Mentale retardatie

Mentale retardatie (letterlijk geestelijke vertraging) of intellectuele stoornis of mentale handicap is een naam voor een ontwikkelingsstoornis waarbij de verstandelijke vermogens zich niet met de normale snelheid ontwikkelen en meestal ook nooit een normaal niveau bereiken. De persoon heeft door het cognitief tekort moeite om volledig te functioneren, in vergelijking met leeftijdgenoten. Daarom wordt wel gesproken van een verstandelijke handicap of een verstandelijke beperking. De term geestelijk gehandicapt werd ook gebruikt, maar wordt in de gezondheidszorg als ongewenst en incorrect gezien.

Als de symptomen ontstaan na het achttiende levensjaar, spreekt men van een niet aangeboren hersenletsel.

Oorzaak

Er kunnen vele oorzaken bestaan, waarvan een belangrijk deel nog niet is opgehelderd. Oorzaken kunnen o.a. erfelijk, aangeboren, traumatisch of metabool zijn. Behandeling is meestal niet mogelijk, doch aangepast onderwijs (speciaal onderwijs - Ndl, of buitengewoon onderwijs - Vl) is aangewezen om het maximaal haalbare niveau trachten te bereiken. Bij dementie is leeftijd vaak de oorzaak, bij dementia praecox vaak alcohol.

Vormen

Retardatie kan 'lacunair' of 'globaal' zijn, het is mogelijk dat de persoon op bepaalde gebieden beter functioneert dan op andere. Meest voorkomende oorzaak is een zuurstof tekort tijdens of na de geboorte. Verder kan meningitis in de jonge jaren een oorzaak zijn of zuurstof te kort bij een bijna verdrinking of b.v. bij een zware astma aanval. Een algemeen bekend verschijnsel is het Down Syndroom, de oorzaak daarvan is een chromosoom te veel (trisomie 21). Verder is er een zeer groot aantal genetisch bepaalde aandoeningen die gepaard gaan met mentale retardatie maar die ieder afzonderlijk zeldzaam zijn.

Zelfredzaamheid

In de praktijk is het vooral belangrijk of iemand voor zichzelf kan zorgen, eventueel onder begeleiding en toezicht, zelfstandig of in een woongroep kan wonen. Een woongroep is een groep licht tot matig verstandelijk gehandicapten die samenwonen onder begeleiding. Zie ook Ondersteunende begeleiding.

Bij lage zelfredzaamheid kan een verstandelijk gehandicapte in een tehuis met verzorgend personeel opgenomen worden. Als iemand niet zelfstandig kan eten, praten, zich wassen, aankleden of naar de WC gaan, is heel intensieve zorg nodig. Veel van deze ernstig geretardeerden leren niet lopen en zijn rolstoelafhankelijk of bedlegerig.

Gradaties

De ernst van de verstandelijke handicap kan aangegeven worden door het vergelijken met het leeftijdsgebonden ontwikkelingsniveau van een gezond kind. Bijvoorbeeld functioneren op het niveau van een vierjarige. Voornamelijk bij globale vormen van retardatie, waarbij alle vermogens ongeveer even onderontwikkeld zijn, is deze duiding makkelijk hanteerbaar.

Er is een trend om niet meer te spreken van gradaties in verstandelijk onvermogen, maar in het niveau van ontwikkeling. Men deelt de verschillende vormen op in niveaus van ondersteuning. Van geen of lichte tot volledige ondersteuning, dit om het gevoel van eigenwaarde en de eigenheid van de persoon beter te kunnen beschermen.

