Habilitacja (z łac. habilitas - "zdatność, zręczność") - postępowanie, którego celem jest uzyskanie przez uprawnioną osobę stopnia naukowego doktora habilitowanego.

Habilitacja w Polsce

Zgodnie z obowiązującymi w Polsce przepisami ("Ustawa z dnia 14 marca 2003 r. o stopniach naukowych i tytule naukowym oraz o stopniach i tytule w zakresie sztuki" - Dz.U. nr 65 z 2003 r., poz. 595) stopień ten jest nadawany w drodze przewodu habilitacyjnego, do którego może być dopuszczona osoba, która posiada stopień doktora i uzyskała znaczny dorobek naukowy lub artystyczny, a ponadto przedstawiła rozprawę habilitacyjną. Przewód habilitacyjny składa się z:

• wszczęcia przewodu habilitacyjnego,
• dopuszczenia do kolokwium habilitacyjnego na podstawie opinii wyznaczonych recenzentów (którzy oceniają dotychczasowy dorobek naukowy oraz samą rozprawę habilitacyjną),
• przyjęcia kolokwium habilitacyjnego (polegającego na zaliczeniu odpowiedzi na zadawane pytania z dziedziny nauki reprezentowanej przez habilitanta oraz przedstawieniu na odpowiednim poziomie wykładu habilitacyjnego - w odróżnieniu od doktoratu jest on niepubliczny) oraz
• nadania i zatwierdzenia stopnia doktora habilitowanego (w drodze tajnego głosowania i zatwierdzeniu go przez Centralną Komisję do Spraw Stopni i Tytułów Naukowych). Wg statystyk odrzucane jest ok 2-10% wniosków wpływających do komisji.

Rozprawę habilitacyjną może stanowić powstałe po uzyskaniu stopnia doktora dzieło, opublikowane w całości lub zasadniczej części, albo jednotematyczny cykl publikacji w uznanych periodykach naukowych i powinno być napisane lub zestawione w pełni samodzielnie (bez udziału promotora, tak jak w przypadku rozprawy doktorskiej), choć tradycyjnie habilitant często posiada opiekuna, pomagającego mu w rozwoju naukowym i promującego go środowisku naukowym. Przed kolokwium rozprawa habilitacyjna musi być opublikowana i rozesłana do bibliotek naukowych i instytucji o zbliżonym profilu naukowym.

Uprawnienia do nadawania stopni doktora habilitowanego posiadają tylko te instytucje naukowe (zwykle wydziały uczelni akademickich i niektóre instytuty naukowe), które gwarantują odpowiednio wysoki poziom merytoryczny przeprowadzania etapów przewodu habilitacyjnego w danej dziedzinie. Uzyskanie praw do habilitowania poprzedza otrzymanie uprawnień doktoryzowania w tej dziedzinie.

Habilitacja w ujęciu historycznym

Tradycja nadawania habilitacji - stopnia pośredniego pomiędzy doktorem i profesorem - powstała w uniwersytetach pruskich na przełomie XVII i XVIII w. Zasadniczo stopień ten uprawniał do samodzielnego prowadzenia wykładów, nauczania i prowadzenia badań naukowych w uczelniach akademickich (stąd używane w systemie prawnym określenie "samodzielny pracownik naukowy"). Zwyczaj nadawania uprawnień do nauczania i prowadzenia wykładów - tzw. venia legendi (w przypadku osoby) oraz facultas docendi (w odniesieniu do instytucji) - wywodzi się jeszcze z tradycji średniowiecznych instytucji kościelnych, posiadających przywilej nauczania Pisma Świętego, nazywane także missio canonica.

W innych systemach prawnych, osoba posiadająca habilitację uzyskiwała zwykle stanowisko docenta (z łac. docens - "nauczający") formalnie wskazujące, że w przyszłości może uzyskać stanowisko, tytuł i pełnić funkcję profesora akademickiego. W Prusach stanowisko Privatdozent - "docenta prywatnego", wprowadzone po reformie uniwersytetów niemieckich w początkach XIX w. oznaczało ono, że osoba ta miała prawo wykładania na danym fakultecie, ale w odróżnieniu od profesora, utrzymywana była ze składek studentów, a nie z funduszów uczelni. W Polsce instytucja "docenta prywatnego" szerzej nie funkcjonowała (docent był stanowiskiem uczelnianym), a po 1990 r., zniesiono to stanowisko, choć tytuł ten funkcjonuje nieformalnie jako określenie doktora habilitowanego, a w instytucjach podległych Polskiej Akademii Nauk zachowano to stanowisko w obowiązującej do dziś ustawie o PAN z 1997 r.

Habilitacja w innych krajach

Poza Polską, stopień doktora habilitowanego (lub jego odpowiednik) funkcjonuje w takich krajach, jak Niemcy, Austria, Szwajcaria, Czechy, Słowacja, Słowenia, Węgry, Francja, natomiast model anglosaski generalnie nie przewiduje tego stopnia między kontraktową profesurą a doktoratem. W Wielkiej Brytanii istnieją jednak w niektórych dziedzinach tzw. "wyższe doktoraty" (ang. higher doctorates), zbliżone charakterem do polskiego stopnia doktora habilitowanego, aczkolwiek nie są one obowiązkowym etapem kariery naukowej. I tak w naukach przyrodniczych są dwa stopnie doktorskie: niższy - "Ph.D" (doctor of philosophy) i wyższy - "D.Sc." (Scientiæ Doctor). Inne wyższe doktoraty angielskie to: "D.D." (Divinitatis Doctor - doktor teologii chrześcijańskiej), "LL.D." (Legum Doctor - doktor praw) lub "D.C.L." (doktor prawa cywilnego), "D.Litt." (Literarum Doctor- doktor literatury), "D.Mus." (Musicæ Doctor - doktor muzykologii), D.Tech. (doktor technologii), "D.M." (Medicinæ Doctor - doktor medycyny). Niektóre z wyższych doktoratów brytyjskich straciły swoje znaczenie jako istotny wyznacznik kariery akademickiej, jednak w najstarszych uczelniach nadal mają znaczenie prestiżowe, m.in. podczas ceremonii uniwersyteckich. Podobne rozwiązania funkcjonują w Danii. W Bułgarii i Rosji w uczelniach i instytutach naukowych istnieje stanowisko docenta.

Kontrowersje wokół habilitacji

Utrzymanie lub zniesienie habilitacji w systemie stopni naukowych co pewien czas staje się przedmiotem gorących dyskusji w środowisku naukowym w Polsce i w krajach, które utrzymują zasadę habilitacji w tym systemie. Argumentami przeciwników habilitacji jest przede wszystkim niespójność systemów stopni i tytułów naukowych w krajach anglosaskich i Europy kontynentalnej oraz mnożenie utrudnień w rozwoju kariery naukowej, argumentem zwolenników habilitacji jest utrzymanie systemu czuwającego nad wysokim standardem kształcenia akademickiego, zmuszającego nauczycieli akademickich do łączenia działalności naukowej z obowiązkami dydaktycznymi.

Nauka

Habilitace | Habilitation | Habilitation | Habilitation | Habilitation | Habilisasjon | Habilitaatio