article

Iława (niem Deutsch Eylau) to miasto w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie iławskim; siedziba władz powiatu. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa olsztyńskiego.

Miasto położone nad południowym krańcem jeziora Jeziorak (Pojezierze Iławskie); duży ośrodek wypoczynkowy, sportowy i turystyczny. Region rolniczy.

Według danych z lutego 2006, miasto miało 33 912 mieszkańców.

Struktura powierzchni

Według danych z roku 2002, Iława ma obszar 21,88 km², w tym:
  • użytki rolne: 23%
  • użytki leśne: 14%

Miasto stanowi 1,58% powierzchni powiatu.

Ukształtowanie powierzchni

Iława i okolice leżą na pofałdowanych terenach morenowych i sandrowych, wyróżniających się urozmaiconymi formami rzeźby. Obszar ten jest stosunkowo niewysokimi wzgórzami morenowymi, które nie sięgają 200 metrów. W okolicach miasta, na terenach sandrowych, znajdują się jeziora, głównie rynnowe, otoczone znacznymi kompleksami leśnymi.
Iława leży na glebach brunatnych.

Demografia

Dane z 30 czerwca 2004:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
jednostka osób % osób % osób %
populacja 32 491 100 16 975 52,2 15 516 47,8
gęstość zaludnienia
(mieszk./km²) 		1485 775,8 709,1

Według danych z roku 2002, średni dochód na mieszkańca wynosił 1328,75 zł.

BezrobociePowiatowy Urząd Pracy w Iławie

Dane z końca marca 2006 r.

Opis Ogółem W tym kobiet z prawem do zasiłku W tym kobiet
jednostka osób osób osób osób
Bezrobotnych: 2 783 1632 698 317

Populacja

rok ludność
1540 450
1576 410
1618 390
1624 350
1740 586
1767 801
1770 924
1780 986
1782 908
1795 1 202
1809 1 318
1864 2 500
1910 7 086
1920 11 677
1933 12 836
1939 12 772
1945 1 133
1946 2 259
1947 4 620
1948 5 124
1960 12 029
1965 14 555
1970 16 912
1978 21 604
1980 22 481
1985 27 764
1990 32 086
1998 33 750
2004 32 491
2006 33 912

Władze miasta

Zobacz w osobnym artykule:
Herb Iławy.svg Władze miasta Iławy

Gospodarka

W Iławie rozwija się przemysł spożywczy (reprezentowany przez zakład przemysłu ziemniaczanego, zakład drobiarski), drzewny, materiałów budowlanych oraz firmy budowlane. Dużą rolę w gospodarce miasta odgrywa obsługa ruchu turystycznego. O rozwój lokalnej przedsiębiorczości dba Iławska Izba Gospodarcza.

Transport

Znaczny węzeł drogowy i kolejowy. W mieście krzyżują się drogi krajowe i wojewódzkie:

Iława posiada połączenia kolejowe z wielomami miastami w Polsce:

Miasto posiada dwa dworce kolejowe:

Życie kulturalne

Większości imprez kulturalnych w mieście patronuje Iławskie Centrum Kultury. Organizuje międzynarodowy festiwal jazzu tradycyjnego Złota Tarka, odbywającym się w połowie sierpnia w miejskim amfiteatrze nad Małym Jeziorakiem. Tradycją staje sie również festiwal muzyki szantowej Jeziorak Shanties Meeting oraz organizowany przez Młodzieżową Radę Miasta ogólnopolski festiwal młodzieżowych grup rockowych Fama Rock Festival. W ramach Centrum działa wiele kół zainteresowań, między innymi plastyczne, rzeźbiarskie, taneczne, teatralne, szachowe oraz numizmatyczne. Podobny profil działalności ma Spółdzielczy Dom Kultury Polanka. Ponadto w Iławie funkcjonuje Młodzieżowa Orkiestra Dęta i katolicki zespół Credo. Mieszkańcy mogą korzystać z kina X Muza (obecnie w przebudowie wartej 6 mln zł), biblioteki i galerii sztuki.

