław Miłosz).

Mniej zasłużeni krakowianie leżą na cmentarzach miejskich krakowa, m. inn. Rakowickim (np. Jan Matejko), Salwatorskim i Batowickim.

Kultura

Kraków, jest jednym z najważniejszych ośrodków kulturalnych w Polsce, przez wiele osób tradycynie uważanym za stolicę kulturalną kraju. Jest również jednym z ważnych ośrodków turystycznych, kulturalnych i zabytkowych w Europie. Obszar zabytkowego Starego Miasta oraz Kazimierza wpisano w 1978 roku na pierwszą listę światowego dziedzictwa kultury UNESCO. W roku 2000 Kraków został wybrany na jedno z europejskich miast kultury. W 2005 Kraków odwiedziło ponad 7 milionów turystów, o milion więcej niż w roku poprzednim.

W Krakowie znajduje się wiele instytucji kulturalnych o istotnym znaczeniu dla życia kulturalnego w Polsce.

Krakowskie teatry: Krakow Herb.PNG W Krakowie istnieje 11 dużych teatrów oraz szereg niezliczonych mniejszych, często wystawiających swoje sztuki w małych nastrojowych piwniczkach. Znajduje się tu także pierwszy polski stały, publiczny i zawodowy, Stary Teatr im. Heleny Modrzejewskiej w Krakowie, jeden z najstarszych w Polsce. Ponadto 30 X 2004 r. rozpoczęła się budowa Opery Krakowskiej przy ul. Lubicz. Obiekt ma być innowacyjny zarówno pod względem architektonicznym jak i ekologicznym. Sala teatralna ma pomieścić 760 miejsc.

Krakowskie muzea: Krakow Herb.PNG W Krakowie znajduje się ponad 30 muzeów z Muzeum Narodowym na czele, w którym znajdują się liczne kolekcje malarstwa polskiego i światowego, oraz Muzeum Książąt Czartoryskich. Ponadto mają swoją siedzibę tu także Filharmonia im. Karola Szymanowskiego oraz Centrum Sztuki i Techniki Japońskiej „Manggha”.

Krakowskie kabarety:

Wybrane biblioteki: Krakow Herb.PNG

Wybrane galerie i sale wystawiennicze: Krakow Herb.PNG

{| border="0" {| border="0"

Muzyka w Krakowie:

{| border="0" |valign="top"|

Sztuka

Mariacki3.jpg]] Pomnik_Mickiewicza_Krakow.jpg]] Gothic altar veit stoss bordercropped.jpg]]

Sztuka Krakowa zajmuje od wieków czołową pozycję wśród polskich zjawisk artystycznych, reprezentowanych w tym mieście zarówno przez zachowane architektoniczne zespoły zabytkowe i obiekty o dużej wartości, jak i stosunkowo bogate zbiory muzealne i kościelne, wśród których znajdują się wybitne dzieła sztuki o dużym znaczeniu dla kultury europejskiej (ołtarz W. Stwosza, kolekcja arrasów wawelskich, obrazy L. da Vinci i Rembrandta). Rozkwit sztuki w Krakowie uwarunkowany był uprzywilejowaną pozycją grodu, a następnie miasta jako ośrodka handlowego, siedziby księcia seniora i wreszcie stolicy rozległego państwa.

Najstarsze zabytki architektury przedromańskiej to rotunda NMP na Wawelu i kościół Św. Salwatora (X w.) oraz fragmenty katedry Bolesława I Chrobrego (XI w.). Wczesnym przykładem plastyki rzeźbiarskiej jest figura wołka (w zbiorach wawelskich). Styl romański reprezentują: kościół Św. Andrzeja (1086), fragmenty II katedry (konsekrowanej 1142) z kryptą Św. Leonarda i Wieżą Srebrnych Dzwonów, a także fragmenty kościoła Św. Wojciecha (przed 1100).

Architekturę gotycką zapoczątkowano w 2. ćwierćwieczu XIII w. ceglanymi kościołami Franciszkanów, Cystersów w Mogile, Dominikanów, a także Bramą Floriańską z fragmentami murów obronnych. Duże znaczenie dla architektury miasta miał XIV w. - na Rynku powstały gotyckie gmachy publiczne: Sukiennice, Ratusz, budynek Wagi Miejskiej, rozbudowano też fortyfikacje. W 1320 na Wawelu rozpoczęto budowę nowej katedry, król Władysław Łokietek powiększył zamek, a król Kazimierz Wielki wzniósł okazałą rezydencję gotycką z potężną wieżą w narożniku północno-zachodnim.

