Czechosłowacja

Czechosłowacja lub Czecho-Słowacja (czes. i słow. Československo, Česko-Slovensko), państwo w Europie Środkowej istniejące w latach 1918-1992.

Oficjalne i potoczne nazwy państwa w oryginale:

Československá republika (ČSR); początkowo - Republika česko(-)slovenská (RČS) / Československo (1918-1938, do 1920 r. jako Česko-Slovensko)
Česko-Slovenská republika / Česko-Slovensko (1938-1939)
Československá republika / Československo (ČSR) (1945-1960)
Československá socialistická republika / Československo (1960-1989/1990) (ČSSR, pl. CSRS); od 1969 formalnie federacja
Kilka tygodni w 1990 r.:
- wersja czeska: Československá federativní republika / Československo (kwiecień 1990) - odpowiedni zapis w konstytucji był tylko po czesku
- wersja słowacka: Česko-slovenská federatívna republika (ČSFR, pl. CSRF) / Česko-Slovensko - w konstytucji nie było słowackiej nazwy (nie było takiego zwyczaju)
Česká a Slovenská Federativní Republika i Česká a Slovenská Federatívna Republika (20 kwietnia 1990 - 31 grudnia 1992) - pisownia dużych liter była niezgodna z zasadami czeskiej i słowackiej pisowni, kiedy powinno pisać się dużą literę tylko na początku nazwy państwa. W konstytucji po raz pierwszy podano czeskie i słowackie brzmienie nazwy.
- wersja czeska: Československo
- wersja słowacka: Česko-Slovensko (według słowackiej reformy ortografii z 1991 obowiązuje zasada pisać w słowach Československo i československý łącznik, i to również w przypadkach, kiedy mowa o państwie przed rokiem 1990)

Państwo przestało istnieć o północy z 31 grudnia 1992 na 1 stycznia 1993 roku, kiedy podzieliło się na dwa niezależne państwa: Republikę Czeską i Republikę Słowacką.

Powstanie państwa

Czechosłowacja powstała 28 października 1918 w wykonaniu planów opartych na umowy pittsburskiej - porozumieniu o utworzeniu wspólnego państwa, zawartym w USA 30 maja 1918 między emigrantami czeskimi i słowackimi. W skład Czechosłowacji weszły ziemie byłego Cesarstwa Austriackiego: Czechy, Morawy, Śląsk Opawski oraz Królestwa Węgier: Słowacja ("Górne Węgry") oraz Ruś Zakarpacka. U podstaw państwa legły idee pansłowiańskie, popularne wówczas w Czechach, oraz dążenie elit słowackich do wyrwania się spod dominacji węgierskiej. Głównym architektem zjednoczenia był wybitny czeski mąż stanu i pierwszy prezydent Tomáš Garrigue Masaryk, pozostałymi twórcami tego państwa byli Czech Edvard Beneš (który później został prezydentem) i Słowak Milan Rastislav Štefánik.

Granice państwa zostały ustalone traktatami: wersalskim z 1919, w St. Germain z 1919 oraz w Trianon z 1920. Czechosłowacja graniczyła od zachodu i północnego zachodu z Niemcami, od południa z Austrią (do 1938 i od 1945), Węgrami i Rumunią (do 1939), od północy z Polską. Od 1920 do Czechosłowacji należały także: część Śląska Cieszyńskiego, Spisz i Orawa.

Już od samego początku istnienia państwa Czechosłowacja skonfliktowana była m.in. z Polską, głównie o część Śląska Cieszyńskiego (patrz polsko-czechosłowackie konflikty graniczne).

W międzywojniu należała do najbardziej rozwiniętych gospodarczo i technologicznie państw Europy, chociaż zaznaczały się radykalne różnice w poziomie cywilizacyjnym obu jej części składowych. Politycznie była krajem stabilnym, do końca swego istnienia jako jedyne państwo w Europie Środkowej pozostała demokratyczna. Pod względem partyjnym dominowali w Czechosłowacji agrariusze (z nich wywodził się m.in. Beneš), w skład koalicji rządowej wchodziła jednak także mniejszość niemiecka, co nie uchroniło Czechów od buntu Niemców sudeckich w 1938. Rozdzierana od środka przez nacjonalizmy Niemców. Węgrów i Słowaków (którzy oskarżali Czechów o chęć dominacji) padła łupem państw ościennych. Przez cały okres dwudziestolecia nie powiodły się próby wytworzenia "czechosłowackiego poczucia narodowego". Oficjalna doktryna narodu czechosłowackiego była spowodowana faktem, że w Czechosłowacji było więcej Niemców niż Słowaków.

