Tweede Germaanse klankverschuiving

De tweede Germaanse klankverschuiving is een klankverschuiving die plaats vond in de zuidelijke Germaanse talen (hierdoor ook bekend als Hoogduitse klankverschuiving). De klankverschuiving begon waarschijnlijk tussen de derde en vijfde eeuw, en was bijna voltooid toen de eerste Duitse teksten op schrift werden gesteld in de negende eeuw. De verschuiving had niet plaats in een beweging maar in verschillende fasen over verschillende eeuwen. Deze taalverschuiving bracht de scheiding aan tussen Hoogduits (dat weer bestaat uit Hoger Duits en Centraal Duits) en Laagduits. De lijn (isoglosse) die de Hoogduitse van de Laagduitse talen scheidt staat bekend als de Benrather linie.

De Benrather linie is eigenlijk meer een bundel van verschillende isoglossen. De verschillende Germaanse talen hebben allemaal in verschillende mate de tweede taalverschuiving doorgemaakt, en sommige klankverschuivingen gelden daarom voor bijna alle Germaanse talen, en sommige slechts voor hele enkele. Hoe meer zuidoostwaarts de taal gesproken wordt, des te meer kenmerken van de tweede klankverschuiving er in de taal voorkomen (Hoger Duits), en hoe meer noordwestwaarts de taal gesproken wordt des te minder kenmerken van de tweede klankverschuiving er in de taal voorkomen (Engels). (De termen "Hoogduits" en "Laagduits" zijn dus enigszins misleidend, omdat men de neiging heeft ze op de landkaart te projecteren. Het Hoogduits ligt op de kaart zuidelijker en dus lager dan het noordelijke Laagduits) De meeste klankverschuivingen, maar niet alle, maken deel uit van het huidige Standaardduits, terwijl in westelijke Duitse dialecten veel minder klankverschuivingen voorkomen.

Chronologische volgorde

Waarschijnlijk had de klankverschuiving plaats in vier fasen, waarvoor qua datering grove schattingen kunnen worden gemaakt. De datering blijft discutabel omdat alle klankverschuivingen, afgezien van þ→d, voor de op schrift stelling van een Germaanse taal plaats had. Schattingen die hieronder worden weergegeven zijn meestal afkomstig van de DTV Atlas zur deutschen Sprache (pag. 63). Soms helpen historische feiten ons bij de datering; het feit dat Attila de Hun in het Duits Etzel wordt genoemd duidt aan dat de tweede fase aan de gang of gebeurd moest zijn tijdens de invasie van de Hunnen in de vijfde eeuw. Het feit dat sommige Latijnse leenwoorden in het Duits van klank verschoven zijn (bv. Latijn strata→Duits Straße) en andere niet (bv. Latijn poena→Duits Pein) maakt het mogelijk de klankverschuiving te dateren voor of na de waarschijnlijke introductie van het woord in de Germaanse talen. Meest bruikbaar zijn echter de geciteerde Duiste woorden in laat-klassieke en begin-middeleeuwse Latijnse teksten.

Precieze datering is sowieso erg lastig omdat een klankverschuiving begint met één woord of een groep woorden in één lokaal dialect, vervolgens spreidt naar andere woorden met hetzelfde fonologische patroon en daarna over een langer tijdsbestek langzaamaan verspreidt over een groter geografisch oppervlak.

fase 1

De eerste fase, die ongeveer begonnen is in de vierde eeuw en het alle talen in het gehele Hoogduitse taalgebied beïnvloede, behelst het verworden van stemloze plofklanken tot verdubbelde (dat wil zeggen langer uitgesproken) wrijfklanken indien in een positie ná een klinker, óf tot enkele wrijfklanken in de laatste postitie.

p→ff of laatste f

t→zz (latere Duitse ss) of laatste z (s)

k→hh (latere Duitse ch)

Voorbeelden:

Oud Engels slǽpan : Oud Hoogduits slāfan (Engels sleep, Duits schlafen)

OE strǽt : OHD strāzza (Engels street, Duits Straße)

OE rīce : OHD rīhhi (Engels rich, Duits reich)

fase 2

De tweede fase werd voltooid in de achtste eeuw en concentreerde zich op de Alemanische en Bavariaanse dialecten. In deze fase werden medeklinkers affrikaten van dezelfde klank.

p→pf (in sommige woorden werd dit later f in laatste postitie)

t→tz

k→kch

In de volgende combinaties had de verschuiving echter niet plaats: sp, st, sk, ft, ht, tr.

fase 3

De derde fase was geografisch het meest beperkt. In de talen en dialecten die mededen aan deze klankverschuiving werden stemhebbende plofklanken stemloos.

b→p

d→t

g→k

Deze verschuiving moet plaats hebben gehad na de voltooiing van de eerste en tweede fase, anders zouden de resulterende stemloze plofklanken verder moeten transformeren naar wrijfklanken en affrikaten. Daarom wordt gedacht dat deze fase plaats had rond de achtste en negende eeuw.

fase 4

Als laatste verschoof de vierde fase þ→d. Deze fase verschilt van de andere fasen in het feit dat het hier om slechts een klank gaat, en niet een serie klanken. Wat ook verschilt van de andere fasen is dat bij deze klankverschuiving ook de meeste Laagduitse talen, waaronder Nederlands, ook mededen. Sommige taalkundigen spreken hierom liever van een aparte klankverschuiving buiten de tweede Germaanse taalverschuiving. Deze fase moet plaats hebben gehad na de derde fase, want anders zou de resulterende d verworden zijn tot t.

