Dysk akrecyjny jest to wirująca struktura uformowana przez pył i gaz, opadający na silne źródło grawitacji (czarną dziurę bądź gwiazdę neutronową).

Zgodnie z zasadą zachowania momentu pędu jeśli obłok pyłu i gazu, przyciągany przez masywny obiekt nabierze pewnej rotacji, a następnie pod wpływem siły grawitacji będzie opadać na ten obiekt, to prędkość rotacji będzie wzrastać. Siły odśrodkowe spowodują, że obłok przekształci się z czasem w dysk, a siły pływowe ustawią płaszczyznę obrotu dysku zgodnie z płaszczyzną obrotu masy centralnej.

Najbardziej efektowne dyski akrecyjne to te, które formują się wokół czarnych dziur. Znaczne siły grawitacyjne, które występują w pobliżu takich obiektów, powodują że tarcie, które zachodzi między drobinami dysku jest na tyle silne, że emituje on promienie Röntgena tuż przy horyzoncie zdarzeń. Jest to jeden z powodów, dla których astronomowie sądzą, że udało im się pośrednio zaobserwować czarne dziury - dostrzegli dyski akrecyjne krążące wokół potencjalnych kandydatów. W układzie podwójnym gwiazdy i czarnej dziury często zdarza się, że z gwiazdy jest wydzierana materia, która tworzy dysk akrecyjny wokół czarnej dziury.

Wokół najbardziej masywnych czarnych dziur, stanowiących centrum kwazarów, tworzą się dyski akrecyjne emitujące więcej promieniowania niż całe galaktyki.

Wpływ pola magnetycznego

---

Balbus and Hawley (w 1991) opierając się na równaniach magnetohydrodynamiki określają, że wielką rolę w kształtowaniu się dysku oraz dżetów pełni pole magnetyczne gwiazdy. Pole magnetyczne zmienia tor cząstek opadających na gwiazdę a cząstki zmieniają pole magnetyczne. Szczególnym miejscem jest płaszczyzna, w której pole magnetyczne jest prostopadłe pola grawitacyjnego (jest to płaszczyzna dysku). Cząstki poruszające się w tym obszarze prostopadle do pola magnetycznego pozostają w tym obszarze pole magnetyczne zmniejsza szybkość opadania ich na gwiazdę. Cząstki opadające na gwiazdę nie prostopadle do pola magnetycznego poruszają się liniami śrubowymi wzdłuż linii pola magnetycznego, w wyniku czego uderzają w gwiazdę w okolicy bieguna. W miejscu zderzenia cząsteczek opadających i atmosfery gwiazdy w miejscu zderzeń gwiazda ulega silnemu rozgrzaniu, w wyniku zderzeń część cząstek zostaje wyrzucona z gwiazdy. Gwiazdę mogą opuścić tylko te które wyrzucane są w okolicach biegunów poruszają się liniami śrubowymi wzdłuż linii pola magnetycznego tworząc dżety, ruch po linii śrubowej ogniskuje cząstki w dżecie. Cząstki wyrzucane pod zbyt dużym kątem lub dalej od bieguna trafiają na linie pola magnetycznego które prowadzą w okolice drugiego bieguna i tam trafiają cząstki.

Zgodnie z regułą Lentza cząstka poruszająca się ruchem zmiennym (przyspieszonym) lub w niejednorodnym polu magnetycznym zmienia swój ruch i pole magnetyczne. I tak cząstki opadające poruszają się we wzrastającym polu magnetycznym, co powoduje osłabienie pola za cząstką a zwiększenie pola przed cząstką czyli „ściskanie” pola na gwieździe. Cząstki wyrzucone z gwiazdy są hamowane grawitacją, a poruszając się w dżecie są przyspieszane przez pole magnetyczne, pole magnetyczne przed cząstkami jest wzmacniane a za nimi osłabiane, rozbieżność cząstek i pola jest tłumiona. Cząstka poruszająca się wzdłuż (lub linią śrubową) krzywej linii pola magnetycznego wytwarza pole magnetyczne, które zmniejsza krzywiznę linii pola magnetycznego.

Zobacz też: podstawowe zagadnienia z zakresu astronomii | Astronomia

Akkretionsscheibe | Accretion disc | Disco de acrecimiento | Disque d'accrétion | Disco di accrescimento | 降着円盤 | Аккреция | Akréčny disk | Ackretionsskiva | Акреція