Maagdelijke voortplanting of parthenogenese, een vorm van ongeslachtelijke voortplanting, is het verschijnsel dat vrouwtjes van bepaalde diersoorten nakomelingen kunnen krijgen zonder dat hier mannetjes aan te pas komen: maagdelijke vrouwtjes leggen spontaan eitjes of baren jongen.

Het woord parthenogenese komt van het Grieks, παρθενος = maagd + γενεσις = geboorte.

Partenogenese valt bij planten onder de verzamelnaam apomixie. Bij diplosporie of parthenogenese groeit de embryozakmoedercel uit tot een embryo.

De nakomelingen van maagdelijke voortplanting bestaan gewoonlijk vrijwel uitsluitend uit vrouwtjes. Voorbeelden: de gewone wandelende tak, sommige kevers, vele bladluizen, maar ook zijn er hagedissen, salamanders en slangen die dit kunnen. Het is soms niet te merken omdat er wel gepaard wordt, maar deze paring enkel dient om de hormonen aan de gang te brengen. De zaadcellen van de man worden weer afgebroken zonder dat ze ooit gebruikt zijn.

Sommige diersoorten die parthenogenese vertonen kunnen zich ook wel geslachtelijk voortplanten, van andere zijn zelfs geen mannetjes bekend en lijkt er uitsluitend sprake te zijn van parthenogenese. Soms wordt een of meer generaties parthenogenetische voortplanting afgewisseld door geslachtelijk voortplanting. Dit komt bij bladluizen veel voor.

Bij de Hymenoptera (bijen, wespen en mieren) komt een bijzondere vorm van parthenogenese voor die arrhenotokie genoemd wordt. Bij de arrhenotoke voortplanting worden uit onbevruchte eieren mannetjes geboren en bevruchte eieren geven vrouwtjes. Maagdelijke vrouwtjes krijgen uitsluitend mannetjes als nakomelingen, bevruchte vrouwtjes kunnen bij ovipositie de bevruchting al dan niet laten plaatsvinden. Aangezien de onbevruchte eieren haploïd zijn, zijn de mannetjes haploïd, de vrouwtjes zijn diploïd. De sexratio bij soorten die zich op deze manier voortplanten kan enorm variëren naargelang de beschikbaarheid van mannetjes.

Bij deze zelfde groep insecten kunnen populaties ontstaan waarbij de onbevruchte eieren diploïd zijn. Bij deze populaties komen dan ook zelden mannetjes voor (als ze voorkomen hebben ze geen functie). In dergelijke populaties zijn alle indviduen genetisch vrijwel identiek aan elkaar. Deze vorm van maagdelijke voortplanting wordt thelytokie genoemd.

Maagdelijke voortplanting is niet hetzelfde als ongeslachtelijke voortplanting; dit laatste begrip is ruimer en slaat b.v. ook op het stekken van planten en op organismen die niet in verschillende seksen voorkomen, zoals bacteriën.

voortplanting

Parthenogenese | Parthenogenesis | Partenogenezo | Partenogénesis | Partenogenees | Parthénogenèse | Partenogenesi | Partenogenezė | Partenogenese | Partenogeneza | Partenogénese | Партеногенез