Paard (dier)

Paard mei 2004.jpg

Het paard (Equus caballus) is een gedomesticeerd hoefdier uit de orde der onevenhoevigen, een van de ongeveer 10 huidige soorten uit de familie der paardachtigen (Equidae). De Latijnse woorden equus en caballus betekenen overigens beide "paard". Het paard wordt voornamelijk gehouden als rij- en lastdier.

Terminologie

Hengst:	Mannetjespaard (al dan niet volwassen).
Merrie:	Vrouwtjespaard (al dan niet volwassen).
Veulen:	Paard tot één jaar oud.
Jaarling:	Paard tussen de één en twee jaar oud.
Ruin:	Gecastreerd mannetjespaard.
Dekhengst:	Hengst die is goedgekeurd om mee te fokken.
Stermerrie:	Goedgekeurde merrie om te fokken.
Pony:	Zeer nauw verwante familie van paarden die volwassen een schofthoogte van minder dan 147,3 cm hebben. Uitzonderingen zijn bijvoorbeeld de paardenrassen IJslanders en Fjorden. Deze blijven doorgaans onder de 147,3 cm, maar zijn wel paardenrassen.

Omdat het paard als "edel" dier wordt beschouwd, worden vaak de termen "hoofd", "mond" en "benen" gebruikt in plaats van "kop", "bek" en "poten".

Zie voor meer termen de pagina paardenjargon.

Algemeen

Veulen mei 2004.jpg De schofthoogte van volwassen paarden varieert sterk: de Falabella (een miniatuurpaard) is slechts zo'n 60 cm hoog, terwijl andere rassen meer dan 2 m kunnen halen. De vacht kan zowel uniform gekleurd als bont zijn. Veel voorkomende kleuren zijn bruin (met zwarte manen en staart), zwart, voskleurig (bruin-rood), geel en "vaal" (grijs, soms neigend naar bruin of blauw). Het paard is een kuddedier en kan zo'n veertig jaar oud worden.

Een paard heeft een hoogte dat gemeten wordt bij de schoft. bij een schofthoogte tot 1.48 spreken we van een pony. bij een schofthoogte van 1.48 tot 1.57 spreken we van een klein paard (ook wel E-pony genoemt). en bij een schofthoogte van 1.57 en hoger spreken we van een paard.

Het paard behoort tot de onevenhoevigen (Perissodactyla) en heeft per been slechts één teen. Dit was van origine de middelvinger, wat nu de hoef is en feitelijk een grote nagel. Het paard loopt in wezen permanent op de tenen. Van oorsprong heeft een paard vijf tenen. Andere overblijfselen hiervan zijn de griffelbeentjes (ring- en wijsvinger), de zwilvrat (duim) en het spoortje (pink).

De draagtijd is ongeveer 11 maanden. Het veulen probeert al direct na de geboorte te gaan staan en kan zich na een paar uur al redelijk op de been houden. Dit heeft te maken met het feit dat het paard oorspronkelijk op de open vlakte leefde, waar de kudde snel moest kunnen vluchten. Het is belangrijk dat het veulen binnen enkele uren kan drinken bij zijn moeder..

Paarden zijn planteneters (herbivoren), maar geen herkauwers. De voortanden gebruiken ze om gras en dergelijke mee af te rukken, waarna dit door de kiezen vermalen kan worden. Zowel hun gehoor als hun reukvermogen is bijzonder goed ontwikkeld. De manen, het lange haar op de bovenzijde van de hals, zijn vermoedelijk ontstaan als bescherming tegen roofdieren zoals katachtigen, die het paard op de rug springen en in de nek bijten. Door dan de aanvaller met bokkende bewegingen van zich af te schudden, verliest het paard enkel wat van zijn manen. De staart wordt gebruikt om insecten te verjagen.

