Albania

Related Topics:
Albanian :: Albania :: Albanian_and_English

Albania (Shqipëria, Republika Albanii - Republika e Shqipërise) – państwo w południowo-wschodniej Europie na Bałkanach, nad Morzem Adriatyckim. Graniczy z Grecją (282 km), Macedonią (151 km) oraz Serbią (? km) i Czarnogórą (? km). Łączna długość granic lądowych wynosi 720 km, ponadto państwo posiada 362 km wybrzeża morskiego.

Etymologia nazwy

Lista etymologii nazw państw

Geografia

Ważniejsze miasta (liczba mieszk. w tys.) : Durrës (86), Vlora (74), Szkodra (82), Elbasani (84),Gjirokastra,
Położenie geograficzne: 39°40'-40°40' N 19°15'-21°55' E
Najwyższy punkt: Mali e Korabit 2751 m n.p.m.

Albania jest w 75% krajem górzystym. Niewielki procent kraju zajmują niziny położone nad Morzem Adriatyckim oraz doliny większych rzek takich jak: Drin, Seman lub Vjosa. Pozostała część kraju to wyżyny oraz góry w paśmie Gór Dynarskich z takimi pasmami jak Góry Północnoalbańskie, Góry Skanderbega, Mal Valamarës. Na granicach znajdują się trzy duże jeziora: Ochrydzkie, Szkoderskie oraz Prespa. Najdalej wysunięty na zachód przylądek to Kepi i Gjuhëzës.

Gospodarka

Do końca lat osiemdziesiątych XX wieku centralnie planowana, obecnie w fazie transformacji. Gospodarka Albanii rozwija się w ostatnich latach (2000-2004) w tempie 6-7 %, przy czym znamienny jest duży udział inwestycji zagranicznych; około 50% produktu krajowego brutto PKB wytwarzane jest w szarej strefie, zaś jego wartość w 2004 roku wyniosła 5,7 mld euro, czyli 1780 euro na mieszkańca . Kraj jest obok Mołdawii oraz Serbii i Czarnogóry jednym z najbiedniejszych państw Europy. Szacuje się, że stabilizacja i doprowadzenie Albanii do poziomu, z którego mogłaby kandydować do Unii Europejskiej zajmie nawet kilkanaście lat. Znaczne bogactwa mineralne pozwalają na rozwój górnictwa, wydobywa się między innymi: rudy chromu - 91 tys. ton, miedzi, żelaza i niklu oraz ropy naftowej - 300 tys. ton, gazu ziemnego, węgla i boksytów. Nad jeziorem Prespa są jedne z największych w świecie złóz naturalnego asfaltu. Produkcja energii elektrycznej (głównie w elektrowniach wodnych) - 4,3 TWh w 2004 roku. Koło Durres pracuje duża cementownia, liczne są zakłady metalowe, elektrotechniczne, włókiennicze i przetwórstwa płodów rolnych. Albania jest znacznym producentem wyrobów tytoniowych. Uprawa zbóż, w tym kukurydzy - 197 tys. ton, pszenicy 295 tys. ton, słoneczników, tytoniu - 5 tys. ton, buraków cukrowych, drzew owocowych, oliwek - 27 tys. ton i winorośli - 83 tys. ton. Hodowla bydła, kóz i owiec - 1,85 mln (produkcja wełny 3,8 tys. ton). Mimo poczynionych znacznych inwestycji transport drogowy i kolejowy są słabo rozwinięte. Z 16,8 tys. km dróg tylko 40 % spełnia europejskie standarty, zaś linie kolejowe liczą w sumie 540 km. Motoryzacja jest dopiero w fazie początkowej - 190 tys. samochodów osobowych, co dało w 2002 roku zaledwie 59 pojazdów na 1000 mieszkańców. Głównym portem morskim jest Durres, a lotniczym Tirana. Po długotrwałej izolacji Albania stawia intensywnie na rozwój turystyki międzynarodowej, głównie na wybrzeżu Riwiera Albańska, liczbe turystów zagranicznych przekracza już milion, zaś wpływy w 2002 roku wyniosły 487 mln dolarów. Bilans handlowy bardzo niekorzystny wykazuje znaczną przewagę importu (1,8 mld dolarów) nad eksportem (470 mln dolarów), co powoduje nieustanny wzrost zadłużenia kraju. Główni partnerzy handlowi: Włochy, Grecja, Serbia i Czarnogóra oraz Niemcy.

