Danmark

Kongeriket Danmark er eit konstitusjonelt monarki, som regjerer over landet Danmark, i det nordlege Europa; og to sjølvstyrte område, øygruppa Færøyane, i Nord-Atlanterhavet; og øya Grønland, i Nord-Amerika.

Danmark vert geografisk utgjort av halvøya Jylland og 443 namngjevne øyar. 76 av øyane er busette. Landet ligg i Skandinavia og Norden med havet som nabo, Austersjøen og Nordsjøen, med Tyskland som den sørlege grensa for Jylland. Dei to største øyane er Sjælland og Fyn. Hovudstaden København ligg på Sjælland. Sambandet til Sverige med Øresundssambandet går via Amager.

Historie

Ein kjenner ikkje opphavet til Danmark, då folkesetnaden og landet kom til før historisk tid. Landet var kan hende ein union av svenske stammer.

I vikingtida var Danmark i nokre tider ei stormakt, når landet ikkje var oppløyst av borgarkrig.
I mellomalderen var Danmark i periodar ei stormakt, når landet ikkje var totalt oppløyst av borgarkrig.
- I 1397 vart dei tre skandinaviske rika sameint i Kalmarunionen under ein sams konge (Finland tilhøyrde Sverige, medan Island, Grønland og Færøyane var norske koloniar).
I renessansen gjekk det attende med Danmark, og Sverige gjekk ut av personalunionen.
- Unionen vart oppløyst då Sverige (og Finland) gjekk ut i 1523.
I Karl Gustav-krigen erobra Sverige ved Freden i Roskilde i 1658 dei danske områda Skåne, Halland og Blekinge.
Etter Napoleonskrigane vart unionen med Noreg oppløyst. Noreg gjekk inn i ein ny union med Sverige.
I 1864 mista Danmark hertugdømene Slesvig og Holsten til Tyskland.
Fyrst kring 1870 starta industrialiseringa.
I 1920 kom den nordlege delen av Slesvig (noverande Sønderjylland) attende til Danmark etter ei folkerøysting.
Den 9. april 1940 vart Danmark invadert av Tyskland og var hérsett under den andre verdskrigen.
I 1943 erklærte Island seg som sjølvstendig.
Etter den andre verdskrigen vart Danmark medlem av SN, NATO og den europeiske union.

Politikk

Den danske monark er for tida Dronning Margrethe II. Sjå og danske monarkar for ei opplisting av danske regentar og monarkar gjennom tidene. Danmark vert styrd av den utøvande makta, regjeringa. Leiar for regjeringa er statsministeren. For tida er Anders Fogh Rasmussen statsminister. Den lovgjevande makta er Folketinget . Styreforma er parlamentarisme.

Det bur om lag 5,5 millionar menneske i Danmark, nesten ein fjerdedel av dei bur i hovudstaden København

I Danmark vert dansk språk tala - dansk tilhøyrer den germanske språkgruppa. Dansk har mange dialektar, som tydeleg fortel kva del av landet personen kjem frå.
Riksdansk er det offisielt anerkjende danske språket som vert nytta i fjernsyn, radio og i undervisning.
Vidare vert det tala færøysk, grønlandsk (Inuit-dialekt), tyrkisk og tysk. Engelsk og tysk er dei viktigaste framandspråka.

Danmark er administrativt delt opp i 13 amt og 270 kommunar. Tre av kommunane fungerer som amt.
I tillegg er Færøyane og Grønland ein del av kongeriget Danmark. Desse er begge sjølvstyrte einingar.

Dei største byområda i Danmark etter innbyggjartal i 2003

Københavnsområdet - 1.085.813
Århus - 222.559
Odense - 145.374
Aalborg - 121.100
Esbjerg - 72.613
Randers - 55.897
Kolding - 54.526
Vejle - 49.782
Horsens - 49.457
Roskilde - 43.753
Greve Strand - 41.509
Næstved - 40.147
Silkeborg - 38.111
Fredericia - 36.819
Hørsholm - 36.001
Helsingør - 34.906
Køge - 33.487
Viborg - 33.203
Holstebro - 31.805
Slagelse - 31.674
Taastrup - 30.982
Herning - 29.871
Hillerød - 28.143
Svendborg - 27.512
Sønderborg - 26.865
Hjørring - 24.724
Frederikshavn - 24.309
Holbæk - 24.081
Haderslev - 20.982
Skive - 20.723
Ishøj Strand - 19.424

Kjelde: Danmarks Statistik.

Geografi

Høgdeskilnader

Lågaste punkt i Danmark er Lammefjord med -7 m. Høgaste punkt er Møllehøj på Jylland med 170,86 moh. Andre høgdedrag er Yding Skovhøj med 170,77 moh og Ejer Bavnehøj med 170,35 moh.

Kultur

Det mest kjende dansken er truleg forfattaren H. C. Andersen. Han er mest kjend for sine eventyr. Av eventyr kan nemnast "Keisaren sine nye klede" og "Den grimme ælling".

Andre kjende danskar er filosofen Søren Kierkegaard og fysikaren Niels Bohr.

Internasjonal pressefridom

Pressefridomsindeks: Rangert 10 av 139 land.

Sjå òg

På verdsveven

Land i Europa | Danmark

Gourt Home::Gourt :: Danmark