Een paard heeft 2x 6 kiezen in de onderkaak en 2x 6 kiezen in de bovenkaak. ook heeft het dier 6 snijtanden onder en 6 boven. tussen de snijtanden (voortanden) en de kiezen zitten de tanloze kaakranden, ook wel De Lagen genoemt. hier ligt het bit op tijdens het rijden. er zitten wel nog 2 kleinere tanden: De haaktanden. //www.welshcob.nl/info_over/pics/tandarts2.gif

Paardengangen

Een paard heeft verschillende manieren, gangen, om zich voort te bewegen:

algemeen voorkomend:
- stap of telgang is een laterale gang. Links-voor en -achter, rechts-voor en -achter worden tegelijk opgetild en neergezet.
- draf is een diagonale gang. Links-voor en rechts-achter, rechts-voor en links-achter worden tegelijk opgetild en neergezet.
- galop is een gang waarbij tegelijkertijd de voorste benen worden opgetild en de achterste worden neergezet afgewisseld met het optillen van de achterste en het neerzetten van de voorste benen.
- rengalop
weinig voorkomend en alleen bij zogenaamde gangenpaarden:
- 'tölt' zit tussen de telgang en draf in en is een viertakt. Alle hoeven worden met een gelijke tussenpoos opgetild en neergezet
- 'walk' is gelijk aan de telgang, maar de stappen zijn erg ruim, waarbij de achterbenen ver onder het lichaam worden geplaatst en het hoofd een duidelijke knik maakt. Er is een flat walk en een running walk.
- rentelgang is een telgang waarbij hoge snelheden worden behaald. Ijslanders, Shetlanders en ook de Vlinderdas pony, wat tevens een bedreigd dier is, beheersen de telgang

Gebruik door de mens

Het paard is door de eeuwen heen voor de mens voor allerlei doeleinden zeer waardevol gebleken. Tienduizenden jaren geleden was het paard voor de mens een belangrijke voedselbron. Uit die tijd zijn er nog muurschilderingen van paarden. Vermoedelijk kreeg de mens pas in de Jongere Steentijd, die rond 6000 v. Chr. begon, de middelen om grotere dieren te domesticeren. Er wordt wel gedacht dat de Mongolen, die al eerder het rendier hadden onderworpen, er voor het eerst in slaagden het paard te domesticeren. Chinees aardewerk uit circa 3500 v. Chr. ondersteunt deze theorie. Het vermoeden bestaat dat dit ook voor het paard zelf voordelen had, aangezien na de laatste ijstijd de grote open vlakten in voor paarden ongeschikte dichte bossen veranderden.

Een andere theorie gaat ervan uit dat de domesticatie van het paard voor het eerst heeft plaats gevonden in de Zuidrussische steppe, door mensen van de Sredny Stog-cultuur (omstreeks 4000 v. Chr.). Er bestaan goede redenen om aan te nemen dat de Sredny-Stogmensen voorouders waren van de oer-Indo-europeanen.

In het wild loopt het paard op zijn hoeven, maar wanneer hij zware lasten moet dragen of over verharde wegen moet lopen, zijn wegens overmatige slijtage hoefijzers noodzakelijk. Ook worden soms hoefijzers gebruikt om de stand van de benen te corrigeren.

Militair gebruik

Het gebruik van het paard voor militaire doeleinden gaat terug tot ongeveer 5000 v. Chr., toen Mongoolse boogschutters op pony's begonnen te rijden. Rond 1200 v. Chr. begon het idee van een cavalerie ook post te vatten in meer westelijke gebieden zoals Egypte en Perzië. Bewaard gebleven zijn de invloedrijke geschriften van paardenkenner Xenophon, een legerofficier uit de Griekse stadsstaat Sparta. Rond de 11e eeuw begon men vooral in het westen ook grotere paarden te gebruiken.

In de 15e eeuw werd het paard door de Spaanse veroveraars weer ingevoerd op het Amerikaanse continent, waar het al veel eerder was uitgestorven, en daar later ook veel door de Indianen gebruikt.

In de Tweede Wereldoorlog zetten de Russen nog cavalerie in tegen de Duitsers. Ook in het Duitse leger werden nog paarden gebruikt, voor transport. Tegenwoordig heeft het paard militair gezien vooral een ceremoniële functie. Wel is het paard nog in gebruik bij de bereden politie.

In de Trojaanse oorlog werd het houten Paard van Troje gebruikt om een leger onzichtbaar de stad Troje binnen te smokkelen.

Gebruik in vredestijd

Koets.jpg Voordat landbouwmachines als de tractor hun intrede deden, werden paarden veel gebruikt in de landbouw, hoewel boeren vaak de voorkeur gaven aan ossen, waarvan het onderhoud goedkoper was. Urgente berichten en de gewone post werden vroeger veelal per paard vervoerd, bijvoorbeeld door de Amerikaanse Pony Express. Het drijven van vee (in Noord-Amerika door zogeheten cowboys, en in Zuid-Amerika door gaucho's) wordt ook nu nog wel per paard gedaan.