Podział administracyjny

Zobacz więcej: Okręgi w Albanii, Obwody w Albanii''

Albania dzieli się na 36 okręgów (alb. rreth). Wyższą jednostką administracyjną są obwody, których jest 12. Stolica, Tirana, ma specjalny status.

Historia

Od starożytności do II wojny światowej

Skenderbeu.jpg

W starożytności Albania wchodziła w skład prowincji rzymskiej Ilirii, mieszkali tu Ilirowie, którzy wymieszali się później z Trakami i Słowianami. Po 395 roku przyłączona została do cesarstwa bizantyjskiego. Na przełomie VI i VII wieku napłynęły tu plemiona słowiańskie, przez pewien czas tereny Albanii wchodziły w skład carstwa Bułgarii.

Pierwsze państwo albańskie powstało w XII wieku, w XIV wieku zostało podbite przez Serbów. Około 1435 Turcy zajęli Albanię, wyzwoliła się ona jednak po powstaniu zainicjowanym przez Skanderbega. Pod koniec XV wieku Turcy znów zajęli kraj, podupadł on pod względem cywilizacyjnym. Feudałowie powoli i systematycznie przechodzili na islam, zachowując swe majątki i uprawnienia. Często piastowali wysokie funkcje w państwie tureckim (np. Ali Pasza).

W XIX wieku wzmogły się ruchy niepodległościowe, Albańczycy przyłączyli się do antytureckich powstań serbskich i wojny z lat 1912-1913. W 1913 po konferencji londyńskiej Albania wybiła się z trudem na niepodległość - nie powiodły się plany rozdzielenia jej między Serbię i Grecję. Podczas I wojny światowej była okupowana przez Serbów, Austriaków i Włochów, pragnących podziału jej terytorium. Konferencja z 1920 zatwierdziła niepodległość Albanii (ujął się za nią Woodrow Wilson).

W 1928 konserwatywny premier Ahmed Zogu koronował sie na króla, wiążąc kraj politycznie i militarnie, a nade wszystko gospodarczo z Włochami Benito Mussoliniego. Włochy zajęły Albanię w kwietniu 1939, łamiąc swe zobowiązania międzynarodowe i obalając króla. 16 kwietnia 1939 król Włoch, Wiktor Emanuel III, został ogłoszony królem Albanii. Po 1941 do protektoratu albańskiego przyłączone zostało Kosowo. 1943-1944 okupacja hitlerowska. 28 listopada 1944 Albania ogłoszona została republiką ludową, władzę przejęła komunistyczna APP kierowana przez Envera Hodżę. Nie powiodły się plany Tito stworzenia Wielkiej Jugosławii (z Albanią i Bułgarią jako kolejnymi członami federacji) co spowodowało późniejszą wrogość pomiędzy Tito i Hodżą.

Hoxha.jpeg
Enver Hodża - dyktator Albanii

Tirana
Brosen tirana skanderbeg.jpg
Tirana - pomnik Skandenberga

Kruja
Kruja.jpg
Kruja - pałac Skandenberga

Kruja utsikt.jpg
Kruja z lotu ptaka

Durrës
Brosen durres panview3.jpg
Panorama Durrësu

Okres powojenny

Po wojnie członek ONZ, Układu Warszawskiego i RWPG. Od śmierci Stalina narastał konflikt między APP a KPZR, który przybrał na sile po słynnym referacie Chruszczowa w 1956 Zbliżenie ZSRR do Jugosławii wywołało krytykę Albanii i stosunki znacznie oziębiły się ze wszystkimi państwami Europy Wschodniej. Albania dryfowała ku współpracy z Chinami, zaś ZSRR wywierał na nią szantaż gospodarczy. Dlatego na moskiewskiej konferencji partii komunistycznych i socjalistycznych doszło do ostrej konfrontacji z KPZR i jej sojusznikami, co skutkowało tym, że ZSRR przestał udzielać wsparcia gospodarczego. W odwecie w ciągu kilkudziesięciu godzin ZSRR musiał ewakuować się z bazy morskiej w porcie Vlora, a Albania przejęła kilka radzieckich okrętów podwodnych oraz sprzęt i amunicję.

