Vampier

Een vampier is een mythisch wezen dat voor zijn voortbestaan afhankelijk is van het drinken van menselijk of dierlijk bloed.

In de westerse cultuur is de aristocratische vampier de bekendste variant. Vanaf de 19e eeuw raakte de hele westerse wereld dankzij romantische spookverhalen vertrouwd met deze vampiersoort. De aristocratische vampier, waarvan graaf Dracula ongetwijfeld het bekendste voorbeeld is, heeft een charmante persoonlijkheid of is althans in staat een charmante persoonlijkheid te veinzen. Daarnaast heeft dit wezen de bovennatuurlijke kenmerken van de vampiers die al eeuwen lang in Slavische mythes voorkomen.

Het woord vampier gaat terug op het Oud-Slavische woord voor een vampiervleermuis en is verwant aan het Oud-Slavische werkwoord voor "vliegen".

Eigenschappen

In de loop der jaren figureerden Dracula en andere aristocratische vampiers in talloze boeken en films. Ze beschikken grofweg over de volgende eigenschappen (waarop schrijvers van vampierverhalen naar hartelust variëren):

De vampier...

is een overleden persoon die periodiek verrijst uit het graf.
heeft bloed nodig om vitaal te blijven.
heeft altijd trek maar kan desnoods lange tijd vasten.
is vooral dol op het bloed van maagden.
veroudert niet.
stamt uit een adellijk, Oost-Europees geslacht.
is lang, donker en knap.
is seksueel verleidelijk.
gaat in het zwart gekleed.
heeft een bleke tint.
heeft geen schaduw of spiegelbeeld.
beschikt over uitzonderlijke lichaamskracht.
kan hypnotiseren.
kan veranderen in een vleermuis.
kan, mits hij is uitgenodigd, op wonderlijke wijze huizen betreden.
heeft een weerzin tegen knoflook en zilver.
is bang voor christelijke symbolen, bijvoorbeeld kruisbeelden.
moet rusten in ongewijde grond.
sterft als hij wordt blootgesteld aan veel daglicht of (wij)water.
sterft als een houten staak door zijn hart wordt gedreven.
sterft door onthoofding of verbranding.
sterft door een zilveren kogel.

Folklore

Varianten

Bloed is in het menselijk bewustzijn al vanaf de vroegste tijden geassocieerd met levenskracht; als een lichaam veel bloed verliest, verliest het immers ook het leven. Bloeddorstige wezens die de levenskracht van anderen moeten roven om zelf te kunnen bestaan, spelen in de mythologieën van diverse culturen een rol:

In de Odyssee lokt Odysseus de doden met het bloed van een ram.
De Japanse kitsune is een bloeddrinkende vos. Ook andere dieren die aan vampirisme doen, komen voor in de mythes van het Verre Oosten.
De mythische Lamia van Korinte was een beeldschone vrouw die jonge mannen verleidde om van hun bloed te drinken.
De Maleisische Penanggalang is een vrouw waarvan het hoofd en spijsverteringssysteem zich 's nachts van de rest van het lichaam losmaken om zich aan mensenbloed te goed te doen.
De Australische aboriginals kennen de yara-ma-yha-who: een harig wezen dat in bomen leeft en mensen bespringt om het bloed uit hun lichaam te zuigen. Slachtoffers van dit wezen kunnen zelf in een yara-ma-yha-who veranderen.
De oude Romeinen kenden de stryx: een uil die 's nachts het bloed van slapende zuigelingen drinkt.
De demonen incubus en succubus bedrijven 's nachts de liefde met mensen waarbij ze de levenskracht aan hun slachtoffers onttrekken.

Slavische folklore

De Slavische vampier is in de westerse cultuur het invloedrijkst. Van dit wezen wordt al melding gemaakt vanaf de vierde eeuw van onze jaartelling. Onder invloed van het christendom wordt de vampier beschouwd als een overledene waar een duivelse vloek op rust. De oorzaken voor deze vloek variëren. Een vampier kan ooit zelf het slachtoffer van een vampier zijn geweest, met onjuiste rituelen begraven zijn of misschien heeft zijn moeder tijdens de zwangerschap oogcontact met een vampier gehad.

