Johann Wolfgang von Goethe

JohannWolfgangGoethe.jpeg Johann Wolfgang von Goethe (ur. 28 sierpnia 1749 r. we Frankfurcie nad Menem, zm. 22 marca 1832 r. w Weimarze) – najwybitniejszy niemiecki poeta okresu romantyzmu i jeden z najbardziej znaczących w skali światowej, dramaturg, prozaik, uczony, polityk, filozof, wolnomularz i mąż stanu. Związany z romantyzmem, nie zerwał nigdy więzów łączących go z klasycyzmem. Był również myślicielem i uczonym, znawcą wielu dziedzin wiedzy oraz sztuki. Studia prawnicze skończył w Lipsku i Strasburgu. W 1775 roku osiadł w Weimarze, gdzie pozostał do końca życia. Pełnił różne funkcje na dworze księcia sasko-weimarskiego, dochodząc do rangi prezydenta Izby Finansów. W roku 1782 został nobilitowany. Od roku 1791 do 1817 kierował teatrem oraz wszystkimi instytucjami oświatowo-kulturalnymi księstwa. W 1786 roku wyjechał na dwa lata do Włoch, co wywarło duży wpływ na jego twórczość. W czasie podróży zatrzymał się na parę dni w Szwajcarii, gdzie pozostawił pewien skrypt, jak się okazało dopiero ok. sto lat później, był to skrypt dramatu pt. Urfaust, niejako wprowadzenia do później napisanego dramatu Faust. Najbliższa przyjaźń łączyła go z wielkim poetą romantycznym Fryderykiem Schillerem. Zmarł w Weimarze, w całkowitym osamotnieniu, po śmierci żony i jedynego syna.

Życie

Pochodzenie i okres młodzieńczy (1749–1765)

Ojciec Goethego, Johann Caspar Goethe (ur. 1710; zm.1782) żył z swoją rodziną w przestronnym domu w Frankfurcie przy ulicy Großer Hirschengraben. Jako rentier pielęgnował różne zainteresowania, do których należały m.in. kolekcjonowanie naturalii i obrazów.

Matka Goethego, Catharina Elisabeth (ur. 1731; zm. 1808) z domu Textor, starej rodziny patrycjuszy, córka dziekana rady adwokackiej w wieku 17 lat poślubiła wówczas 38-letniego radcę Goethego. Niestety nie dostąpiła w dzieciństwie żadnej edukacji, jednak stała się sławna dzięki swojej ciepłej serdeczności oraz naturalnej i niewymuszonej tęgości.

Za wyjątkiem ur. w 7 grudnia 1750 siostry Cornelii Friederiki Christiany pozostałe rodzeństwo Goethego zmarło wcześnie.

W 1758 Goethe zachorował na ospę.

Edukację, na którą składały się wszystkie powszechne w tamtych czasach przedmioty i kilka języków obcych (łacina, greka, francuski, angielski, hebrajski, zdobył za pośrednictwem ojca i prywatnych nauczycieli.

Edukacja ta obejmowała również takie dyscypliny jak taniec, jazdę konną i szermierkę (w tamtych kręgach należały one do kanonu edukacyjnego). Był raczej wzorowym uczniem aniżeli zawadiaką uczącym się z łatwością, jeśli dawało się upust jego żywej duszy. Długotrwałą odrazę do historii spowodowała zalegająca w bibliotece ojca wielotomowa historia papiestwa. Później określał ją (historię) mianem bezładnej mieszaniny omyłek i przemocy. Wielką przyjemność sprawiało mu rysowanie, muzyka natomiast nie należała do jego ulubionych dyscyplin.

Już wcześnie interesował się żywo literaturą, przy czym początkowo skupił swoją uwagę na Friedrichu Gottliebie Klopstocku i Homerze.

Już jako małe dziecko pobudzone zostało jego zainteresowanie teatrem: w domu rodzinnym wystawiano corocznie teatr lalek, który za każdym razem fascynował go na nowo. Później pisał, że marzy by się znajdować jednocześnie pośród oczarowywanych i czarodziei. Podczas okupacji Frankfurtu przez wojska francuskie w 1759 często odwiedzał teatr francuski w Junghofie.

W 1763 dane mu było wysłuchać koncert wówczas 7-letniego Mozarta.