Powstała grupa kościołów ceglanych o wspólnych cechach konstrukcyjnych i stylistycznych (trójnawowe bazyliki z wielobocznym prezbiterium, realizowane w systemie filarowo-szkarpowym): Mariacki, Bożego Ciała, Św. Katarzyny, Dominikanów. Nastąpił rozwój rzeźby, która stała się niezależna od architektury, powstał typ nagrobka królewskiego z baldachimem, rzeźbę drewnianą najlepiej reprezentuje krucyfiks Jadwigi w katedrze (4. ćwierćwiecze XIV w.), a najcenniejszym zespołem malarstwa jest 120 kwater witrażowych w kościele Mariackim.

XV wiek

Wiek XV stanowi szczytową fazę rozwoju sztuki późnego średniowiecza, charakteryzuje go m.in. zagęszczenie zabudowy miejskiej i dalszy rozwój fortyfikacji z drugim zewnętrznym pierścieniem murów (od 1404), a także barbakanem. Powstała dzielnica uniwersytecka z Collegium Maius. W detalu architektonicznym pojawił się charakterystyczny typ portalu o wykroju uskokowym, zwany portalem długoszowskim. Kościoły otrzymały wspaniałe wyposażenie z szafiastymi nastawami ołtarzy, złożonymi z partii rzeźbionych i malowanych o konstrukcji poliptyku z ruchomymi skrzydłami.

W rzeźbie, prawie wyłącznie religijnej, ma miejsce idealizacja postaci, realizowana w tzw. stylu miękkim, a następnie w stylu pięknym o cechach gotyku międzynarodowego (Madonna z Krużlowej, Pietŕ z kościoła Św. Barbary z ok. 1410), w połowie stulecia pojawia się styl łamany (tryptyk Św. Trójcy z 1476 i Matki Boskiej Bolesnej z 1475-1480 z kaplicy Świętokrzyskiej na Wawelu).

XVI wiek

Wiek XVI jest złotym okresem dla sztuki Krakowa, zasadniczą rolę odgrywa mecenat artystyczny króla Zygmunta I Starego oraz wpływy włoskie, początkowo za pośrednictwem węgierskiego dworu Jagiellonów. W dziedzinie architektury i rzeźby są to wpływy toskańskie, obejmujące twórczość Franciszka zwanego Florentczykiem (autora renesansowej niszy nagrobka króla Jana I Olbrachta 1501-1502, współautora I fazy przebudowy zamku) oraz B. Berrecciego, który ukończył budowę zamku królewskiego (1516-1533).

Niektóre formy renesansowe zawierają jeszcze elementy gotyckie, np. portale zamkowe mistrza Benedykta, jednego z budowniczych zamku. Pełne formy renesansowe reprezentują liczne w kościołach krakowskich nagrobki w ramie architektonicznej z leżąca figurą zmarłego. Ich autorem jest m.in. J. Michałowicz z Urzędowa (kaplice i nagrobki biskupów Zebrzydowskiego i Padniewskiego w katedrze). Cechy manierystyczne wykazuje twórczość S. Gucciego (kaplica i nagrobek Stefana Batorego w katedrze, nagrobki Zygmunta II Augusta i Anny Jagiellonki w kaplicy Zygmuntowskiej, 1574-1575).

W architekturze miasta najważniejsza była przebudowa Sukiennic (1556-1560) z dodaniem attyki i renesansowych ganków przy bocznych elewacjach. Na wzór zamku królewskiego arkadowe dziedzińce otrzymują rezydencje przy ulicy Kanoniczej. Najlepszych przykładów malarstwa dostarcza twórczość S. Samostrzelnika, autora polichromii w klasztorze Cystersów w Mogile, będącego także wybitnym miniaturzystą i portrecistą (portret biskupa P. Tomickiego). W dziedzinie malarstwa miniaturowego wymienić trzeba Kodeks Baltazara Behema oraz Pontyfikał Erazma Ciołka. Znakomitym portrecistą królewskim był M. Kober, którego portret Stefana Batorego stanowi jedno z najlepszych dzieł malarstwa polskiego końca XVI w.