W 1962 przestała uczestniczyć w pracach RWPG, co odbiło się niekorzystnie na bilansie handlowym i pozycji gospodarczej kraju. W 1968 Albania skrytykowała interwencję UW w Czechosłowacji i wystąpiła z Układu Warszawskiego. Od tej pory ZSRR nazywany był mocarstwem socjalimperialistycznym. Swą politykę zagraniczną opierała na sojuszu z Chińską Republiką Ludową, była jedynym krajem który nie podpisał Aktu Końcowego KBWE z Helsinek. Rządzona twardą ręką przez komunistę Envera Hodżę, ogłosiła się pierwszym na świecie państwem ateistycznym. W Albanii schronienie znalazł m.in. Polak Kazimierz Mijal, który udzielał tam audycji na falach "Radia Tirana".

Pod koniec lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku Albania po śmierci Mao Zedonga i krótkim okresie władzy Hua Guo Fenga skłóciła się z Chinami Deng Xiaopinga, co sprawiło, iż pogrążyła się w zupełnej izolacji międzynarodowej. Nastąpiły walki frakcji we władzach, czego efektem była (być może samobójcza) śmierć premiera Mehmeta Shehu oskarżonego przez Hodżę o szpiegostwo na rzecz supermocarstw. Nowym premierem został Adil Carcani. Śmierć Hodży oznaczała powolny rozkład struktur władzy.

Po 1990 u władzy pozostali tam komuniści przemianowani na socjaldemokratów. W wyniku krachu ekonomicznego z 1996 do władzy doszła opozycja, która nie wypełniwszy swoich obietnic wyborczych musiała oddać władzę postkomunistom w 2000. Obecnie Albania jest kandydatem do NATO i Unii Europejskiej, mimo deklaracji rządowych do spełnienia standardów tych organizacji jest jej jednak bardzo daleko.

Ludność

Albania-demography.png Liczba mieszkańców Albanii zmalała po 1998 rpku o ponad ćwierć miliona wskutek emigracji do Włoch i Grecji. Przyrost naturalny niegdyś najwyższy w Europie (w latach 1960-1985 w granicach 2,5-3%) stopniał do 0,8 % w 2003 roku. Kraj niemal jednolity etnicznie: 96% Albańczyków, pozostali to głównie Grecy - 3 % i Macedończycy; poza granicami kraju zyje blisko 2 mln osób, z czego 1,3 mln w Kosowie, ponad 200 tys. w Grecji i przeszło 170 tys. we Włoszech. Średnia gęstość zaludnienia 108 osób/km², ale w okolicach Tirany przeszło 3 razy większa, podobnie na wybrzeżu koło Durres, obszary górskie na wschodzie bardzo słabo zaludnione. Po epoce komunizmu powoli odradza się życie religijne: 60% muzułmanie sunniccy, 18% prawosławni, 10% katolicy, pozostali to niewierzący. Jedynym większym miastem jest stolica Tirana, ponadto kilka miast liczy conajmniej 50 tys. mieszkańców. Stopień urbanizacji jest dość niski - 45%.

język: albański, grecki
śmiertelność niemowląt: 25,0
średnia długość życia: 74 lata
ilość osób przypadających na 1 lekarza: 552
ilość osób przypadających na łóżko szpitalne: 333
średnia dł. życia: mężczyźni – 70 lat, kobiety – 77 lat
stopień analfabetyzmu: 7%-mężczyźni; 21%-kobiety
osób żyjących poniżej poziomu ubóstwa: 30%
na 1000 osób: 308 telefonów; 5 użytkowników Internetu.

Zobacz też

Łącza zewnętrzne