Skład narodowościowy Czechosłowacji:

Czesi: 50%
Niemcy: 24%
Słowacy: 18%

oraz Węgrzy, Ukraińcy, Żydzi, Polacy i cyganie.

Czechosłowacja była członkiem tzw. Małej Ententy (grupującej oprócz niej Rumunię i Jugosławię - wszystkie trzy państwa były beneficjentami traktatu w Trianon z 1920 r. i przeciwnikami Węgier), w polityce międzynarodowej nie chciała uczestniczyć w idei międzymorza - nie miała dobrych stosunków z Polską i Węgrami. Stawiała na sojusz z Francją i Związkiem Radzieckim, które w decydującym momencie okazały się nieskuteczne.

Koniec niepodległości

30 września 1938 r. układ monachijski przyznał Niemcom Kraj Sudetów. W następnym miesiącu Polska zajęła Zaolzie. W listopadzie Węgrzy zajęli południową Słowację i Ruś zakarpacką z Użgorodem i Munkaczem. Reśztę Rusi zagarnęli w marcu 1939, uzyskując w ten sposób wspólną granice z Polską.

Wydarzenia monachijskie zaowocowały dymisją wywodzącego się z Partii Agrarnej dotychczasowego prezydenta Edwarda Benesza (nastawionego proradziecko i profrancusko). Zastąpił go filogermański polityk Emil Hácha.

15 marca 1939 roku hitlerowcy utworzyli z Czech Protektoratu Czech i Moraw, a 14 marca parlament słowacki ogłosił w Bratysławie akt niepodległości i utworzenie Republiki Słowackiej. Nowe państwo zostało uznane przez większość państw europejskich, jednak stało się ono satelitą Trzeciej Rzeszy. Słowacja prowadziła politykę uległą wobec III Rzeszy co tragicznie odbiło się m.in. na sytuacji Polski we wrześniu 1939 oraz losie tamtejszych Żydów.

Emigracyjny rząd działał przez cały okres wojny w Londynie. Duże wpływy w kraju posiadali także czescy i słowaccy komuniści przebywający w Moskwie.

Socjalistyczna Czechosłowacja

Po II wojnie światowej reaktywowano Czechosłowację, ale bez Rusi Zakarpackiej inkorporowanej do Ukraińskiej SRR. 5 kwietnia 1945 ogłoszono w Koszycach powstanie nowej socjalistycznej Czechosłowacji.

W latach 1945-48 w rządach uczestniczyli obok promoskiewskich komunistów przedwojenni politycy socjaldemokratyczni i ludowi (prezydentem był Edvard Beneš). Ministerstwo spraw wewnętrznych, policja oraz tzw. resorty siłowe zostały zdominowane przez partię komunistyczną. Jej dążenia doprowadziły do eliminacji z życia politycznego większości partii prawicowych, a także do stopniowego ograniczania demokracji. W 1948 roku doszło do przewrotu i przejęcia władzy przez komunistów.

Okres stalinowski był w Czechosłowacji bardziej dramatyczny i nie skończył się tak jak w Polsce czy na Węgrzech w 1956 roku, lecz trwał aż do 1960 r., kiedy zaczęła się powolna odwilż, czego świadectwem jest rozwoj kultury (film, teatry, czasopisma). W 1964 r. formował się reformny ruch i zaczęto próbować reformę gospodarki. Proces ten osiągnął kulminację w praskiej wiośnie.

W 1968 wojska Układu Warszawskiego - w tym polskie - przeprowadziły agresję na Czechosłowację. Powodem były reformy praskiej wiosny prowadzone pod hasłem Socjalizmu z ludzką twarzą przez tamtejszą partię komunistyczną pod kierownictwem Słowaka Alexandra Dubčeka. Interwencja przywróciła do władzy twardogłowych komunistów, którzy sprawowali władzę, aż do 1989 roku do zwycięstwa tzw. aksamitnej rewolucji. Jednym z niewielu efektów ruchu społecznego w 1968, jakie nie zostały odwołane po inwazji była federalizacja państwa, oficjalnie ogłoszona 28 października 1968. Odtąd Czechosłowacja miała trzy rządy i trzy parlamenty - federalny (Federální shromáždění), czeski (Česká národní rada) i słowacki (Slovenská národní rada).

Rozpad państwa

W 1993 wbrew części opinii publicznej elity polityczne Czech i Słowacji (szczególnie duża w tym rola Vaclava Klausa i Vladimira Mecziara) zadecydowały o rozwiązaniu państwa związkowego, czemu do końca przeciwni byli prezydent Havel oraz lider chadeków słowackich Czarnogursky. Ustalono równy parytet walut państwowych, który nie utrzymał się długo z powodu kłopotów gospodarczych Słowacji.