Bułgaria

Bułgaria, Republika Bułgarii (България, Република България) – państwo położone w południowo-wschodniej Europie, na Bałkanach. Graniczy z Serbią oraz Macedonią od zachodu, Grecją i Turcją od południa, Morzem Czarnym od wschodu i Rumunią od północy.

Ustrój polityczny

Główny artykuł: Ustrój polityczny Bułgarii

Zgodnie z konstytucją z 12 lipca 1991 Bułgaria jest republiką, w której głową państwa jest prezydent wybierany, na jednej karcie razem z wiceprezydentem, w bezpośrednich wyborach, na 5-letnią kadencję. Szefem rządu jest premier, który mianowany jest przez prezydenta.
Organem władzy ustawodawczej jest jednoizbowe, 240-osobowe Zgromadzenie Narodowe (Народно събрание), wybierane na 4-letnią kadencję.

Kraj podzielony jest na 28 prowincji (oblast(i) - област(и)).

liczba ludności - 7,8 mln (2004 r.)

Średni roczny wzrost ludności (2000-2004r.) -0,85%

Liczba ludności poniżej 15 roku życia - 15,8%

Liczba ludności powyzej 60 roku życia - 21,7%

Geografia

Bułgaria leży na Bałkanach nad Morzem Czarnym. Stolicą Bułgarii jest Sofia, 1,1 mln mieszkańców. Inne większe miasta to: Płowdiw, Warna, Burgas, Ruse, Stara Zagora i Plewen.

Całkowita granica lądowa: 1 808 km
Długość wybrzeża: 378 km
Długość granic z sąsiadującymi państwami: Grecja 494 km, Macedonia 148 km, Rumunia 608 km, Serbia 318 km, Turcja 240 km

Warunki naturalne

Większość powierzchni Bułgarii zajmują tereny wyżynne i górskie (około 70%). Jednak na północy znajduje się Nizina Naddunajska, a wzdłuż biegu rzeki Maricy aż do brzegu Morza Czarnego leży Dolina Górnotracka. Natomiast w części środkowej kraju leży główny masyw górski Bułgarii - Stara Płanina (Bałkan) wraz z pasem kotlin podbałkańskich (Sofijska, Kazanłycka, Sliweńska). Góry Rodopy, Pirin oraz Riła położone są w południowej części kraju z najwyższym szczytem Musałą - 2925 m n.p.m. (jest to najwyższy szczyt Półwyspu Bałkańskiego).

Najdłuższą rzeką Bułgarii jest Dunaj. Stanowi on na znacznej swej długości północną granicę kraju z Rumunią. Inne większe rzeki to: Marica, Osym, Iskyr, Struma.

Klimat Bułgarii

Klimat Bułgarii zaliczany jest do umiarkowanego kontynentalnego.

Historia

W połowie IV tysiąclecia p.n.e. rozpoczął się napływ na tereny obecnej Bułgarii plemion koczowniczych z Azji Środkowej. W V wieku p.n.e. utworzyły one Królestwo Tracji. Tereny te zdobyli Rzymianie i w połowie I wieku powstała tam rzymska prowincja Mezja, która później stała się miejscem najazdów Hunów i Gotów.

W VI wieku tereny te zaczęły osiedlać pasterskie plemiona słowiańskie, które zostały podbite ok. roku 680 przez Protobułgarów. Bułgaria powstała w 679 roku, a chrzest miała w 864 r. Powstało potężne państwo ze stolicą w Plisce (od 895 w Presławiu), które trwało w okresie 681-1018. Od 1018 tereny Bułgarii zostały ostatecznie podbite przez Bizancjum, i pozostawały pod władzą Bizantyjczyków do 1185 mimo antybizantyjskich powstań ludowych. W latach 1186-1398 istniało drugie państwo Bułgarów, po czym jej terytorium staje się częścią państwa osmańskiego. Niepodległość uzyskana w 1878 (w pełni w 1908) zapoczątkowała ścieranie się wpływów niemieckich i rosyjskich. Na skutek wojen bałkańskich (1912-1913) Bułgaria utraciła znaczną część terytorium, dlatego też przystąpiła do I wojny światowej po stronie państw centralnych. W II wojnie światowej opowiedziała się (wraz z m.in. Węgrami i Finlandią) po stronie państw Osi. Zajęcie w 1944 kraju przez Armię Czerwoną spowodowało obalenie monarchii i ustanowienie republiki ludowej w 1946 roku, po czym władzę obejmuje Bułgarska Partia Komunistyczna (generalni sekr. Georgi Dymitrow, Wyłko Czerwenkow, Todor Żiwkow). Bułgaria była członkiem RWPG i Układu Warszawskiego. Masowe demonstracje w listopadzie i grudniu 1989 wpłynęły na utworzenie demokratycznej republiki parlamentarnej (pierwsze wolne wybory 13 października 1991).