Nazwa

Najstarsza forma nazwy Iławy to łacińskie Ylavia. Ta właśnie forma pojawiła się na dokumencie lokacyjnym z 1317. W późniejszych dokumentach z 1333 oraz 1334 pojawia się Ylav, natomiast w dokumencie z 1338 odmiana Ylau. W XV wieku pojawiła się forma Ylow oraz Ylow Thethonicalis. W latach 1430 i 1438 dokumenty, które wystawił komtur dzierzgoński mówiły o Deutschen Ylaw. W latach 1443, 1457 oraz 1458 miasto nazwano Ylaw, a w 1456 pojawiła się forma Ilau, następnie w 1459 zmieniono ją na Eylaw. W 1457 pojawiła się nazwa Deutze Eylau, a w 1468 jej inna forma Dwetsch Eylau. Między XVI a XVII wiekiem w występują nazwy Teutschen Eylau, Deutscheneylau oraz Theuto Ilavia. W XVIII wieku przyjęto powszechnie obowiązującą aż do końca II wojny światowej formę Deutsch Eylau.

Historia miastaMonografia "Iława", Towarzystwo Miłośników Ziemi Iławskiej, 1999, ISBN 83-87643-75-0==

Pierwsze wzmianki

Pierwsze wzmianki o ziemiach, na których leży Iława sięgają roku 1226, kiedy Konrad Mazowiecki wydał dokument, zapowiadający przybycie Krzyżaków na te tereny. Mieli oni chrystianizować pogan, którzy władali także terenami, na których obecnie leży Iława. Po opanowaniu przez Krzyżaków i podboju Prus w 1283 obszar ten objęty został akcją kolonizacyjną. Miasto założył komtur krzyżacki Sieghard von Schwarzburg w 1305. W tym samym roku Iława otrzymała prawa miejskie. Położenie geograficzne (teren otoczony wodami, więc łatwy w obronie) oraz ulokowanie miasta w miejscu dawnej staropruskiej osady rybackiej zdecydowały o lokalizacji miasta w tym miejscu.

Dokumenty lokacyjne=== Pierwszy dokument lokacyjny miasta zaginął, zachowały się jedynie jego ponowienia z 11 czerwca 1317 oraz 10 kwietnia 1333. Także w 1317 Luther von Braunschweig wystawił nowy przywilej. Von Braunschweig został później wielkim mistrzem zakonu krzyżackiego, a sam dokument przyniósł wiele szczegółowych informacji. Mówił on m.in. o tym, że mieszczanie otrzymali nadane im wolności na zasadach prawa chełmińskiego. Wolności te obejmowały obszar od dębu przy Jeziorze Iławskim wzdłuż granic wsi Dziarny do sosny przy drodze z Iławy do Radomna niedaleko Jeziora Łabędko, następnie doliną do dębu przy wsi Wikielec, stąd na prawo do dębu przy Jezioraku, a dalej jego brzegiem do rzeki Iławki, stamtąd w dół do młyna.

Przywilej ten był tylko uzupełnieniem wcześniejszego dokumentu, natomiast inaczej było z dokumentem z 1333, w którym nastąpiło uzupełnienie przywilejów, a którego wystawcą był wielki szatny zakonny oraz komtur dzierzgoński Günter von Schwarzburg. W latach 1362 – 1363 rozwój Iławy zahamowała zaraza, która zdziesiątkowała mieszkańców miasta.

Architektura miasta=== Mapkailawy.png Budowniczowie krzyżaccy nadali Iławie kształt prostoką]a wydłużonego na południe i otoczyli murem obronnym z wieżami na kamiennych fundamentach. Do miasta wejść można było przez dwie bramy:

  • wschodnią, zwaną Lubawską lub Polską
  • zachodnią, zwaną Prabucką
Od wschodu, północy i południa mury miejskie otaczał głęboki rów, natomiast dostępu od zachodu broniło jezioro Jeziorak, przez które przerzucono most zwodzony. W średniowieczu w centrum Iławy znajdował się rynek w kształcie nieregularnego kwadratu z budynkiem, pełniącym funkcję ratusza. pośrodku. W mieście znajdował się też zbudowany na planie prostokąta, jednoskrzydłowy dom zakonny o dwóch kondygnacjach. Nie miał on własnych umocnień obronnych, gdyż chroniony był przez miejskie fortyfikacje. Najważniejszym i najbardziej reprezentatywnym budynkiem miasta był, wkomponowany w południowo – wschodni kąt murów miejskich, kościół pod wezwaniem świętego Mikołaja (obecnie pw. Przemienienia Pańskiego), patrona żeglarzy i rybaków.

