article

Motlawa_2002.jpg]] Gdansk_Glowne_Miasto.jpg i ratusz Głównego Miasta - widok z Grodziska]] Dluga street.jpeg GD022003_ubt.jpeg GD032003_ubt.jpeg)]] Bastion Zubr.jpg Żubr - Dolne Miasto]] Pomnik_Obroncow_Wybrzeza.jpg na Westerplatte (Pomnik_Obroncow_Wybrzeza_z.jpg)]]

Gdańsk - (kaszub. Gduńsk, niem. Danzig, łac. Gedania, Dantiscum) - miasto w Polsce nad Morzem Bałtyckim, o ponadtysiącletniej historii, stolica województwa pomorskiego oraz archidiecezji gdańskiej. Gdańsk jest również miastem królewskim, swego czasu najludniejszym i najbogatszym w Rzeczypospolitej. Położony jest u ujścia Motławy do Wisły nad Zatoką Gdańską; wraz z Gdynią i Sopotem tworzy Trójmiasto oraz z mniejszymi miastami aglomerację gdańską.

Historia

W swej historii Gdańsk nosił także nazwy: Gyddanyzc, Kdansk, Gdanzc, Dantzk, Dantzig, Dantzigk, Danzig, Dantiscum i Gedanum.

Badania archeologiczne wskazują na istnienie w tym miejscu osady rzemieślniczo-rybackiej już w VII wieku , a w X wieku - grodu obronnego książąt pomorskich. Gdańsk (Gyddanyzc urbs) po raz pierwszy został wymieniony jako miasto w "Żywocie św. Wojciecha" spisanego przez Jana Kanapariusza w 999. Z tekstu tego wynika, że Św. Wojciech był w Gdańsku wiosną 997.

Po zwycięskiej wojnie z Pomorzanami Bolesław III Krzywousty przyłączył Pomorze Gdańskie do Polski. Po objęciu rządów na Pomorzu przez Świętopełka, nastąpił okres uniezależnienia się Pomorza Gdańskiego. W 1242 pod Gdańsk dotarł najazd Krzyżaków w wyniku czego ksiażę Świętopełk musiał oddać Krzyżakom jako zakładnika swojego syna Mściwoja.

Bulla papieska Aleksandra IV przyznała miastu od 1260 prawo organizowania dorocznych jarmarków św. Dominika. Prawa miejskie na prawie lubeckim miasto otrzymało w 1263.

Po zajęciu miasta (1271) przez Brandenburczyków, Mściwój II Pomorski dzięki pomocy Bolesława Pobożnego odzyskał Gdańsk. 15 lutego 1282 w wyniku układu w Kępnie doszło do zwierzchnictwa władcy Wielkopolski nad Pomorzem Gdańskim. W 1306 Władysław Łokietek mianował starostą gdańskim księcia kujawskiego Kazimierza. W sierpniu 1308 Brandenburczycy opanowali miasto bez grodu obronionego przez sędziego Boguszę. Krzyżacy wezwani przez Łokietka (za radą gdańskich dominikanów) do pomocy przy usunięciu Brandenburczyków zajęli już w październiku część grodu i po nadejściu posiłków zaatakowali miasto. Po wycofaniu się Brandenburczyków, Krzyżacy dokonali tzw. rzezi na mieszkańcach, za którą złożono skargę do papieża Klemensa V, który powołał w tej sprawie komisję. W 1343 zawarto układ pokojowy z Krzyżakami, w wyniku którego król Kazimierz III Wielki zrzekł się Pomorza Gdańskiego. W tym samym roku prawa miejskie otrzymało Główne Miasto. 31 lipca 1346 wielki mistrz krzyżacki Henryk Dusemer wydał dokument, który zlikwidował resztki działania prawa miejskiego wg wzoru lubeckiego i zastąpił je prawem chełmińskim.

W 1410 rada gdańska postanowiła uznać władzę Władysława Jagiełły. Gdańsk uzyskał przywileje m.in. otrzymuje okoliczne osady. Rok później Jagiełło w wyniku traktatu w Toruniu uwolnił Gdańsk od złożonej mu przysięgi. Gdańsk dotknęły represje ze strony Krzyżaków. 14 marca 1440 Gdańsk przystąpił do Związku Pruskiego. Po 145 latach 11 lutego 1454 zakończył się okres panowania Krzyżaków w Gdańsku. 6 marca tego roku król Kazimierz IV Jagiellończyk na wniosek poselstwa Związku Pruskiego, z Janem Bażyńskim na czele, wcielił Gdańsk do Polski, udzielając mu jednocześnie przywileju bicia własnej monety (przywilej ten otrzymał też Toruń). Gdańsk został zwolniony z prawa nabrzeżnego a także dopuszczono przedstawicieli ziem pruskich do elekcji króla Polski.