In steden zoals Amsterdam, Brugge, Rome en Wenen kan de toerist per koets, getrokken door een paard, door de stad worden rondgeleid.

Sporten

Horseballactie.jpgSporten waarin paarden gebruikt worden zijn onder meer

Paardenrennen (draverijen, vlakkebaanraces en steeplechases).
Dressuur. Paarden moeten allerlei gymnastische oefeningen laten zien, waaruit de harmonie tussen ruiter en paard blijkt.
Jumping: Wedstrijd met hindernissen waar de paarden moeten over springen (bijvoorbeeld in een Concours Hippique).
Eventing: Meerdaagse proef ontstaan uit het leger, daarom vroeger "military" genoemd.
Polo.
Western rijden: Verschillende disciplines zoals bijv. reining, trail, halter, showmanship, pleasure en hunter under saddle.
Horseball: Een balsport die wordt gespeeld op de rug van paarden
Endurance: Lange afstandsritten
Gangenwedstrijden: gangenpaarden (paarden die meer gangen hebben dan de 3 basisgangen, stap draf en galop) worden veelal op gangenwedstrijden uitgebracht. Ze moeten hier hun 3 basisgangen en andere gangen (tölt, telgang, walk, foxtrot etc) zo mooi mogelijk lopen. Voor elk ras bestaan eigen wedstrijden.
Mennen: rijden met een koetstje of karretje heet Mennen. Er zijn ook shows van.
Voltige: turnen te paard. het paard gallopeerd, draaft of stapt terwijl jij kunstjes op hem doet. wordt veel gedaan in het circus.

Het paard wordt ook veel gebruikt door jagers, bijvoorbeeld tijdens de bekende vossenjacht in Groot-Brittannië, (sinds 2005 verboden) en om koetsen te trekken. Ook zijn er shows en minder bekende sporten zoals rodeo en gymkhana. Tenslotte rijden veel mensen paard puur voor het plezier.

Evolutie van het paard en rassen

Vermoedelijk stammen alle paardachtigen af van het "Dageraadspaard" (Eohippus) een niet meer dan 50 cm hoog zoogdier dat zo'n 50 miljoen jaar geleden leefde. Via verschillende stadia, waarbij onder andere het aantal tenen afnam, het gebit zich wijzigde en het dier groter werd, ontwikkelde zich uiteindelijk Equus caballus.

De evolutie van het paard is begonnen in Noord-Amerika, vanwaaruit verschillende soorten paardachtigen in de afgelopen paar miljoen jaar naar Eurazië emigreerden.

Merkwaardig genoeg is het paard in Amerika kort na het einde van de laatste ijstijd uitgestorven (zie: megafauna en Clovis-cultuur). De tamme en verwilderde paarden die thans in Amerika leven, stammen af van dieren die door de Spanjaarden vanaf ca. 1500 werden ingevoerd.

Door het fokken van paarden door de mens is hun evolutie daarna feitelijk in een stroomversnelling gekomen. Voor verschillende doeleinden zijn verschillende rassen gefokt. De Arabier wordt door velen als het mooiste ras beschouwd. De Lippizaner wordt in de beroemde Spaanse Rijschool in Wenen gebruikt. Een bekend Nederlands ras is het Friese paard, dat sterk behaard en zwart of heel donkerbruin is. Het staat bekend om zijn lange beenbeharing (behang) en lange manen.

Een ander, niet zo bekend Nederlands ras, is het Groninger paard, dat grotendeels afstamt van de Oud Oldenburgers en Oost-Friese paardenrassen. Dit type paard was in de jaren zestig nog in gebruik in de landbouw, maar werd daarna verdrongen door de tractor. Uiteindelijk was er nog maar één hengst over, die van de slager werd weggekocht. Nu is het Groninger paard een zeldzaam huisdierras.

Onder de Belgische rassen vinden we het Belgisch trekpaard, een groot, struis trekpaard dat uitermate geschikt is voor zware arbeid. Dit paard werd vroeger door bijna elke Belgische boer gebruikt op het veld.

Moderne Belgische paarden zijn de Belgische Warmbloeden die zeer bekend en succesvol zijn in de paardensport, vooral het springen. Deze paarden worden in het Belgisch Warmbloed Paardenstamboek opgenomen en kunnen van allerlei rassen afstammen. Voornaamste criteria om opgenomen te worden in dit BWP-stamboek zijn de uiterlijke bouw, het karakter en de sportmogelijkheden van het paard.