Gospodarka

Gospodarka Bułgarii skurczyła się dramatycznie po 1989 po utracie możliwości eksportu na rynek ZSRR, z którym bułgarska gospodarka była ściśle powiązana. Standard życia spadł do około 40%, ale wysokość sprzed 1990 została odzyskana w czerwcu 2004. W dodatku, sankcje ONZ przeciw Jugosławii i Irakowi głęboko się odbiły na bułgarskiej gospodarce. Pierwsze znaki poprawy pojawiły się w 1994 kiedy PKB wzrósł i inflacja spadła. Podczas 1996 jednakże, gospodarka załamała się z powodu zbyt wolnych reform ekonomicznych i niestabilnego systemu bankowego. Od 1997 kraj był na ścieżce poprawy, z PKB rosnącym w granicach 4-5% rocznie, powiększając stabilność makroekonomiczną i możliwość przystąpienia do Unii Europejskiej w 2007.

Demografia

Ludność

Skład etniczny (2001):

Bułgarzy (83,9%) Turcy (9,4%) Romowie (4,7%) Ormianie (0,2%) Rosjanie (0,2%) Macedończycy (0,1%) [http://www.nsi.bg/Census_e/Census_e.htm

Wyznania (2001):

prawosławni (82,6%) muzułmanie (12,2%) katolicy (0,6%) protestanci (0,5%) [http://www.nsi.bg/Census_e/Census_e.htm

Kultura i sztuka

Bułgaria od okresu średniowiecza (XIII wiek, XIV wiek) znana jest ze swoich ikon. Przedstawiciele tzw. tyrnowskiej szkoły malarskiej (XIV wiek) z powodzeniem przekraczali reguły rządzące tradycyjnym, hieratycznym malarstwem ikon, dzięki czemu stworzyli oni jedną z najbardziej znaczących szkół artystycznych wschodniego chrześcijaństwa.

Bułgaria posiada również starą i bogatą tradycję śpiewu chóralnego. Jednym z najbardziej znanych, bułgarskich średniowiecznych twórców jest Joan Kukuzel, kompozytor, teoretyk muzyki i twórca tzw. nowobizantyjskiego zapisu nutowego. Znanymi bułgarskimi śpiewakami są współcześnie m.in. Boris Christow, Nikołaj Giaurow, czy Nikoła Giuzelew, należący do światowej czołówki i często występujący w najlepszych operach całej Europy.

W okresie bułgarskiego odrodzenia narodowego, u schyłku panowania tureckiego (przełom XVIII i XIX wieku), w całym kraju powstało kilka szkół artystycznych, których przedstawiciele specjalizowali się w ikonopisaniu, snycerce lub malarstwie. Pozostawili oni po sobie prawdziwe skarby sztuki, architektury i malarstwa. Najsłynniejsze z owych szkół to m.in. szkoła trewneńska (zob. Triawna), bańska (zob. Bansko) czy samokowska (zob. Samokow) - twórcy tej ostatniej szkoły (a wśród nich Zachari Zograf) zasłynęli kunsztem zdobiąc monaster rylski przepięknymi freskami.

Najbardziej znanym współczesnym artystą bułgarskim jest bez wątpienia Christo Jawaszew. Zdobył on rozgłos wielu spektakularnymi happeningami, wśród których najbardziej kontrowersyjne było "zapakowanie" w folię m.in. Reichstagu w Berlinie oraz Pont Neuf w Paryżu.

Bułgaria posiada także bogate tradycje w dziedzinie teatru lalkowego (nie tylko dla dzieci).

Bułgarskie obiekty na Liście UNESCO*

* - właść. Lista światowego dziedzictwa kulturowego (K) i przyrodniczego (P)

Cerkiew bojańska koło Sofii (K)
Jeździec z Madary (K)
Zespół cerkwi wykutych w skale w Iwanowie (K)
Tracki grobowiec z Kazanłyku (K)
Zabytkowe miasto Nesebyr (K)
Rezerwat przyrody Srebyrna (P)
Park Narodowy Pirinu (P)
Monastyr Rilski (K)
Grobowiec tracki w Swesztari (K)

Literatura

(Główny artykuł: literatura bułgarska).