De vierde fase was nog niet voltooid toen de eerste teksten in het Duits werden opgesteld. Daardoor zijn er Oud Hoogduitse voorbeelden te vinden waarin een þ wordt geschreven in plaats het hedendaags Duitse d. Een erg bekend voorbeeld hiervan is, mede door de vreemde verandering van betekenis is het Oud Hoogduitse thiorna (maagd) → Modern Duits Dirne (Nederlands: deerne. betekenis: hoer). Andere voorbeelden zijn:

vroeg OHD thaz → klassiek OHD daz (Engels that, Duits das, Nederlands dat)

vroeg OHD thenken → klassiek OHD denken (Engels think, Duits, Nederlands denken)

vroeg OHD thegan → klassiek OHD degan (English thane, German, Nederlands Degen)

vroeg OHD thurstag → klassiek OHD durstac (English thirsty, German durstig, Nederlands dorstig)

vroeg OHD bruather → klassiek OHD bruoder (English brother, German Bruder, Nederlands broeder)

vroeg OHD munth → klassiek OHD mund (English mouth, German Mund, Nederlands mond)

Overzichtstabel

De effecten van de klankverschuivingen komen het beste aan het licht als we woorden uit het moderne Duits gaan vergelijken met hun onverschoven Nederlandse of Engelse gelijken. Het volgende overzicht is gerangschikt naar de originele Indo-Europese fonemen. (G=Wet van Grimm; V=Wet van Verner)

PIE→Germaans	Fase	Hoogduitse verschuiving Germaans→OHD	Voorbeelden (Modern Duits)	Eeuw	Geografische verbreiding	Standaard Duits?
G: b→p	1	*p→ff	schlafen, Schiff vgl. slaap, schip	4/5	Hoger en Centraal Duits	ja
G: b→p	2	*p→pf	Pflug, Apfel, Kopf, scharf ¹ vgl. ploeg, appel, kop, scherp	6/7	Hoger Duits	ja
G: d→t	1	*t→zz	essen, dass, aus ² vgl. eten, dat, uit	4/5	Hoger en Centraal Duits	ja
G: d→t	2	*t→tz	Zeit, Katze vgl. tijd, kat	5/6	Hoger Duits	ja
G: g→k	1	*k→hh	machen, ich vgl. maken, ik	4/5	Hoger en Centraal Duits	ja
G: g→k	2	*k→kch	Switsers Duits: Kchind, Werch vgl. Standaardduits Kind, Werk	7/8	Bavariaans/Alemanisch	nee
G: b^h→b V: p→b	3	*b→p	Bavariaans: perg, pist vgl. Duits Berg, bist "bent" (in: "jij bent")	8/9	Bavariaans/Alemanisch	nee
G: d^h→d V: t→d	3	*d→t	Tag, Vater vgl. dag, vader	8/9	Hoger Duits	ja
G: g^h→g V: k→g	3	*g→k	Bavariaans: Kot vgl. Duits Gott "God"	8/9	Bavariaans/Alemanisch	nee
G: *t→þ	4	þ→d	Dorn, Distel, durch, drei, Bruder vgl. Engels: thorn, thistle, through, three, brother	8/9	In Duits en Nederlands	ja

(Noten: ¹ Oud Hoogduits scarph, Middel Hoogduits scharpf. ² Oud Hoogduits ezzen, daz, ūz.

Voorbeeldteksten

Als een voorbeeld van de effecten van de verschuiving kunnen de volgende twee teksten uit de late Middeleeuwen worden vergeleken. Links staat een Middel Laagduits citaat van de Sachsenspiegel (1220), die niet de verschuiving ondergaan heeft, en rechts dezelfde tekst van de Middel Hoogduitse Deutschenspiegel (1274), waarin wel klankverschuiving is opgetreden.

Sachsenspiegel		Deutschenspiegel
De man is ok vormunde sines wives, to hant alse se eme getruwet is. Dat wif is ok des mannes notinne to hant alse se in sin bedde trit, nach des mannes rehte.		Der man ist auch vormunt sînes wîbes zehant als si im getriuwet ist. Daz wîp ist auch des mannes genozinne zehant als si an sîn bette trit na des mannes dode is se ledich van des mannes rechte.)

(Vertalingen:

Sachsenspiegel: "De man is ook beschermer van zijn vrouw / zodra zij getrouwd is met hem. / De vrouw is ook de metgezel van de man / zodra ze naar zijn bed gaat / volgens de rechten van de man."

Deutschenspiegel: "De man is ook beschermer van zijn vrouw / zodra zij getrouwd is met hem. / De vrouw is ook de metgezel van de man / zodra ze naar zijn bed gaat / Na de dood van de man is ze vrij van de rechten van de man.")

Deze teksten zijn afkomstig uit de Duitstalige Wiki.

Germaanse taal | Fonologie Historische taalkunde