XVII wiek

Wiek XVII rozpoczyna epokę osłabienia roli Krakowa jako centrum artystycznego wskutek wojen szwedzkich oraz przeniesienia stałej siedziby królewskiej do Warszawy. Pomimo tego powstały dzieła wybitne, wprowadzające miasto w okres wczesnego baroku, przesiąkniętego duchem kontrreformacji i wyrażającego się powściągliwym tzw. stylem Wazów. Najlepszym przykładem jest pojezuicki kościół Św. Piotra i Pawła (1609-1619), dzieło m.in. architekta J. Trevano, ponadto kościół kamedułów na Bielanach pod Krakowem (1605-1630, architekt fasady A. Spezza).

Powstała przy katedrze kaplica Wazów (1664-1666) oraz kaplica Zbaraskich w kościele Dominikanów (1629-1633). Pozostałe kościoły barokowe to: Bernardynów (1670-1680, architekt K. Mieroszewski), Wizytek (1682-1695, architekt A. Solari), Karmelitów na Piasku (1655-1679), Św. Anny (1689-1703, architekt Tylman z Gameren).

Bujnie rozwija się związana z architekturą dekoracja stiukowa (G.B. Falconi - prace w kościele Św. Piotra i Pawła) oraz rzeźba w stiuku (Baltazar Fontana - prace w kościele Św. Anny). We wnętrzach kościelnych dominuje czarny marmur wydobywany w Dębniku pod Krakowem, zastosowany m.in. w kaplicach Wazów, Zbaraskich, kościele Karmelitów Bosych na Wesołej. Powstał nowy typ nagrobka w formie tablicy z malowanym lub rzeźbionym popiersiem zmarłego, w oprawie architektoniczno-rzeźbiarskiej. Kwitnie snycerstwo barokowe z efektownymi ołtarzami o spiętrzonej kompozycji architektonicznej, dekorowanymi ornamentem czerpanym z wzorników: na początku stulecia - okuciowym, w połowie wieku chrząstkowo-małżowinowym, a w 2. połowie wieku akantowym.

Malarstwo rozwijało się słabiej, największe znaczenie miała twórczość wenecjanina T. Dolabelli, przybyłego ok. 1598, autora monumentalnych kompozycji religijnych. Jako twórca obrazów ołtarzowych działał F. Lekszycki, czerpiący wzory z ówczesnej grafiki wielkich mistrzów europejskich. Korzystano także z usług malarzy spoza Krakowa: J.E. Siemiginowskiego, D. Schultza, K. Dankwarta.

XVIII wiek

Od początku XVIII w. kontynuowano architekturę barokową, dochodząc do fazy schyłkowej. Reprezentantami byli: K. Bażanka (kościół Misjonarzy na Stradomiu 1719-1728, Pijarów 1714-1727, hełm Wieży Zegarowej w katedrze), F. Placidi (fasada kościoła Pijarów, kościoła Trynitarzy, kaplica Lipskich w katedrze). Wyróżnia się kościół Paulinów na Skałce (1733-1751, architekt A.G. Müntzer). Rzeźbę późnobarokową tworzył A. Frączkiewicz, a malarstwo S. Czechowicz i T. Kuntze. Sprowadzano także malarzy obcych do wykonania polichromii w kościołach: Pijarów ok. 1759 i Trynitarzy (F. Eckstein i J. Piltz). Udany import stanowi 5 obrazów ołtarzowych w nawie kościoła Mariackiego pędzla G. Pittoniego, pochodzących z lat 1740-1750.

Architekturę klasycystyczną reprezentują pałace Wodzickich przy Rynku Głównym i ul. Św. Jana (architekt F. Nax) oraz nowe gmachy uniwersyteckie: obserwatorium astronomiczne i Collegium Phisicum (projektant F. Radwański). W dziedzinie rzeźby zwraca uwagę klasycystyczny, monumentalny nagrobek biskupa K. Sołtyka w katedrze z 1789. Twórcami malarstwa krakowskiego 1. połowy XIX w. byli: M. Stachowicz (1768-1825) - ilustrator dziejów miasta (np. Przysięga Kościuszki na Rynku krakowskim), J. Brodowski (ok. 1780-1853) - rysownik zabytków architektury, W.K. Stattler (1800-1875) - reformator Szkoły Sztuk Pięknych, J.N. Głowacki (1802-1847) – pejzażysta, P. Michałowski (1800-1855) - najwybitniejszy polski romantyk. W rzeźbie wyróżniają się importy dłuta B. Thorvaldsena: replika Chrystusa kopenhaskiego i posąg Włodzimierza Potockiego w katedrze.