W wieku 14 lat starał się o członkostwo w cnotliwym Towarzystwie Arkadyjskim przy Phylandrii {Arkadische Gesellschaft zu Phylandria), został jednak odrzucony z powodu swoich ekscesów.

W wieku 15 lat flirtował z kelnerką, którą później nazywał Gretchen, i znalazł się w podejrzanych kręgach. Odwrócono skandal i Goethe uciekł się do choroby.

30 września 1765 opuścił na polecenie swego ojca Frankfurt, by w Lipsku podjąć studia prawnicze.

Studia i okres geniuszu (1765–1775)

Lipsk (1765–1768)

Od 1765 do 1768 Goethe studiował prawo w Lipsku. Zbiór starodawnych wyroków sądowych był zaprzeczeniem jego dotychczasowej edukacji i wbudził w nim tylko niechęć. Chętniej uczęszczał na wykłady Christiana Fürchtegotta Gellertta z poetyki i brał udział w jego ćwiczeniach stylistycznych. Uczestniczył także w warsztatach rysunkowych Adama Friedricha Oesera, dyrektora Akademii Lipskiej. Tam też zaznajomił się z antyczną plastyką z zakresu odlewów gipsowych oraz ozdobnych gemm i był kształtowany pomysłami Johanna Joachima Winckelmanna, sławnego archeologa i pisarza. W porównaniu do Frankfurtu Lipsk, często zwany małym Paryżem, był jako miasto targowe miejscem bardziej światowym i otwartym na nowinki. Starofrankijski sposób bycia młodzieńca był tu raczej wystawiony na pośmiewisko. Zdołał się jednak bardzo szybko przystosować do panujących tutaj warunków. Zakochał się w tutaj w Kätchen Schönkopf i wznosił na jej cześć miłosne wersy w wesołej i pogodnej tradycji rokoka. W 1770 ukazał się anonimowo jego pierwszy zbiór poezji Annette.

U miedziorytnika w domu wydawcy Breitkopfa nauczył się drzeworytu i skrobania. Jego raczej bezkrytyczny stosunek do wielu mu współczesnych poetów ustąpił teraz miejsca świadomemu zwrotu w kierunku Lessinga i Wielanda. Już w tym okresie pisał dużo np. biblijny dramat o Belzasarze. Później zniszczył prawie wszystkie swoje teksty z tego okresu. Zachowała się jedynie komedia Współwinni.

Piwnica Auerbacha (Auerbachs Keller) i związana z nią legenda o jeździe Fausta na beczce 1525 wywarły na nim takie wrażenie, że stała się w jego dramacie Faust I jedynym miejscem rzeczywiście istniejącym.

Krwotok albo też naciski ze strony ojca, który nie był zadowolony z postępów syna na studiach, zmusił tego ostatniego do przerwania studiów i powrotu do Frankfurtu w roli syna marnotrawnego.

Frankfurt/Straßburg (1768–1770)

Nastąpił półtoraroczny okres rekonwalescencji przerywany kilkoma nawrotami. Jego długi czas trwania doprowadził do pogorszenia stosunków między Goethem a jego ojcem. W tym czasie czule opiekowały się nim matka i ukochana siostra.

Podczas gdy kurował się jeszcze w łóżku napisał zuchwałą komedię kryminalną. Przyjaciółka matki, Susanne von Klettenberg, wzbudziła w nim zainteresowanie swoim pietyzmem jako że była członkiem Herrnhuckiej Wspólnoty Braterskiej. I tak przez kilka miesięcy zajmował się mistyką, alchemią i badaniami nad duszą.

W kwietniu 1770 ojciec stracił cierpliwość i Goethe opuścił rodzimy Frankfurt, by w Strasburgu ukończyć studia. Znowuż jednak mało się troszczył o suche podręczniki akademickie. W Alzacji rozkwitł; mało która kraina została później przez niego tak czule opisana jak ciepłe i rozległe okolice Renu.