In dit stamboek zijn enkele zeer bekende hengsten terug te vinden : Lugano van La Roche, Flügel van La Roche (eig. fam. Deuss - Ophoven) en Codex (eig. Jean Motmans - Wellen). Deze hengsten hebben zeer zeer veel succesvolle paarden heeft voortgebracht. Zo behaalde de Belg François Mathy met "Gay Luron", een zoon van Flügel en gekweekt in Meeuwen-Gruitrode, op de olympische spelen van Montreal in 1976 een bronzen medaille, zowel in de jumping per ploeg als in de individuele jumping.

Darco, één van de beste nakomelingen van zowel Lugano (vader) als van Codex (grootvader langs moederszijde), is met zijn ruiter Ludo Philippaerts de ambassadeur van dit stamboek te noemen. Hij was zeer succesvol in de springsport. Zo werd Ludo met Darco zevende op de olympische spelen van Barcelona in 1992.
Darco is momenteel met pensioen en staat op stal in het Lindenhof (ook Darco-hof genoemd) te Peer. Darco kreeg op 01/03/2005 (zijn 25e verjaardag) een bronzen standbeeld in zijn woonplaats. Helaas heeft men deze hengst op 19/06/2006 moeten laten inslapen tengevolge van een dijbeenbreuk.

De kleur van de vacht van het paard is genetisch bepaald. Zo ontstaat de schimmel als het paard een dominant gen heeft dat ervoor zorgt dat de haarkleur in de loop der tijd steeds lichter wordt.

Wilde paarden

Het wilde Przewalskipaard is een bedreigde diersoort, die in 1881 door een Russische ontdekkingsreiziger in Mongolië werd aangetroffen. De tarpan, een Europese soort wild paard is helaas uitgestorven

Verwilderde paarden stammen af van gedomesticeerde voorouders. Voorbeelden zijn de mustangs in de Amerikaanse staat Wyoming en de brumbies in Australië. In Europa komen (ver)wilde(rde) pony's voor in de Franse Camargue en in het Engelse New Forest

Paarden als medicijn

In het verleden werd het vet van paardenmanen gebruikt bij brandwonden en als reumazalf. Bij verkoudheid werd paardenmest gekookt en opgedronken. Wie last had van zweren droeg eelt van een paard als amulet. Slangengif kan in lage doses aan paarden worden toegediend. Deze ontwikkelen antistoffen tegen het gif en zo kan hun serum worden gebruikt als tegengif bij de mens.

Het paard in de kunst

Het paard heeft al vele kunstenaars geïnspireerd, al vanaf de oudheid. Zo zijn er grotschilderingen die afbeeldingen van het paard laten zien. Eerst werden ze afgebeeld met rechte benen en strakke houding. In de 16e eeuw kwamen de ronde vormen en ging men de bewegingen ontdekken. Van Leonardo da Vinci zijn er schetsen van allerlei paarden in de meest gekke posities te vinden in de kelder van zijn atelier. Later zijn ze op de schilderijen terug te vinden. Net als de blauwe paarden van Franz Marc.

Paardenvoer

Paarden eten gras, kuilgras en hooi. Daarnaast is er als krachtvoer paardenbrok te verkrijgen. Ook is het nodig om een liksteen speciaal voor paarden in de stal of de wei te plaatsen. Energierijk krachtvoer voor paarden die veel arbeid moeten verrichten bevat vaak haver. Oudpaard.jpg Oude paarden kunnen vaak geen hooi of gras meer eten doordat hun gebit te ver af gesleten is. Hierdoor vermageren ze sterk. Half 2005 is er een zogenaamde senioren slobber voor deze paarden op de markt gekomen. De droogvoerkorrels worden aangemaakt met water (3 tot 4 liter per kg voer), waarna het door het paard opgeslobberd kan worden.

Mestproductie

Paarden vallen in de nieuwe meststoffenwet onder de diercategorie graasdieren. Voor alle dieren binnen deze categorie zijn normen vastgesteld voor productie van stikstof en fosfaat in mest. Voor paarden zijn deze forfaitaire productienormen afhankelijk van het gewicht:

Pony’s van 6 maanden en ouder en een gewicht tot ca. 250 kg 19.4 kg stikstof, 8 kg fosfaat;
Pony’s van 6 maanden en ouder en een gewicht van ca 250 tot ca. 450 kg 33.3 kg stikstof, 15 kg fosfaat;
Paarden van 6 maanden en ouder en een gewicht van ca. 250 kg tot ca. 450 kg 38.6 kg stikstof, 18,5 kg fosfaat;
Paarden van 6 maanden en ouder en een gewicht zwaarder dan ca. 450 kg 50,2 kg stikstof, 23,2 kg fosfaat.