XV w. – XIX w.

W połowie XV wieku Iława wraz z innymi miastami zakonnymi stanęła po stronie Związku Pruskiego, który skierowany był przeciwko Krzyżakom. Przyczyną tego była bezlitosna polityka krzyżacka. Po klęsce polskich wojsk pod Chojnicami 18 września 1454 miasto zmuszone było wrócić na stronę krzyżacką. II pokój toruński zostawił Iławę przy Zakonie. Na początku 1520 miasto przeszło na krótko pod panowanie polskie, jednak 30 września 1520 mieszkańcy opowiadający się po stronie zakonu zdradzili, przez co miasto ponownie zdobyły wojska krzyżackie.

Po podpisaniu II Pokoju toruńskiego w 1466 r. Iława pozostała w granicach Prus Zakonnych, będących lennem króla Polski. Po Hołdzie pruskim Iława znalazła się w Prusach Książęcych, które pozostawały lennem I Rzeczpospolitej aż do podpisania Traktatów welawsko-bydgoskich w 1657 r. Od tego czasu miasto znalazło się granicach niezależnych już Prus Książęcych, które w 1701 r. wraz z Brandenburgią utworzyło Królestwo Pruskie.

Od połowy XVI do połowy XVII wieku liczba ludności miasta nie przekraczała 600 osób. Wiek XVII to głównie liczne spory ze starostami oraz walka z częstymi pożarami (np. wielki pożar z 1706, który przetrwał tylko kościół Przemienienia Pańskiego oraz nieliczne domy). Wiele zniszczeń przyniosły także wojny polsko – szwedzkie i napoleońskie oraz wojna siedmioletnia. Rozbiory Polski nie spodowały żadnych zmian w sytuacji politycznej Iławy, która już dużo wcześniej była w granicach Prus.

XVIII i XIX wiek były dla miasta okresem szybkiego rozwoju. Miasto leżało przy szlaku handlowym z Gdańska do Warszawy oraz do Grudziądza i Malborka, więc napływać zaczęli do niego liczni osadnicy. Znaczący wzrost liczby ludności oraz ożywienie gospodarcze pojawiły się po otwarciu połączenia kolejowego z Toruniem, Ostródą, Malborkiem, Mławą i Brodnicą oraz wybudowaniu bitych dróg do Susza, Lubawy, Zalewa i Ostródy. Sprzyjało temu także otwarcie w 1860 odgałęzienia Kanału Elbląskiego. Dzięki przekształceniu miasta w ważny węzeł komunikacyjny, Iława zaczęła się stopniowo rozrastać.

Rozwój przestrzenny i ludności Iławy w XIX w. i pocz. XX w.
Lata
Obszar admi-
nistr. w ha
Liczba
domów
Liczba
mieszkańców
Na 1 dom
mieszk.
1809
-
160
1158
7,2
1828
-
161
1739
10
1840
-
167
2115
12,6
1852
-
189
2297
12,2
1861
-
198
2625
13,2
1864
1982
212
2912
13,7
1871
2002
233
3459
14,8
1885
2165
321
4570
14,2
1905
2206
591
9531
16,1

Początek XX wieku

Początek XX wieku był okresem dalszego rozwoju: wybudowano gazownię (1901), wodociągi miejskie (1903) i ratusz (1912). Po pierwszej wojnie światowej zgodnie z jednym z postanowień traktatu wersalskiego 11 lipca 1920 na Warmii i Mazurach odbył się plebiscyt, decydujący o przynależności Iławy do Niemiec. Za przynależnością do Polski opowiedziało się tylko 5% głosujących. Była to porażka strony polskiej. Tuż przed drugą wojną światową wdrażano program robót publicznych, który w znacznym stopniu zmniejszył bezrobocie. Dzięki temu popularność w mieście zdobyła nazistowska partia NSDAP.