W pensjonacie poznał biednego Johanna Heinricha Junga, jednego z przedstawicieli niższych warstw społecznych. Innymi jego znajomymi stali się Lerse i Lenz. Impulsy decydujące o jego rozwoju dał jednak Johann Gottfried Herder, który przebywał w Strasburu z powodu operacji oczu. Herder był pierwszą osobowością, która miała nad nim przewagę intelektualną. Jego duchowe przewodnictwo musiało wypaść niemiłosiernie, gdyż nie pozostawiał suchej nitki na gemmach i ukochanej przez Goethego poezji rzymskiej, którą określił mianem płytkich kopii. Ponadto otworzył mu oczy na twórczość Szekspira i zapoznał go z świeżo co opublikowanymi Pieśniami Osjana, przy okazji wyjaśniając mu istotę poezji ludowej. Według niego ważnymi nie są drzewa genealogiczne albo bitwy, lecz stawanie się i istota ludów, która się uwidacznia w jeszcze nie zniekształconej literaturze: Starym Testamencie, Homerze, mitach i legendach. Całościowa koncepcja literatury Herdera była bardzo zbliżona do tej, którą Goethe odczuwał już dużo wcześniej. Dlatego też wywarła na nim tak wielkie wrażenie.

W Strasburgu po raz pierwszy zetknął się ze staroniemieckim stylem w budownictwie, gdyż o gotyku francuskim wcześniej nie widział ani nie słyszał. Wrażenia jakie wywarły na nim wielkie masy spiętrzonych w niebiosa kamieni znalazły swoje odbicie w jego entuzjastycznym piśmie O niemieckiej sztuce budowniczej D. M. Erwini a Steinbach .

Podczas jednej z wielu wycieczek zawitał w wiosce Sesenheim (wcześniej Sessenheim), gdzie w gościnnym domu parafialnym zakochał się w Friederice Brion. Po kilku tygodniach przerwał ten związek jednak lekkomyślnie, jak pisał później Lenz. Z okresu strasburskiego pochodzi m.in. wiersz Powitanie i rozłąka.

Długo przez ojca wyczekiwana dysertacja została naszpikowana samowolnymi poglądami Goethego i w ten sposób nie została przyjęta do urzędowej cenzury. W końcu za pomocą dyskusji panelowej, jaka się odbyła w gronie jego przyjaciół, otrzymał licencję prawniczą. Tym samym zakończył swoją edukację. Proponowano mu karierę w francuskim aparacie państwowym, którą jednak odrzucił. Nie chciał się wiązać z nikim, gdyż najważniejsze było dla niego bycie oryginalnym geniuszem.

Frankfurt i Darmstadt (1771)

Pod koniec sierpnia 1771 Goethe został w Frankfurcie dopuszczony do wykonywania zawodu prawnika. Prawdopodobnie chciał podjąć prawniczą działalność w duchu postępowego i humanitarnego orzecznictwa i wykonywania kary. Już podczas swoich pierwszych procesów zachował się w sposób zbyt rezolutny i otrzymał naganę, tracąc z tego powodu swój zapał. W ten sposób zaledwie w ciągu kilku miesięcy zakończyła się jego kariera prawnicza, mimo iż jego kancelaria działała jeszcze przez kilka następnych lat. W tamtym okresie utrzymywał kontakty z dworem darmstadzkim, na którym hołdowano sentymentalizmowi. Godnymi wspomnienia przedstawicielami tego kręgu byli Johann Georg Schlosser (jego późniejszy szwagier) i Johann Heinrich Merck. Często odbywał piesze wycieczki z Frankfurtu do Darmstadtu.

Zajął się ponownie realizacją planów literackich; tym razem ojciec nie sprzeciwiał się, a nawet go przy tym wspomagał. Ze starej książki Goethe zaczerpnął życiorys wywodzącego się z arystokracji zbója Götza von Berlichingen z czasów wojen chłopskich. W ciągu kilku tygodni przerobił tą historię na sztukę teatralną pt. Götz von Berlichingen mit der Eisernen Hand, która od razu zafascynowała jego znajomych. Podobnie jak w przypadku staroniemieckiej sztuki budowniczej dziełem tym w genialny sposób wyczuł ducha swoich czasów. Po jej skrytykowaniu przez Herdera rolę intelektualnego mecenasa Goethego przejął Merck.