De vampier verrijst met regelmaat uit zijn graf om het bloed van mens of dier te drinken. Mysterieuze veesterfte kan een aanwijzing zijn dat er een vampier actief is. De vampier heeft een weerzin tegen knoflook, zilver en christelijke symbolen. Wanneer een vampier gedood wordt, wordt de vloek die rust op diegenen die hij zelf in een vampier heeft veranderd, opgeheven.

Een vampier wordt gedood door een houten staak door zijn hart te drijven, hem vervolgens te onthoofden en daarna knoflook in de mond te stoppen. Het wezen is ook vatbaar voor christelijke vormen van duiveluitdrijving.

De Slavische vampier is een lelijk, hersenloos wezen dat meer op een dier dan op een mens lijkt. Hij is een vervloekte overledene uit een lage sociale klasse en is sterk verwant aan de weerwolf.

Kunst

Romantiek

De romantische interesse voor alles wat met folklore en bizarre hartstochten te maken heeft, zorgde ervoor dat de vampier in 1773 zijn intrede deed in de literatuur. In dat jaar verscheen het gedicht Lenore van Gottfried Bürger, later gevolgd door werken als Goethes Die Braut von Korinth (1797) en Robert Southeys Thalaba the Destroyer (1801).

De vampiers die in deze gedichten ten tonele werden gevoerd, behoorden - evenals de vampiers uit de Slavische folklore - tot de categorie hersenloos ongedierte.

Byron

Met het verhaal The Vampyre (1819) van John Polidori deed de charmante, aristocratische vampier zijn intrede.

Polidori schreef het verhaal naar aanleiding van de zomer van 1816. De bevriende Engelse schrijvers Polidori, Lord Byron, Percy Bysshe Shelley en Mary Godwin brachten die zomer gedeeltelijk door in de Villa Diodati aan het Meer van Genève. Wellicht omdat 1816 het jaar zonder zomer was, bracht men de avonden vooral binnenshuis door. Bij wijze van tijdverdrijf daagden de schrijvers elkaar uit om spookverhalen te verzinnen. Het leverde twee invloedrijke verhalen op: Mary Godwin bedacht Frankenstein en Byron deed Polidori het idee voor The Vampyre aan de hand.

Polidori werkte het verhaal pas uit toen duidelijk werd dat Byron daar zelf geen zin in had. Bij wijze van plagerij gaf Polidori zijn vampier diverse karaktereigenschappen van Byron mee: aristocratisch, charmant maar gevaarlijk voor eenieder die in zijn ban raakt. De naam van de vampier, Lord Ruthven, werd al eerder door Caroline Lamb in de roman Glenarvon gebruikt voor een figuur die op Byron was geïnspireerd.

Vrijwel direct na de publicatie in 1819 was The Vampyre een succes, voornamelijk doordat het aanvankelijk aan Byron werd toegeschreven. Er werden in de jaren 1820 diverse theaterbewerkingen van het stuk gemaakt. Verschillende schrijvers, waaronder Alexandre Dumas schreven hun variant op het verhaal of maakten een vervolg. De aristocratische (of Byroneske) vampier was een bekend verschijnsel geworden in de westerse literatuur.

Schilderkunst

In 1893 schilderde Edvard Munch het werk Liefde en Pijn, waarop een vrouw zich troostend over een man ontfermt. Door een misinterpretatie van de kunstcriticus Stanislav Przybyszewski werd het schilderij bekend als De Vampier.