II wojna światowa

Gdy wybuchła II wojna światowa Iława liczyła 13 000 mieszkańców. W czasie jej trwania w okolicy dzisiejszego parku obok głównego dworca PKP mieścił się obóz pracy oraz obóz karny dla więźniów ze Sztumu, a po zdobyciu przez Rosjan obóz jeniecki. Na terenie miasta nie toczono głównych walk, jednak w styczniu 1945 wojska radzieckie II frontu białoruskiego, zmierzające w kierunku Niemiec, wkroczyły na krótko do Iławy. 22 stycznia Armia Czerwona zajęła niemal doszczętnie zniszczone i wyludnione miasto. Po przejściu pierwszej linii frontu, do miasta wkroczyły tyłowe jednostki radzieckie, w których dominowali żołnierze z Dalekiego Wschodu. Plądrowały one i podpalały wszystko, co stanęło im na drodze, skutkiem czego było zniszczenie miasta w 75 %.

Lata powojenne

W 1966 roku została oddana do użytku szkoła podstawowa nr 3, która od niedawna nosi imię polskich olimpijczyków. W latach siedemdziesiątych XX wieku w Iławie rozpoczął się czas inwestycji - budowano osiedla mieszkaniowe, nowe centrum (przy ulicy Sobieskiego), oddano do użytku kotłownię miejską. Prace rozpoczęte w latach siedemdziesiątych kontynuowano w następnym dziesięcioleciu. Zmiany ustrojowe, do których doszło w latach dziewięćdziesiątych wywarły ogromny wpływ na życie gospodarcze i kulturalne miasta i jego mieszkańców.

Obecnie dobiega końca budowa cmentarza komunalnego na obrzeżach Iławy oraz wschodniej obwodnicy miasta współfinansowana ze środków Unii Europejskiej.

zatrudnienie mieszkańców Iławy
(Stan na 2 listopada 1948 r)
Kolej
981
Komunikacja
620
Administracja publiczna
337
Przemysł i rzemiosło
67
Handel
46
Poczta
36
Spółdzielczość
27
Służba zdrowia
17

InwestycjeNa podstawie dokumentu „Strategia Rozwoju Iławy na lata 2004 – 2015”, dostępnego w urzędzie miasta oraz na oficjalnej stronie miasta.