Gdańsk przystąpił do wojny trzynastoletniej w 1455; gdańszczanie złożyli hołd Kazimierzowi Jagiellończykowi, a miasto otrzymało tzw. wielki przywilej, zapewniający swobodny przywóz towarów Wisłą z Polski, Litwy i Rusi bez konieczności kontroli oraz inne przywileje, które miały wynagrodzić miastu za wkład w wojnę.

Zawarcie w 1466 pokoju toruńskiego zagwarantowało Pomorzu Gdańskiemu oraz Warmii pozostanie przy Polsce. W traktacie umieszczono zapis, że Gdańsk należy do Polski.

W 1467 król zlikwidował urząd gubernatora i powołał na wzór Korony tytuł capitaneus Prussiae Generalis. Utworzono województwo pomorskie, w którym utworzono urzędy kasztelanów, podkomorzych i sędziów, którzy wchodzili w skład tzw. rady pruskiej, w skład której po dwóch wchodzili też przedstawiciele Gdańska, Elbląga i Torunia. Dla tych miast król powołał też starostów. W 1469 sądy grodzkie i ziemskie upodobniły ustrój Prus do ustroju Korony.

W 1525 miały miejsce rozruchy przeciwko burmistrzowi Ferberowi, które obaliły stary magistrat. 17 kwietnia 1526 król Zygmunt wkroczył do Gdańska, rozkazał ściąć buntowników i rozszerzył uprawnienia swojego burgrabiego, któremu nadał wyższe kompetencje niż burmistrzowi. Gdańsk stał się miastem protestanckim. Wprowadzono też unifikację monetarną.

16 grudnia 1577 Stefan Batory potwierdził przywileje miasta. 28 listopada 1627 na redzie gdańskiej rozegrała się bitwa morska. 3 maja 1660 zawarcie pokoju w Oliwie zakończyło okres potopu szwedzkiego.

W latach 1700-1721 - podczas wielkiej wojny północnej Gdańsk był niejednokrotnie zagrożony przez obce wojska.

Gdańsk opowiedział się za królem Stanisławem Leszczyńskim, stając się głównym w Rzeczpospolitej punktem oporu jego zwolenników przed interwencją rosyjską w czasie wojny o sukcesję polską. Od lutego do września 1734, był oblegany przez Rosjan i częściowo zniszczony przez ostrzał artyleryjski.

Prusy zajęły w 1772 niektóre majątki Gdańska oraz Nowy Port. Rozbiór Polski spowodował umożliwienie kontroli przez Prusy dostępu do Gdańska, z jednej strony od granic Torunia do granic Gdańska na Wiśle oraz z drugiej strony przez zajęcie Nowego Portu. 23 stycznia 1793 Prusy dokonały zaboru Gdańska.

Po zdobyciu miasta przez wojska napoleońskie w 1807 rozpoczął się okres pierwszego Wolnego Miasta Gdańska. Kongres wiedeński określił w 1815 nowe granice. Gdańsk powrócił pod panowanie Prus.

Gdańsk został połączony linią kolejową z Tczewem i Bydgoszczą (1852), a w 1870 ze Szczecinem. W 1873 powstała pierwsza linia tramwaju konnego do Oliwy.

Od 1920 r. Gdańsk ponownie stał się Wolnym Miastem wg postanowień traktatu wersalskiego. W 1925 na terenie Wolnego Miasta została utworzona diecezja gdańska.

1 września 1939 salwa z okrętu Schleswig-Holstein na Westerplatte rozpoczęła II wojnę światową. 30 marca 1945 po zdobyciu miasta przez wojska radzieckie i polskie Gdańsk powrócił do Polski. Miasto (szczególnie część historyczna) została w 80% zniszczona przez Rosjan już po poddaniu się Niemców.

W grudniu 1970 rozpoczął się strajk w Stoczni Gdańskiej. Milicja i wojsko użyło broni przeciwko protestującym, byli zabici i ranni. Wiec pod gmachem KW PZPR zakończył się jego podpaleniem.

31 sierpnia 1980 podpisano porozumienia sierpniowe kończące falę protestów robotniczych i strajków. Porozumienie gwarantowało m.in. powstanie pierwszych niezależnych związków zawodowych. Wydarzenia te przyjmuje się jako początek procesu obalenia systemu komunistycznego we wschodniej Europie. Rok później w Hali Olivii odbył się krajowy Zjazd "Solidarności".