Dracula

Bram Stokers Dracula (1897) is ongetwijfeld het bekendste Byroneske vampierverhaal. De hoofdpersoon Graaf Dracula vertoont sterke verwantschap met Lord Ruthven. Hij is een aantrekkelijke edelman uit Transsylvanië die er in elk opzicht uitziet als een normaal mens, wat zijn drinkgewoontes er extra sinister op maakt. Stoker ontleende de naam van zijn held waarschijnlijk aan de historische figuur Vlad Tepes, bijgenaamd Vlad Dracula, die weliswaar een griezelige reputatie had, maar in niets op een vampier leek.

In het boek gebruikt Stoker ook het woord Nosferatu voor vampier met de bewering dat het een oud Roemeens woord is. Stokers boek blijft tot op de dag van vandaag de vroegste bekende bron van het woord.

Populaire cultuur

De eerste speelfilm waarin een vampier voorkwam was waarschijnlijk het op Stokers boek gebaseerde Nosferatu, eine Symphonie des Grauens van F.W. Murnau uit 1922, met Max Schreck in de rol van een afzichtelijke vampier.

Voor een Amerikaanse theaterproductie uit 1927 kreeg Dracula voor het eerst de beschikking over een zwarte cape met een grote kraag. Het was hierdoor voor de acteur mogelijk om, wanneer hij zijn kraag opzette en zijn rug naar het publiek keerde, een soort verdwijntruc op te voeren tegen de donkere achtergrond van het toneel. Het kledingstuk werd, misschien vanwege de associatie met vleermuisvleugels, tot een vast onderdeel van de vampiersgarderobe.

De Transsylvanische acteur Bela Lugosi, die de grote verdwijntruc eerder op het podium tot een succes maakte, was in 1931 de eerste charmante vampier op het witte doek. Hij werd de rest van zijn leven vereenzelvigd met de rol (zie: Swiebertje-effect.) Op zijn eigen verzoek werd hij na zijn dood in 1956 in vampierskostuum begraven.

Vanaf 1958 speelde Christopher Lee negen maal de rol van vampier in een reeks Draculafilms.

Blues-schreeuwer Screamin' Jay Hawkins was waarschijnlijk de eerste popartiest die een vampierige act opvoerde. Hij brak in 1954 door met de klassieker I Put A Spell On You. Andere grappenmakers met vampier-invloeden waren ZZ en de Maskers, die in 1964 een hit scoorden met Dracula, en eind jaren 60 de curieuze god-of-hellfire Arthur Brown. In Boris Pickets noveltyhit Monster Mash maakt Dracula zijn opwachting om de Transsylvanische twist te promoten.

Vanaf de jaren zeventig werden vampier-acts in de popmuziek grimmiger. Ze waren voor een belangrijk deel bedoeld om te schockeren. Het verschijnsel werd uitgebuit door Alice Cooper in de jaren zeventig, diverse gothicbands in de jaren tachtig en Marilyn Manson in de jaren negentig.

In het kinderprogramma Sesamstraat leerden de kijkertjes ondertussen tellen onder leiding van een aristocratische vampier genaamd Graaf Tel (Engels: Count Von Count.) In tegenstelling tot zijn collega's is Graaf Tel helemaal niet geïnteresseerd in bloed. Wel heeft hij een monomane belangstelling voor getallen.

Het boek Interview with the Vampire (1976) van Anne Rice en de daarop volgende delen van The Vampire Chronicles zorgden voor een heropleving van het vampiergenre. Het boek werd in 1994 verfilmd.

Van 1997 tot 2003 werd in Nederland een Amerikaanse televisieserie uitgezonden, Buffy the Vampire Slayer, waarin een frèle middelbare scholiere, Buffy, samen met enkele vrienden jacht maakt op vampiers en demonen. In de serie treden ook "goede" vampiers op, die spijt hebben van hun gedrag, maar wel weer kunnen terugvallen. De figuur 'Angel', zo'n goede vampier, kreeg zelfs weer een eigen spin-off serie.

Ook Merho maakt regelmatig gebruik van vampiers, in zijn stripreeks Kiekeboe.

Externe links

Mythologie | Fictieve soort

Gourt Home::Gourt :: Vampier