Secesja i modernizm

W dziedzinie architektury secesję i modernizm przełomu XIX i XX w. reprezentują gmachy: Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych „Pałac Sztuki” (architekt F. Mączyński 1901), przebudowanego Starego Teatru (F. Mączyński, T. Stryjeński 1903), Szkoły Przemysłowej (S. Odrzywolski 1912), Muzeum Techniczno-Przemysłowego (T. Stryjeński, J. Czajkowski 1914) oraz wnętrze cukierni Jana Michalika (K. Frycz 1911).

Różne odmiany późnego modernizmu kontynuowano w okresie międzywojennym projektując przy alei Mickiewicza kilka gmachów w stylu "reprezentacji państwowej", m.in.: Akademia Górnicza i Biblioteka Jagiellońska (architekt W. Krzyżanowski), Muzeum Narodowe (C. Boratyński, E. Kreisler). Duże znaczenie miała konserwatorska i architektoniczna twórczość A. Szyszko-Bohusza (prace na Wawelu, gmach PKO, galeria Pryzmat).

Artyści malarze tworzyli ugrupowania, takie jak: formiści (1917, T. Czyżewski, Z. Pronaszko i A. Pronaszko, T. Niesiołowski, A. Zamoyski, L. Chwistek), Jednoróg (1925, J. Rubczak, F. Szczęsny-Kowarski, J. Fedkowicz), Zwornik (1928). Komitet Paryski (kapiści), założony przez J. Pankiewicza (od 1931 w Krakowie): J. Cybis, H. Rudzka-Cybisowa, J. Czapski, Z. Waliszewski, A. Nacht-Samborski, J. Jarema, T.P. Potworowski, niektórzy z kapistów stworzyli na Wawelu największy zespół malarstwa monumentalnego w Polsce - nowe plafony na I i II piętrze zamku.

Ponadto działała awangarda w ramach Grupy Krakowskiej (M. Jarema, H. Wiciński). Część tych artystów tworzyła nadal w okresie powojennym, a dołączyli do nich: E. Eibisch, Z. Radnicki, C. Rzepiński, W. Taranczewski. Grupę młodych plastyków stworzyli: T. Kantor, T. Brzozowski, J. Nowosielski, K. Mikulski, J. Tchórzewski, A. Wróblewski. Rzeźbę powojenną i ostatnich lat reprezentują tacy twórcy, jak: X. Dunikowski, J. Puget, M. Konieczny, M. Kruczek, J. Bereś.

Edukacja

W Krakowie znajdują się liczne placówki oświatowe:

  • 187 przedszkoli
  • 162 szkoły podstawowe
  • 50 gimnazjów
  • 31 liceów ogólnokształcących
  • 27 zespołów szkół zawodowych (w skład, których wchodzą technika licea profilowane i szkoły zawodowe)
  • 20 szkół wyższych
  • 20 instytutów
  • 3 szkoły muzyczne
  • oraz liczne placówki oświatowe innego typu, (np. szkoły sportowe, centra kultury, punkty kursów językowych itp.)

Szkoły wyższe
Uniwersytet Jagielloński w Krakowie znajduje się najstarszy polski uniwersytet (Uniwersytet Jagielloński). Założony został w 1364r. przez Kazimierza Wielkiego. Był to drugi, po powstałym w 1348 r. w Pradze, uniwersytet w środkowej Europie. Uniwersytet Jagielloński posiada unikatową strukturę w Polsce. Wśród 13 wydziałów znajdują się trzy tworzące Collegium Medicum, a są to: wydział lekarski ze stomatologią, wydział farmacji i wydział ochrony zdrowia. Jest to, więc jedyny uniwersytet polski posiadający wydziały medyczne. Inne wydziały UJ to: Wydział Prawa i Administracji, Wydział Filologiczny, Wydział Polonistyki, Wydział Filozoficzny, Wydział Historyczny, Wydział Matematyki i Informatyki, Wydział Fizyki, Astronomii i Informatyki Stosowanej, Wydział Biologii i Nauk o Ziemi, Wydział Biotechnologii, Wydział Chemii, Wydział Zarządzania i Komunikacji Społecznej, Wydział Studiów Międzynarodowych i Politycznych. Statystycznie na jedno miejsce na UJ jest około 5 kandydatów, co podkreśla popularność tej uczelni.