Na najbliższe lata, w Iławie zaplanowano liczne inwestycje, mające zapewnić przyrost miejsc pracy, poprawę komunikacji miejskiej, wzrost atrakcyjności miasta oraz poprawę warunków mieszkaniowych i ochrony środowiska. Będą to m. in.:
  • Budowa i dalsza rozbudowa zakładów przemysłowych czystych technologii (finansowana z budżetu miasta, oraz funduszu inwestora strategicznego, koszt - około 120 mln zł, lata 2004 - 2008)
  • Budowa małej obwodnicy północnej (finansowana z Funduszu Inwestycyjnego Rady Miasta oraz wojewody warmińsko - mazurskiego, lata 2003-2008)
  • Budowa komunikacyjnego węzła integracyjnego - dworzec kolejowy i autobusowy, parking, postój taksówek, itp. (finansowana z budżetu miasta, wojewody warmińsko - mazurskiego, funduszu Agencji Rozwoju Regionalnego oraz funduszu PHARE, koszt - ok. 20 mln zł, lata 2006 - 2008)
  • Połączenie miasta z wyspą Wielka Żuława oraz jej turystyczne zagospodarowanie (finansowane z budżetu miasta, unijnego funduszu akcesyjnego, funduszu Agencji Rozwoju Regionalnego oraz funduszu inwestora strategicznego, koszt - ok. 60 mln zł, lata 2006 - 2012)
  • Turystyczna promocja miasta na pięciu kierunkach wylotowych - Grudziądz, Elbląg, Olsztyn, Lubawa, Gdańsk (finansowana z budżetu miasta oraz funduszu powiatu, koszt - ok. 2 mln zł, lata 2004 - 2005)
  • Budowa hotelu wysokiej kategorii na ok. 100-200 miejsc z parkingiem i ewentualnie lądowiskiem dla helikopterów (finansowana z budżetu miasta, funduszu PHARE oraz funduszu inwestora strategicznego, koszt - ok. 100 mln zł, lata 2004 - 2006)
  • Modernizacja zabudowy miasta pod kątem osób niepełnosprawnych - podjazdy, barierki (fiansowana z budżetu miasta oraz funduszu PFRON, koszt - ok. 5 mln zł, lata 2004 - 2008)
  • Likwidacja i rekultywacja wysypiska przy ul. Komunalnej (finansowana z budżetu miasta oraz funduszu własnego Starostwa Powiatowego, koszt - ok. 1,5 mln zł, lata 2006 - 2009)
  • Budowa krytej pływalni z wykorzystaniem sportowo - rekreacyjnym oraz dwóch płyt piłkarskich i przyszkolnych boisk (finansowana z budżetu miasta, funduszu inwestora strategicznego, oraz funduszu MENiS, koszt - ok. 30 mln zł, lata 2004 - 2008)

Obiekt zabytkowy znak.svg Zabytki

Podczas ostatniej wojny (a raczej tuż po niej, po wkroczeniu Rosjan) została zniszczona większa część zabudowy ówczesnej Iławy. Obiekty sprzed 22 stycznia 1945 r. to:

Turystyka i sport== Iława jest dużym ośrodkiem sportów wodnych. W mieście działa wiele przystani jachtowych i wypożyczalni sprzętu wodnego. Mieszkańcy mogą korzystać również z wypożyczalni rowerów i znajdujących się w okolicy miasta ośrodków jeździeckich. Obiektami sportowymi w Iławie są kompleksowo wyposażony Stadion Miejski i nowoczesna hala sportowo-widowiskowa. Iławskie Centrum Sportu Turystyki i Rekreacji wspiera działalność sekcji sportowych (tenis ziemny, tenis stołowy, lekka atletyka, wioślarstwo, żeglarstwo, piłka nożna i siatkówka).

Szlaki turystyczneNa podstawie oficjalnej strony internetowej miasta

Piesze

Nazwa Długość Trasa
Żółty 12,1 km Dworzec PKP Iława Główna, Jezioro Łęckie, Jezioro Czerwone, Katarzynki – leśniczówka, Ostrów, Jezioro Radomno, wieś Radomno
Żółty w kierunku północno-wschodnim 28,3 km Dworzec PKP Iława Główna, Szałkowo, Tynwałd, Frednowy, Wiewiórka, Samborowo
Zielony ("Napoleoński") 12 km
41,3 km 		1. Dworzec PKP Iława Główna, Jezioro Silm, Kamionka, zamek w Szymbarku
2. Szymbark, Piotrkowo, Jezioro Czerwica, Kamieniec
Niebieski 26 km Dworzec PKP Iława Główna, Sarnówek, zatoka Widłągi, Rożek, Siemiany
Historyczno-przyrodniczy 35 km Iława, Jezioro Silm, Kamionka, Szymbark, Stawki, Gardzień, Piotrkowo, Januszewo, Jezioro Merynos, Olbrachtowo, Kamieniec