Het Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders-IV-TR (editie 2000) maakt onderscheid tussen milde, middelmatige, zware en zeer zware retardatie):

Milde retardatie komt bij 75% van de gevallen voor. Het gaat om mensen met een intelligentie-quotiënt (IQ) van 50 tot 70. Deze vorm werd voorheen ook wel debiliteit of debilitas genoemd. (DSM-code 317)
Middelmatige retardatie komt voor bij 18% van de personen, waarbij het gaat om mensen met een IQ van 35 tot 50 (imbeciliteit). (DSM-code 318.0)
Zware retardatie houdt in dat er, behalve een IQ van 20 tot 35, ook een minimaal communicatief gedrag ofwel autisme is, een zwakke motorische ontwikkeling en behoefte aan constante supervisie. Zo'n 7% van de gevallen valt in deze subcategorie. (DSM-code 318.1)
Zeer zware retardatie (in 1% van de gevallen) komt voor bij personen met een IQ van minder dan 20, met diepe zwakzinnigheid, behoefte aan een structurerende omgeving, voortdurend toezicht en slechts in uitzonderlijke gevallen is er (minimale) spraak. Deze vorm werd voorheen idiotie genoemd. (DSM-code 318.2)

De begrippen debiliteit, imbeciliteit en idiotie zijn verouderd in de geneeskunde, maar worden nog vaak als scheldwoord gebruikt.

Onderwijs

In Vlaanderen worden deze leerlingen opgevangen in het buitengewoon onderwijs of in inclusief onderwijs. Type 1 is bedoeld voor leerlingen met een lichte mentale achterstand, terwijl Type 2 de matig tot zware mentale retardatie verzorgt. Ook kan een opname in een (semi)residentiële setting overwogen worden, in een Medisch-Pedagogisch Instituut.

In Nederland konden leerlingen met een milde vorm van retardatie terecht bij een MLK-school, maar tegenwoordig wordt het gewoon onderwijs aangemoedigd om deze leerlingen in de gewone klas op te nemen met extra ondersteuning.

Personen met een middelmatige vorm van retardatie worden doorgaans op een ZMLK-school of in een inrichting met dagbesteding geplaatst.

Rechtenbeweging

Vanuit de visie van organisaties die opkomen voor gelijke rechten voor mensen met een verstandelijke handicap worden een aantal basisrechten geformuleerd (onder andere de International Planned Parenthood Federation & in Vlaanderen VMG). Deze rechten zijn nog vaak niet algemeen aanvaard in instellingen en bij ouders.

Recht op seksualiteisbeleving

Mensen met een verstandelijke beperking zijn, ondanks hun moeilijkheden om gevoelens te verwoorden en te begrijpen (omdat ze extremer zijn), seksuele wezens zoals iedereen. De drempelvrees bij ouders en hulpverleners (omwille van mogelijke risico's) is hiervoor vaak nog erg groot. Een gezonde seksualiteitsbeleving kan mogelijks ook andere uitingen (agressie, automutilatie) doen stoppen.

Recht op intimiteit en privacy

Door hun hulpbehoevendheid op bepaalde vlakken (wassen, eten, kleding) hebben mensen met een verstandelijke beperking minder intimiteit dan anderen. Kloppen op de deur (die gesloten kan worden), eigen sanitair, respect voor de lichamelijke intimiteit, respect voor geheimen ... het moet kunnen.

Recht op een respectvolle, gelijkwaardige benadering

Dit recht houdt in dat ouders & hulpverleners met de betroffen personen en niet over hun hoofd beslissingen nemen.

Recht op relaties

Het sociaal netwerk van relaties is bij mensen met een verstandelijke beperking vaak veel minder omvangrijk. Ze hebben het ook moeilijker om vriendschap op te bouwen en te onderhouden. Wanneer ze in een instelling verblijven, leven ze in een leefgroep, waar vanuit de groep en niet van het individu wordt gedacht.

Recht op werk op maat

Mensen met een verstandelijke beperking hebben het vaak moeilijk om op de open arbeidsmarkt werk te vinden. Wanneer het werk echter opgedeeld wordt in aparte taken, kan elk van hen echter best een taak die hem ligt heel precies uitvoeren. Ook in beschutte of sociale werkplaatsen streeft men via ergotherapeutische aanpassingen naar werk op maat. Mensen met verstandelijke handicap hoeven dus niet vanzelfsprekend onbetaald werk te verrichten in een dagcentrum, al kan dit ook een levensverrijkende oplossing zijn.

Zie ook

Ontwikkelingsstoornis | Psychiatrie | Psychische aandoening

Gourt Home::Gourt :: Mentale retardatie