W 1983 gdańszczanin Lech Wałęsa został uhonorowany Pokojową Nagrodą Nobla. W 1987 do Gdańska z wizytą przybył papież Jan Paweł II. W 1992 diecezja gdańska została podniesiona do rangi archidiecezji. W 1997 uroczyście obchodzono 1000-lecie Gdańska

22 MAJA 2006 PŁONIE KOŚCIÓŁ ŚW.KATARZYNY.

Zmiana liczby ludności w XX w.

Znani gdańszczanie

Gospodarka

Gdańsk jest jednym z najważniejszych ośrodków gospodarczych w rejonie Morza Bałtyckiego. Już pierwsze przekazy dowodzące istnienia miasta, jak "Żywota św. Wojciecha" z 997, mówią o grodzie, mieście; ówczesny Gdańsk musiał być więc ludną osadą. Gród prowadził działalność handlowo - targową , z rybołówstwem, zbieractwem bursztynu i portem morskim. W 1235 roku Gdańsk otrzymał prawa miejskie w wyniku silnego rozwoju za czasów Świętopełka. Najwyższe stosunki handlowe Gdańsk utrzymywał z Lubeką, skąd przywożono sól oraz sukno, a wywożono zboże i drewno. W następnym okresie pomimo zdobycia Gdańska przez Krzyżaków w 1309 miasto dalej się rozwijało, aż do roku 1390 kiedy nastąpił spór pomiędzy Polską i zakonem. Wcześniej Gdańsk stał się członkiem Hanzy, pośredniczył w handlu zagranicznym Polski pobierając tzw. funtowe. Do gdańskiego portu przybijało coraz więcej statków, powstały wielkie spichlerze oraz wielki żuraw wybudowany w 1367. Gdańsk prześcignął inne miasta dolnej Wisły jak Elbląg, Toruń czy Chełmno. Stał się również przodującym miastem w Hanzie. Po zakończeniu wojny i podpisaniu pokoju toruńskiego nastąpił okres związku z Polską. Gdańsk uzyskał liczne przywileje: szeroką autonomię w dziedzinie finansowej, administracyjnej i sądowniczej. Przyznano prawo wydawania statutów tzw. wilkierzy - przepisów normujących życie miejskie, przede wszystkim handlowe. Ponadto Gdańsk otrzymał prawo bicia własnej monety w złocie i srebrze. W tym czasie Gdańsk wprowadził nowe cło, palowe, w celu zwiększenia swoich dochodów. Nastąpił złoty okres rozwoju gospodarczego miasta. Gdańsk stał się monopolistą w handlu zagranicznym Polski pośrednicząc w transakcjach eksportowo-importowych. Prowadził wówczas wymianę handlową na dużą skalę, handlował z miastami niemieckimi: Hamburgiem, Luneburgiem, Wismarem, Rostockiem, duńskimi i szwedzkimi, skąd sprowadzano: śledzie, futra, żelazo i wywożono: sól, piwo, wino, owoce południowe i towary przemysłowe. Podobne transakcje Gdańsk zawierał na wschodnim wybrzeżu Bałtyku z Rewlem, Parnawą, Dopratem, Rygą i Nowogrodem. Duże znaczenie miały kontakty kupców z Brugią, dokąd wywozili: zboże, drewno, futra, ołów, miedź węgierską, żelazo szwedzkie i przywozili: sukno flandryjskie, wino, oliwę, owoce południowe. Następnie przenieśli swoje kontakty handlowe do Antwerpii i Amsterdamu. Również handlowano z Anglią, Francją oraz Hiszpanią i Portugalią. Udział Gdańska w ogólnym handlu w rejonie Bałtyku osiągnął 30%. Na początku XVII wieku Gdańsk pod względem wielkości dorównał Lubece. Na krótko przed potopem Gdańsk stał u szczytu swojego rozkwitu z 77000 mieszkańcami. Następne lata obniżyły wartość handlu, Europa Zachodnia zmniejszała zapotrzebowanie na zboże z Gdańska, liczne wojny zniszczyły miasto, by ostatecznie doszło do zaborów i utraty samodzielności. Gdańsk w celu odwrócenia złej koniunktury, utworzył Izbę Handlową, oddano na cele giełdy towarowej Dwór Artusa, utrzymywano swoich agentów handlowych w stolicach większych państw i chętnie przyjmowano obcych agentów i konsulów innych państw. W połowie XVII wieku zatrudnienie znajdowało 8000 robotników, natomiast w efekcie recesji w połowie XVIII wieku zaledwie kilkuset. Następował zmierzch miasta. W XIX wieku życie gospodarcze miasta tkwiło w zastoju. Nie pomagały nawet środki Prus przeznaczane na podniesienie handlu. Gdańsk bez zaplecza gospodarczego Polski nie miał warunków do rozwoju. Dopiero koniec I wojny światowej, powstanie Wolnego Miasta Gdańska z wolną Polską umożliwiło wejście w kolejną fazę rozwoju. Liczba statków wchodzących do/wychodzacych z portu w Gdańsku:

Biorąc pod uwagę tonaż statków wzrósł on w 1930 o 322% w stosunku do roku 1912. Przed wojną 1914-1918, podrzędny port, mniejszy od portu Brema, Szczecin, Ryga, Kopenhaga czy Sztokholm, wysunął się na pierwsze miejsce wśród portów nad Bałtykiem. Dopiero przyczyny polityczne, znaczny wpływ hitlerowskich Niemiec na Wolne Miasto Gdańsk, spowodowały podjęcie decyzji o budowie portu w Gdyni, który do II wojny światowej prześcignął port w Gdańsku. II wojna światowa, której początek miał miejsce właśnie tu na Westerplatte doprowadziła w rezultacie do walk o miasto na wiosnę 1945 roku . Wynikiem walk było zniszczenie miasta. Po wojnie nastąpiła odbudowa miasta, istniejący przemysł sprzed wojny został odtworzony i rozbudowany. Odbudowano Port Gdański wewnętrzny oraz powstał nowy port zewnętrzny zwany Portem Północnym. Zostały odbudowane stocznie. Pojawiły się nowe gałęzie przemysłu jak: precyzyjny, elektroniczny i informatyka. Port lotniczy Gdańsk im. Lecha Wałęsy jest jednym z większych w Polsce.

Komunikacja

EW58.jpg

Komunikacja miejska w Gdańsku zarządzana jest przez Zarząd Transportu Miejskiego.
Przewozy realizuje Zakład Komunikacji Miejskiej sp. z o.o. Na stanie ZKM znajduje się 225 autobusów, które obsługują 71 linii stałych dziennych, 10 linii nocnych i 4 linie sezonowe (łączna długość 767,7 km) a także 214 wagonów tramwajowych, które codziennie obsługują 10 linii (łączna długość 116,7 km).

Kręgosłup transportowy w aglomeracji trójmiejskiej stanowi Szybka Kolej Miejska, której pociągi kursują między Elblągiem, Iławą, Malborkiem, Laskowicami Pomorskimi i Tczewem, przez Gdańsk, Sopot, Gdynię, do Rumii, Redy, Wejherowa i Lęborka.

W Gdańsku funkcjonują także przewoźnicy prywatni, którzy zapewniają komunikację z okolicznymi miejscowościami.

Podział administracyjny

Miasta partnerskie

Zabytki oraz interesujące miejsca

Gdańsk stanowi jeden z najcenniejszych zespołów zabytkowych w Polsce, i to pomimo że prawie całe historyczne śródmieście zostało odbudowane po ostatniej wojnie, a znaczna część zabytków ruchomych uległa zniszczeniu bądź rozproszeniu. Pod koniec średniowiecza Gdańsk stał się najważniejszym ośrodkiem artystycznym na Pomorzu. Również w okresie renesansu i baroku działali tutaj wybitni twórcy, np. Willem, Abraham i Izaak van den Blocke, Antoni van Obberghen, Andreas Schlüter.

Najważniejsze zabytki Gdańska znajdują się na Głównym Mieście (Ratusz Głównego Miasta, Dwór Artusa, Dom Uphagenów) i Starym Mieście (Wielki Młyn, Ratusz Starego Miasta, kościół św. Katarzyny), główne znajdują się wzdłuż Drogi Królewskiej reprezentacyjnej ulicy Gdańska - Długiej. Na Głównym Mieście znajduje się również Bazylika Mariacka największa budowla średniowieczna z cegły w Europie.

Do ważnych miejsc w Gdańsku należy również Westerplatte, Twierdza Wisłoujście oraz Oliwa, gdzie znajduje się zespół katedralny.

Kultura

Muzea

(adresy i godziny otwarcia)

[[Grafika:Silownia holownika Slon.jpg|thumb|300px| Siłownia parowa holownika Słoń ex. Saturn zbudowanego w 1893 r.
Centralne Muzeum Morskie-Spichlerz na Ołowiance.]]