Z czasów panowania chanów protobułgarskich (VII–IX wiek) pochodzą ryte w kamieniu napisy protobułgarskie w języku greckim. W końcu IX wieku, dzięki przyswajaniu ksiąg słownie stworzonych przez św. Cyryla i Metodego, rozwinęło się piśmiennictwo religijne w języku staro-cerkiewno-słowiańskim. Czerpiąc wzorce z Bizancjum, na przełomie IX i X wieku piśmiennictwo starobułgarskie rozkwitło w Presławiu i Ochrydzie oraz ponownie (XIV wiek) w Tyrnowie. Oprócz kazań, poezji hymnicznej, traktatów i tzw. zborników (zbiorów różnych utworów służących religijnemu pouczeniu) ważne miejsce w średniowiecznej literaturze zajęły apokryfy, hagiografie, opowieści pouczające i heroiczne. Po podboju tureckim (1394) tradycję piśmienniczą kultywowano w monasterach. W XVI wieku powstały w Sofii nowe hagiografie. W XVII i XVIII w. główną formą piśmiennictwa były damaskiny (zbiory pouczeń i kazań). Najżywiej rozwijała się ustna twórczość ludowa. W okresie odrodzenia narodowego (1762–1878) powstały zręby nowożytnej kultury bułgarskiej. Pierwszym przejawem świadomości narodowej było zainteresowanie własną historią (Paisij Chilendarski). Walka Bułgarów o uniezależnienie się kultury od Greków i autokefaliczny kościół, a po 1856 — o zrzucenie panowania Turków, znalazła odbicie w literaturze. W 1. połowie XIX wieku, w okresie tworzenia podstaw świeckiej oświaty narodowej, pojawiły się pierwsze drukowane książki i podręczniki szkolne. Zrodziła się publicystyka i wierszopisarstwo. Na dalszym rozwoju młodej literatury zaważyło coraz żywsze od połowy XIX w. zainteresowanie słowianofilstwem i rodzimą kulturą ludową. Oparte na obcych, zwłaszcza rosyjskich, wzorach artystycznych i bułgarskim folklorze powstały nowożytne gatunki poezji, prozy i dramatu, w których z żywej mowy ludowej tworzył się język literacki. Jednocześnie z realizmem wystąpiły tendencje sentymentalno-romantyczne. Najdojrzalszym świadectwem uczuciowości romantycznej stała się liryka Christo Botewa. Po odzyskaniu niezawisłości politycznej (1878) rozwinęła się dydaktyczna poezja i spokrewniona często z publicystyką proza realistyczna. Uprawiali ją zarówno zwolennicy odnowy moralnej (Aleko Konstantinow), jak narodnicy (Todor Włajkow) i socjaliści. W życiu literackim wybitną pozycję zajął obrońca tradycji, Iwan Wazow. Walcząc o europeizację sztuki narodowej w latach 90. XIX wieku przeciwstawili mu się moderniści skupieni wokół pisma Misył, którzy obrali orientację neoromantyczną (Pejo Jaworow, Penczo Sławejkow). Drugie pokolenie modernistów po 1905 zwróciło się ku symbolizmowi (Teodor Trajanow, Nikołaj Liliew). Na początku XX wieku najżywiej rozwijała się proza wiejska, której najwybitniejszym przedstawicielem był Elin Pelin. W okresie międzywojennym (1918–1944) awangardowy bunt tzw. wrześniowców, którzy w latach 20. XX wieku chcieli złączyć odnowę sztuki z rewolucją społeczną, był krótkotrwały i wyraził się głównie w ekspresjonizmie (Geo Milew). Powojenny kult prymitywu i rodzimości ustąpił tendencji do ucodzienniania literatury. W liryce nastąpiło odkrycie powszedniości (Elisaweta Bagriana, Atanas Dałczew), w małych formach prozy dojrzał realizm psychologiczny (Jordan Jowkow), w powieści dominował historyzm, zabarwiony często ideologią nacjonalistyczną. W latach 30. zwalczał ją konsolidujący się obóz pisarzy antyfaszystów, w którym osobne miejsce zajęła komunistyczna lewica (Christo Radewski). Po przewrocie komunistycznym (1944) uległa zerwaniu więź z międzywojenną tradycją i po 1950 nastąpił długotrwały okres realizmu socjalistycznemu. Rozrachunki z unifikacją literatury, podjęte w latach 60., znalazły wyraz w nawrocie do psychologizmu i moralistyki (Błaga Dimitrowa, Emilian Stanew), a także w renesansie historyzmu. Najznaczniejszym efektem literatury odwilży była bujnie rozkwitająca groteska (Jordan Radiczkow). Doktryny realizmu socjalistycznego nie odrzucano otwarcie, gdyż brakowało niezależnego obiegu literatury, a nieliczni pisarze emigracyjni (Georgi Markow) byli w kraju prawie nieznani; okres rozrachunków z totalitaryzmem rozpoczął się po 1989.

T. Dąbek-Wigrowa Historia literatury bułgarskiej, Wrocław 1980.

Święta

Data	Święta państwowe	Bułgarska nazwa
1 stycznia	Nowy Rok	Нова година (nowa godina)
3 marca	Święto Odzyskania Niepodległości	Национален празник (nacjonalen praznik)
8 marca	Międzynarodowy Dzień Kobiet	Международен ден на жената (meżdunaroden den na żenata)
1 maja	Święto Pracy	Ден на труда (den na truda)
24 maja	Święto Piśmiennictwa Słowiańskiego i Kultury	Ден на славянската писменност и култура (den na slawjanskata pismennoct i kultura)
6 września	Dzień Jedności Narodowej	Ден на съединението на България (den na syedinenieto na Bulgaria)
22 września	Dzień Niepodległości	Ден на независимостта (den na nezawisimostta)
1 listopada	Dzień Budzicieli Narodu	Ден на народните будители (den na narodnite buditeli)
25 grudnia	Boże Narodzenie	Коледа (koleda)

Tablice rejestracyjne

Bulgaria-automobile-license-plate.png

Zobacz też

Linki zewnętrzne

Bułgaria | NATO

Gourt Home::Gourt :: Bułgaria