Kajakowe

Nazwa Długość Trasa
Iława-Stare Jabłonki 73,3 km Rzeką Iławką (18 km), Drwęcą przez Jezioro Drwęckie do Ostródy (38 km), przez: Jezioro Pauzeńskie, Jezioro Szeląg Wielki, Jezioro Szeląg Mały do Starych Jabłonek (17,3 km)
Stare Jabłonki-Miłomłyn-Iława 63,4 km Stare Jabłonki, Jezioro Szeląg Mały, Jezioro Szeląg Wielki, Jezioro Pauzeńskie, Ostróda (17,3km), Jezioro Drwęckie, kanałem Ostródzko - Elbląskim do Miłomłyna (13,9 km), Kanałem Iławskim do Jeziora Jeziorak, Chmielówka, Makowo, Szałkowo, Iława (32,2 km) lub odgałęzieniem w kierunku Zalewa (17,7 km)
Iława-Iława 136,7 km Rzeka Iławka, Drwęca, przez: Jezioro Drwęckie, Ostródę, Jezioro Szeląg Duży, Jezioro Szeląg Mały do Starych Jabłonek, Kanałem Ostródzko - Elbląskim do Miłomłyna, Kanałem Iławskim, Jezioro Dauby do Jeziora Jeziorak i do Iławy
"Pętla Toruńska" 483 z Iławy Iławką do Drwęcy (18 km), Drwęcą do Torunia (158 km), przez Bratian, Nowe Miasto Lubawskie, Kurzętnik, Brodnicę, Golub Dobrzyń, Lubicz, Toruń, Wisłą do Elbląga przez Chełmno, Świecie, Grudziądz, Gniew, Białą Górę (155km), Nogatem przez Malbork (51 km), Kanałem Jagiellońskim do Elbląga (6 km) i przez pochylnie Kanałem Ostródzko - Elbląskim do Jezioraka i Iławy (95 km)

Ochrona Przyrody== W okolicy Iławy znajduje się:

Ramsar]]

Fauna i flora okolic miasta

Lasy===

Rzadkie rośliny

Rośliny lądowe

Roślinność wodna i torfowiskowa

Grzybień 3.jpg

Zwierzęta

Lądowe

Ptaki

Edukacja==

Szkoły podstawowe

  • Szkoła Podstawowa nr 2 ul. Andersa 7
  • Szkoła Podstawowa nr 3 ul. Niepodległości 11a
  • Szkoła Podstawowa nr 4 ul. Skłodowskiej-Curie 19
  • Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy ul. Kościuszki 23a
  • Państwowa Szkoła Muzyczna I Stopnia ul. Kościuszki 18

Gimnazja

Szkoły ponadgimnazjalne

Szkoły wyższe

Religia

W Iławie znajduje się:
  • 5 kościołów Rzymskokatolickich
  • Kościół katolicki obrządku bizantyjsko-ukraińskiego (ul. Jagiellończyka)
  • Zbór BETEZDA, kościół zielonoświątkowy (ul. Niepodległości)
  • Kościół ewangelicko-augsburski (ul. Kościuszki)
  • Kościół ewangelicko-metodystyczny (ul. Sienkiewicza)
  • Sala Królestwa Świadków Jehowy (ul. Brzozowa)

Miasta Partnerskie

Miasto Kraj Data podpisania umowy
 Gargždai 30.05 1998
 Herborn 21.11 1998
 Tholen 1994

Znane osoby blisko związane z Iławą

Z Iławą związanych jest wiele znanych i zasłużonych osób. Są to między innymi: E A Behring.jpg | Zeromski1.jpg | Edward stachura (amfiteatr).png

Parlamentarzyści

Posłowie

Ciekawostki

  • Jeszcze przed II wojną światową na terenie miasta natrafiono na tzw. "grób księżniczki". Wiek znaleziska datowany jest na I - IV wiek, kiedy tereny te znajdowały się pod wpływami rzymskimi. Znaleziono w nim liczne ozdoby oraz pięknie zdobioną wazę typu sigillata terra, importowaną z Galii, która była wówczas jedną z rzymskich prowincjii.

Główne media lokalne

Przypisy

Zobacz też

Linki zewnętrzne

Iława | Mazury

Iława | Iława | Iława | Iława | Iława | Ilawa | Iława

 

This article is licensed under the GNU Free Documentation License. It uses material from the "Iława".

Home Page • arts • business • computers • games • health • hospitals • home • kids & teens • news • physicians • recreation• reference • regional • science • shopping • society • sports • world