Akademia Pedagogiczna im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie utworzona została 11 maja 1946 roku pod nazwą: Państwowa Wyższa Szkoła Pedagogiczna, podjęła ona działalność dydaktyczną 25 października tego samego roku. Na początku szkoła kształciła tylko nauczycieli szkół podstawowych. Od roku 1949 rozpoczęto kształcenie nauczycieli szkół średnich, pojawiły się pierwsze wydziały. Równocześnie powołano: senat, rady wydziałów, rektora, prorektorów i dziekanów. Obecnie pozycja szkoły w ogólnopolskich rankingach jest wysoka, w szkole kształci się około 20000 studentów. Wydziały uczelni: wydział humanistyczny, wydział pedagogiczny, wydział geograficzno-biologiczny, wydział matematyczno-fizyczno-techniczny.

Akademia Sztuk Pięknych w Krakowie to najstarsza wyższa uczelnia artystyczna w Polsce. Założona w roku 1818 pod nazwą: Szkoła Rysunku i Malarstwa (funkcjonowała w ramach Oddziału Literatury Uniwersytetu Jagiellońskiego). W 1873 nazwana została Szkołą Sztuk Pięknych, jej dyrektorem został Jan Matejko. Akademia kształci wybitnych artystów, współtworzy polską i krakowską kulturę, promuje ją na całym świecie, tam gdzie docierają absolwenci i ich prace. Wydziały: wydział malarstwa, wydział rzeźby, wydział grafiki, wydział form przemysłowych, wydział konserwacji i restauracji dzieł sztuki, wydział architektury wnętrz.

Akademia Ekonomiczna pod zaborem austryjackim można było prowadzić szkoły, więc w roku 1882 powstała miejska szkoła handlowa. W 1896 powstała wyższa szkoła handlowa, która posiadała własny budynek zaprojektowany przez) Jerzego Zawiejskiego. Na przełomie wieków XIX i XX wysoki poziom kształcenia przyciągał młodzież z całej polski, głównie z zaboru rosyjskiego. Obecnie funkcjonuje pod nazwą Akademia Ekonomiczna. Wydziały: wydział ekonomii i stosunków międzynarodowych, wydział finansów, wydział towaroznawstwa, wydział zarządzania. Akademia Górniczo-Hutnicza otwarcie 20 maja 1919 roku. Na początku kształcono górników, później dołączono wydział hutniczy. W późniejszych latach powstawały kolejne wydziały w akademii. Obecnie kształci około 20000 studentów na 16 wydziałach. Wydziały: Wydział Górnictwa i Geoinżynierii, Wydział Metalurgii i Inżynierii Materiałowej, Wydział Elektrotechniki, Automatyki, Informatyki i Elektroniki, Wydział Inżynierii Mechanicznej i Robotyki, Wydział Geologii, Geofizyki i Ochrony Środowiska, Wydział Geodezji Górniczej i Inżynierii Środowiska, Wydział Inżynierii Materiałowej i Ceramiki, Wydział Odlewnictwa, Wydział Metali Nieżelaznych, Wydział Wiertnictwa, Nafty i Gazu, Wydział Zarządzania, Wydział Paliw i Energii, Wydział Fizyki i Informatyki Stosowanej, Wydział Matematyki Stosowanej, Wydział Nauk Społecznych Stosowanych, Międzywydziałowa Szkoła Energetyki.