Bekende paarden

Spirit uit de gelijknamige animatiefilm.
Paard van Troje, hoewel dat eigenlijk geen levend dier was.
Alexander de Grote's Bucephalus.
Het paard Incitatus dat door de Romeinse keizer Caligula tot consul werd benoemd.
Het Ros Beiaard.
Trigger, het paard van de zingende cowboy-acteur Roy Rogers. Dit paard viel voor dood neer, als een schot klonk. Als Roy Rogers daarna floot, stond het paard weer op.
De schimmel Jolly Jumper uit de Lucky Luke-strips.
De sprekende Mister Ed uit de gelijknamige televisieserie.
Meindert het Paard uit de Fabeltjeskrant.
De Zwarte Hengst uit de boeken van Walter Farley.
Het zwarte paard uit de TV-serie Black Beauty.
De schimmel Amerigo van Sinterklaas.
De schimmel Jasper, het vorige paard van Sinterklaas.
De schimmel mooiweertje/slechtweertje uit de reeks "dag Sinterklaas".
De knapstruper van Pippi Langkous genaamd Witje.
Hidalgo uit de gelijknamige film.
Seabiscuit uit de gelijknamige film.
Salinero, Argus en Bonfire van de Nederlandse ruiter Anky van Grunsven.
Montender, bekend van de Olympische Spelen
Kos, het paard met de snor uit het Land van Ooit
Big Ben nam 3x deel aan de olympische spelen en heeft een stambeeld in Canada.

Een beroemd Shakespeare-citaat is "A horse! A horse! My kingdom for a horse!" ("Een paard! Een paard! Mijn koninkrijk voor een paard!") uit Richard III.

Spreekwoorden en bijgeloof

Spreekwoorden waar een paard in voor komt:

Het paard achter de wagen spannen.
Over het paard getild worden.
Je mag een gegeven paard niet in de bek kijken.
Een goed paard is zo goed als zijn hoeven.
Het oog van de meester maakt het paard vet.
Het paard van Troje binnenhalen.
Hij is het beste paard van stal.
Hij heeft op het verkeerde paard gewed.
Hij zit hoog te paard.
Iemand te paard helpen.
Hij is van zijn paard gevallen.
Hij werkt als een paard.
Honger als een paard hebben.
Hij noemt man en paard.
Een ziekte komt te paard en gaat te voet.
De teugels strak aanhalen.
Iemand een hengst verkopen.
Beter een blind paard dan een leeg halster.
Dat paard zal mij niet meer slaan.
De een mag een paard stelen, de ander mag niet over het hek kijken.
Denken moet je aan een paard overlaten, die hebben een groter hoofd.
Die met een paard uit gaat is met zijn meester uit.
Een blind paard zou er geen schade doen.
Een schurftig paard vreest de roskam.
Gauw op het paard zitten.
Het beste paard struikelt wel eens.
Het hinkende paard komt achteraan.
Het hooi moet het paard niet volgen.
Je moet een paard niet doodknuppelen voordat je thuis bent.
Jong te paard, oud te voet.
Men kan geen paard al lopende beslaan.
Men moet een paard de rug niet stuk rijden.
Waar het paard aangebonden is moet het vreten.
Zo sterk als een paard.
Paarden vallen ook, al hebben zij vier benen.
De paarden die de haver verdienen krijgen ze niet.
De beste paarden staan op stal.
Je hebt luxe paarden en werkpaarden.
Met de paarden van Sint Franciscus.
Oude paarden jaagt men aan de dijk.
Op zijn stokpaardje zitten.
Hij zoekt zijn paard en hij zit er op.
Het paard moet tot de kribbe komen.
Dat is een paardenmiddel.
Voor mensen met paarden is het een hemel op aarde. Maar komen zij te sterven, dan valt er niets te erven.

Zie ook

Lijst van paardenrassen
Paardenvlees
Het paard is ook een belangrijk stuk in het schaakspel.

Externe links

België

Nederland

Dier uit het Palearctisch gebied | Europese exoot in Noord-Amerika | Paard | Vee

Gourt Home::Gourt :: Paard (dier)