Wetzlar (1772) - Frankfurt (1775)

Weimar (1775–1832)

Minister w Weimarze (1776-1786)

Życie we Włoszech (1786–1788)

Weimar/Jena (1794 i następne)

Weimar – okres wojny

Okres starczy w Weimarze

Potomkowie - rodzina von Goethe

Goethe-herb.png

JOHANN WOLFGANG (Frankfurt a.M. 28 VIII 1749 – Weimar 22 II 1832) ces. nobilit. “von Goethe” 22 VI 1782 z nadania ces. Józefa II Habsburga; x. Weimar 19 X 1806 Joanna Krystyna Zofia Vulpus (Weimar 1 VI 1765 – Weimar 6 VI 1816)
- 1a) Juliusz August Walter (Weimar 25 XII 1789 – Rzym 27 X 1830) szambelan i tajny radca wlk. ks. sasko-weimarskiego; x. Weimar 17 VI 1817 Otylia Wilhelmina Ernestyna Henrietta baronówna von Pogwisch (Gdańsk 31 X 1796 – Weimar 26 X 1872)
  - 1b) Walter Wolfgang (Weimar 9 IV 1819 (1818?) – Lipsk 15 IV 1885 ult. fam.) baron (Freiherr von Goethe) 28 VIII 1859 z nadania wlk. ks. Karola Aleksandra von Sachsen-Weimar-Eisenach, szambelan wlk. ks. saskiego.
  - 2b) Wolfgang Maksymilian (Jan) (Weimar 18 IX 1820 – Lipsk 20 I 1883) baron (Freiherr von Goethe) 28 VIII 1859 z nadania wlk. ks. Karola Aleksandra von Sachsen-Weimar-Eisenach, prus. potw. tytułu barona 4 II 1861, dr praw, prus. LegSeckr mit Cabinetsordere.
  - 3b) Alma Sedina Henrietta Kornelia (Weimar (22?) 29 X 1827 – Wiedeń 29 IX 1844)

Wybrane aspekty życia Goethego

Goethe i kobiety

Przyjaciele Goethego

Przeciwnicy Goethego

Choroby

Wybrane aspekty twórczości Goethego

Prace przyrodnicze

Galeria

Twórczość

Goethehausfrankfurt.JPG

Proza

Powieść dydaktyczna Lata nauki Wilhelma Meistra (Wilhelm Meisters Lehrjahre, 1796 wyd pol. 1893 wraz z Lata wędrówki Wilhelma Meistra)
Powieść epistolarna Cierpienia młodego Wertera (Die Leiden des jungen Werther, 1774, wyd. pol. 1877)
Powinowactwo z wyboru (Die Wahlverwandschaften) (1809 r.)
Lata wędrówki Wilhelma Meistra (Wilhelm Meisters Wanderjahre, 1821, wyd. pol. 1893)

Dramaty

Götz z Berlichingen (Götz von Berlichingen 1773, wyd. pol. 1877)
Ifigenia w Taurydzie (Iphigenie auf Tauris 1787, wyd. pol. 1833)
Egmont (1788, wyd. pol. 1885)
Torquato Tasso (1790, wyd. pol. 1861)
Faust cz. 1. (1808, wyd. pol. 1844)
Faust cz. 2., (ukończony w 1831, wyd. pośmiertnie w 1833, wyd. pol. 1962)
Urfaust - napisany przed podróżą do Włoch, zapomniany, wydany ok. 100 lat później.

Poezje

Prometeusz (Prometheus, 1773)
Wezwanie do Neapolu, znane też jako Znasz-li ten kraj tłum. Adam Mickiewicz (Kennst du das Land)
Ballada Król Elfów, znana też w Polsce pod tytułami Król Olszyn lub Król Olch (Der Erlkönig, 1782)
Elegie rzymskie (Römische Elegien, 1790,wyd. pol. 1956 (Roman Elegies)
Epos satyryczny Lis Przechera (Reineke Fuchs 1794, wyd. pol. 1877)
Zbiór liryków Dywan Zachodu i Wschodu (1819, wyd. pol. 1963)
Uczeń czarnoksiężnika (Der Zauberlehrling1797)
Idylla Herman i Dorota (Hermann und Dorothea1798, wyd. pol. 1845')

Inne

Autobiografia Z mojego życia. Zmyślenie i prawda (Aus meinem Leben. Dichtung und Wahrheit, 1811-33)
Refeleksje i maksymy (Maximen und Reflexionen, 1833)

Linki zewnętrzne

Pisma Goethego w ramach projektu Gutenberg (oryginały i tłumaczenia na jęz. angielski)
Goethe po niemiecku na stronie projektu Gutenberg-Spiegel.de
Bliskość ukochanego

Niemieccy pisarze | Niemieccy filozofowie | Wolnomularze | Pisarze niemieckojęzyczni

Gourt Home::Gourt :: Johann Wolfgang von Goethe