Politechnika Krakowska utworzona 1 kwietnia 1945r. W 30 rocznicę powstania szkole nadano imię Tadeusza Kościuszki. Po 60 latach działalności szkoła stała się silną placówką, w której pracuje około 2100 pracowników. W uczelni kształci się 17500 studentów na 7 wydziałach. Wydziały: Wydział Architektury, Wydział Fizyki Technicznej i Modelowania Komputerowego, Wydział Inżynierii Elektrycznej i Komputerowej, Wydział Inżynierii Lądowej, Wydział Inżynierii Środowiska, Wydział Inżynierii i Technologii Chemicznej, Wydział Mechaniczny.

Akademia Muzyczna w Krakowie założona w lutym 1888 przez Władysława Żeleńskiego. W 1965 roku wraz z Filharmonią krakowską uczelnia ustanawia coroczny festiwal Dni Muzyki Organowej. Obecnie akademia kształci wielu studentów na 3 oddziałach oraz przyznaje doktoraty Honoris Causa wybitnym osobom związanych z muzyką. Wydziały: Wydział twórczości, interpretacji i edukacji muzycznej, Wydział instrumentalny, Wydział wokalno aktorski.

Państwowa Wyższa Szkoła Teatralna w Krakowie założona w 1946r. Na początku działalności połączyła istniejące wówczas studia w Krakowie (Studia Aktorskie przy Starym Teatrze, Studia Aktorskie przy Teatrze im. J. Słowackiego oraz Studia Dramatyczne Iwo Galla). Uczelnia kształciła aktorów dramatycznych, obecnie kształci również reżyserów dramatów. Wydziały: Wydział Aktorski, Wydział Reżyserii Dramatu.

Akademia Rolnicza w Krakowie Strona www

Akademia Wychowania Fizycznego w Krakowie Strona www

Papieska Akademia Teologiczna Strona www

Krakowska Szkoła Wyższa im. A. Frycza Modrzewskiego

Wyższa Szkoła Ekonomii i Informatyki w Krakowie

Wyższa Szkoła Zarządzania i Bankowości w Krakowie Strona www

Ośrodki naukowe miasta Krakowa
to m.in.:
  • Instytut Fizyki Jądrowej w Krakowie
  • Instytut Mechaniki Górotworu PAN
  • Instytut Języka Polskiego PAN
  • Instytut Metalurgii i Inżynierii Materiałowej PAN
  • Instytut Zootechniki
  • Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Mikroelektroniki Hybrydowej i Rezystorów
  • Instytut Botaniki im.Władysława Szafera PAN
  • Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią PAN
  • Centrum Onkologii – Instytut im. Marii Skłodowskiej-Curie
  • Instytut Systematyki i Ewolucji Zwierząt PAN

Imprezy studenckie w Krakowie
  • Juwenalia – jak w innych miastach także w Krakowie odbywa się coroczne święto studentów tzw. Juwenalia. Trwa od kilku do kilkunastu dni, święto przypada na okres maja (czasem początek czerwca). Najważniejszymi elementami święta są pochody studenckie i klucz do bram miasta (gdzie miasto dziękuje studentom za ich obecność). Temu świętu towarzyszą liczne koncerty, występy i zabawy.
  • Festiwal nauki w Krakowie – to impreza organizowana przez wszystkie krakowskie państwowe uczelnie wyższe, przy udziale licznych instytucji. Celem jest zaprezentowanie działalności naukowej i dydaktycznej niektórych szkół. Zazwyczaj występują 3 części festiwalu: panele dyskusyjne; prezentacje z doświadczeniami i część kulturalna (koncerty, występy artystyczne).

Imprezy zarówno organizowane przez studentów (Juwenalia, Festiwal Piosenki Studenckiej) jak i te organizowane przez uczelnie mają duży wpływ na życie kulturalne w Krakowie. Obecność tego typu imprez jest pozytywnie oceniana przez mieszkańców miasta.

Sport

Krakow Herb.PNG Śmiało można powiedzieć, iż Kraków jest kolebką polskiego sportu. To tutaj w 1889 roku prof. dr Henryk Jordan założył Park Zabaw i Gier, gdzie tutejsza młodzież mogła swobodnie poznawać i uprawiać sport. Oprócz tego w 1869 roku wprowadzono w Galicji (w tym również w Krakowie) wychowanie fizyczne do szkół. Przełomowym okresem, jaki przeżywał krakowski sport, był rok 1906, w którym to powstały najstarsze obecnie kluby piłkarskie w Polsce: Wisła i Cracovia. W tym samym czasie powstał Klub Sportowy Juvenia (początkowo również piłkarski), który obecnie znany jest głównie z sekcji rugby. Rzecz znamienna, to właśnie w Krakowie powstał (jeszcze pod zaborami!) Związek Polskiej Piłki Nożnej dla Galicji (1911 r.). Wiele sukcesów krakowskich sportowców na arenach krajowych i międzynarodowych jest olbrzymią chlubą dla miasta, lecz wciąż oczekiwane są budowy odpowiednich obiektów sportowych, które pozwoliłyby na dalszy rozwój i krzewienie kultury fizycznej wśród młodzieży...