Kina

  • Helikon
  • Kameralne
  • Kinoplex
  • Krewetka
  • Multikino
  • Neptun
  • Żak

Teatry i filharmonie

  • FETA
  • Malarnia
  • Miniatura
  • Opera Bałtycka
  • Polska Filharmonia Bałtycka im. Fryderyka Chopina
  • Qfer
  • Sala Prób 314
  • Teatr Wybrzeże
  • Teatr Wybrzeżak
  • Fundacja Theatrum Gedanense

Galerie

  • Art Galery Fos - Długie Pobrzeże
  • Galeria Muzeakna w Pałacu Opatów - Cystersów
  • Galeria na Piętrze - Nałkowskiej
  • Galeria Palowa - Długa
  • Galeria Portal - Ogarna
  • Galeria U Literatów - Mariacka
  • Galeria Za Murami Stowarzyszenia Nadbałtyckich Plastyków im. Mariana Mokwy - Ogarna
  • Gdańska Galeria Fotografii - Grobla
  • Gdanska Galeria Rzeźby Związku Artystów Rzeźbiarzy - Długi Targ
  • Glaza Expo - Design - Długi Targ
  • Maja - Długi Targ
  • Majolika - Grobla III
  • Mon Bijou - Mariacka
  • Nadbałtyckie Centrum Kultury - Korzenna
  • Sień Biała - Długi Targ
  • Galeria Sztuki Współczesnej - Mariacka
  • Cyklop Galeria i Muzem Fotografii - Piwna
  • Galeria Studencka - Piwnice Akademii Sztuk Pięknych - Targ Węglowy
  • Galeria Koło - Piwna
  • Nowa Oficyna Rysunku ASP - Piwna
  • Centrum Sztuki Współczesnej - Jaskółcza
  • Galeria Arkada - Św. Ducha
  • Galeria Da Vinci - Długie Ogrody
  • Galeria Klubu Żak - Grunwaldzka
  • Galeria Klucznik - Podwale Grodzkie
  • Galeria Mariacka - Mariacka
  • Galeria Na Wieży - kościół św. Katarzyny
  • Galeria Punkt - Chlebnicka
  • Galeria Triada - Piwna

Imprezy organizowane w Gdańsku

  • Święto Miasta
  • Wielki Przejazd Rowerowy
  • Światowy Zjazd Gdańszczan
  • Gdańskie Lato Muzyczne
  • Dni Kultury Żydowskiej
  • Festiwal Dobrego Humoru
  • Międzynarodowy Festiwal Muzyki Organowej w Oliwie
  • Międzynarodowy Festiwal Muzyki Organowej, Chóralnej i Kameralnej
  • Gedanit - Mistrzostwa w Poławianiu Bursztynu
  • Scena Muzyczna Gdańsk
  • Gdańskie Noce Jazzowe
  • Międzynarodowy Festiwal Teatrów Plenerowych i Ulicznych FETA
  • Jarmark św. Dominika
  • Międzynarodowy Zlot Żeglarski Baltic Sail - Sail Gdańsk
  • Gdański Festiwal Carillonowy
  • Festiwal Szekspirowski
  • Festiwal Polskich Wideoklipów Yach Film
  • Święto Pieroga

Posłowie i eurodeputowani

Eurodeputowani z Gdańska

Posłowie na Sejm z okręgu gdańskiego

Okręg obejmuje obszary powiatów: gdańskiego, kwidzyńskiego, malborskiego, nowodworskiego, starogardzkiego, tczewskiego, sztumskiego oraz miast na prawach powiatu: Gdańsk i Sopot. Liczba posłów wybieranych w tym okręgu wyborczym wynosi 12.

Senatorowie z okręgu gdańskiego

Edukacja

Wyższe uczelnie

W Gdańsku i jego najbliższych okolicach swą siedzibę ma kilkanaście uczelni wyższych. Studiuje na nich około 60.000 studentów, co czyni z Gdańska jeden z najważniejszych ośrodków akademickich w Polsce.

Organizacje regionalne i naukowe

Sport

Gdańskie kluby sportowe:

Nazwę Gdańsk nosiły lub noszą

Linki zewnętrzne

Gdańsk

Гданск | Gdaňsk | Gydanysg | Gdańsk | Danzig | Gdańsk | Gdańsk | Ciudad libre de Danzig | Gdańsk | Gdańsk | 그단스크 | Gdańsk | Gdańsk | Danzica | גדנסק | Gduńsk | Gedania | Gdaņska | Gdanskas | Gdańsk | Gdańsk | Gdansk | グダニスク | Gdańsk | Danzig | Gdańsk | Gdańsk | Гданьск | Gdańsk | Гдањск | Gdańsk | Gdańsk | Ґданськ | 格但斯克

 

This article is licensed under the GNU Free Documentation License. It uses material from the "Gdańsk".

Home Page • arts • business • computers • games • health • hospitals • home • kids & teens • news • physicians • recreation• reference • regional • science • shopping • society • sports • world