Krakowskie drużyny:

W Krakowie znajduje się Tor Kajakarstwa Górskiego – jeden z najbardziej nowoczesnych europejskich obiektów tego typu. Organizowane są tam spływy pontonowe oraz kajakowe. Można uprawiać również rafting – spływ pontonem po górskich rzekach.

Parki i ochrona przyrody

Krakow Herb.PNG W Krakowie jest około 40 parków, które łącznie zajmują ok. 318,5 ha (2002)co stanowi niecały procent całkowitej powierzchni miasta.

W Krakowie znajduje się 5 rezerwatów przyrody o łącznej powierzchni 48,6 ha (0,14% powierzchni miasta). W granicach miasta znajdują się także fragmenty parków krajobrazowych Bielańsko-Tynieckiego, Tenczyńskiego oraz Dolinek Krakowskich, wraz z ich otulinami. Więcej informacji w tym artykule.

Lista pomników przyrody na terenie Krakowa liczy 192 obiekty.

Budżet miasta

Budżet uchwala Rada Miasta na podstawie projektu Prezydenta Miasta, który jest przedstawiany Radzie co roku do 15 listopada. Na rok 2006 uchwalono następujący budżet:

zakładane dochody: 2 150 000 000 zł
źródła dochodów:
14% – podatki i opłaty lokalne (podatek od nieruchomości, rolne, leśne, od środków transportu, opłata targowa, podatek od psów),
3%   – podatki pobierane przez Urząd Skarbowy,
7%   – dochody z majątku gminy (sprzedaż lub dzierżawa miejskich nieruchomości),
30% – wpływy z budżetu państwa (np. udziały w podatku dochodowym od firm – CIT, i mieszkańców – PIT),
34% – subwencje państwowe (z przeznaczeniem na świadczenia rodzinne, utrzymanie domów pomocy społecznej, składki na ubezpieczenia dla bezdomnych),
3%   – środki unijne,
1%   – opłaty za zezwolenia na handel alkoholem,
8%   – inne (np. za rejestrację pojazdów, dowody osobiste, mandaty Straży Miejskiej).

zakładane wydatki: 2 339 000 000 zł
79% – wydatki bieżące (stałe dla zapewnienia codziennej funkcjonalności miasta),
21% – wydatki inwestycyjne.

  • Wydatki bieżące podzielono na:
39% – oświata i edukacja (przedszkola i szkoły),
9%   – gospodarka i infrastruktura miejska (sprzątanie miasta i oświetlenie),
31% – polityka społeczna (domy pomocy społecznej, świadczenia socjalne),
4%   – kultura (teatry, domu kultury, świetlice, kluby),
3%   – obsługa zadłużenia miasta,
1%   – wpłaty do budżetu Państwa na rzecz gmin mniej zamożnych,
13% – inne (np. promocja miasta, administracja samorządowa).

  • Wydatki inwestycyjne podzielono na:
41% – transport i łączność (budowa i przebudowa ulic, komunikacja miejska),
25% – gospodarka miejska i ochrona środowiska (np. rozbudowa oczyszczalni, modernizacja wysypiska śmieci, utrzymanie zieleni)
2%   – gospodarka mieszkaniowa (mieszkania miejskie),
8%   – kultura, (np. modernizacja domów kultury, muzeów)
15% – kultura fizyczna i sport (Rozbudowa i budowa miejskich obiektów sportowych),
9%   – inne (np. rozbudowa szkół, przedszkoli, szpitali).

Komunikacja

Tranzyt

Kraków jest ważnym węzłem komunikacyjnym. Przez miasto przechodzą drogi krajowe: nr 4, nr 7, nr 44, nr 79, nr 94. Z południowej i zachodniej strony miasta znajduje się autostrada A4.

Lotniska

Komunikacja miejska

Kolej

Kraków jest jednym z najważniejszych w Polsce węzłów kolejowych. Można stąd dojechać pociągiem do większości najwazniejszych miast w Polsce. Posiada szybkie połączenia z Warszawą i Gdańskiem obsługiwane przez PKP InterCity, dodatkowo połączenie EuroCity z Wiedniem oraz InterCity Wawel z Wrocławiem, Berlinem i Hamburgiem. Często kursujące pociągi pospieszne zapewniają dojazd do Łodzi, Kielc, Lublina, Katowic, Rzeszowa, Radomia, Przemyśla, Wrocławia, Poznania, Szczecina, Bydgoszczy, Opola, Olsztyna i wielu innych miast. Nocne pociągi międzynarodowe łączą Kraków z Pragą i Budapesztem. Najważniejszym dworcem w mieście jest Dworzec Główny, położony w ścisłym centrum miasta przy ul. Lubicz na północny wschód od Rynku. Stanowi on jeden wielki kompleks komunikacyjny łącznie z Regionalnym Dworcem Autobusowym przy ulicy Bosackiej oraz dworcem przewoźników prywatnych przy Politechnice Krakowskiej. Znaczącym dworcem jest również Kraków Płaszów, położony w południowo-wschodniej części miasta. Zapewnia on częste i szybkie połączenia z Rzeszowem, Tarnowem, Przemyślem, Skawiną i Kalwarią Zebrzydowską. Inne stacje znajdują się w takich dzielnicach jak Łobzów, Mydlniki, Bieżanów , Prokocim czy Borek Fałęcki. Niestety, Nowa Huta jest właściwie pozbawiona kolejowej komunikacji pasazerskiej. Nowością w połączeniach kolejowych Krakowa są tak zwane "Aglobusy" czyli pociągi podmiejskie w formie nowoczesnego szynobusu. Obsługują one trasy do Krzeszowic, Wieliczki i Skawiny i są w szczycie przewozowym dobrą alternatywą dla zakorkowanych często dróg. W planach jest uruchomienie linii kolejowej do Portu Lotniczego im. Jana Pawła II w Krakowie-Balicach.

Miasta bliźniacze i partnerskie

Miasta bliźniacze:

Miasta partnerskie:

Osoby związane z Krakowem

Krakow Herb.PNG Zobacz też:

Linki zewnętrzne

{| border="0"
  • Krakow inaczej'' : Atmosfera i atrakcje turystyczne, Zdjecia i video, informacje praktyczne (Hotele, przeloty, autobusy).

Bibliografia

  • Janina Bieniarzówna, Jan M. Małecki i Józef Mitkowski (red.) "Dzieje Krakowa", 1979, Wyd. Literackie, Kraków ISBN 83-08-00115-7
    • "Kraków do schyłku wieków średnich" tom 1, ISBN 83-08-02057-7
    • "Kraków w wiekach XVI-XVIII" tom 2 ISBN 83-08-006639-5
    • "Kraków w latach 1796-1918" tom 3, ISBN 83-08-00116-5
    • "Kraków w latach 1918-1939" tom 4, ISBN 83-08-02764-4
    • "Kraków w latach 1939-1945" tom 5, ISBN 83-08-03289-3
    • Andrzej Chwalba, 2004, "Kraków w latach 1945-1989" tom 6, ISBN 83-08-03636-8

Kraków

Krakau | Краков | Cracòvia | Krakov | Kraków | Krakau | Kraków | Kraków | Cracovia | Krakovo | Krakobia | Cracovie | Cracovia | Krakow | Kraków | Cracovia | קרקוב | კრაკოვი | Cracovia | Krakova | Krokuva | Krakkó | Краковия | Krakow | Krakau | クラクフ | Kraków | Krakau | Cracóvia | Cracovia | Краков | Kraków | Krakov | Kraków | Краков | Krakova | Kraków | Краків | 克拉科夫

 

This article is licensed under the GNU Free Documentation License. It uses material from the "Kraków".

Home Page • arts • business • computers • games • health • hospitals • home • kids & teens • news • physicians • recreation• reference • regional • science • shopping • society • sports • world