Wenen

Wenen (Duits: Wien) is de hoofdstad van Oostenrijk en vormt sinds 1922 een eigen deelstaat. Het ligt in het uiterste oosten van het land aan de rivier de Donau. De stad heeft 1.631.082 inwoners (2005), en is daarmee veruit de grootste stad en het cultureel en politiek centrum van Oostenrijk. Internationale organisaties die hun hoofdkwartier in Wenen hebben zijn UNIDO, OPEC, IAEA en CIOFF.

Geschiedenis

In 15 v. Chr. stichtten de Romeinen op de plaats van de huidige binnenstad een militaire post tegen de Germanen met de naam Vindobona. Rond deze post groeide een stad.

In 1221 kreeg Wenen stadsrechten en werd een stadsmuur opgetrokken. Daarna groeide het snel uit tot een belangrijk handelsknooppunt. In 1278 kwamen Wenen en Oostenrijk onder het huis van Habsburg. In 1438 werd hertog Albrecht V tot koning Albrecht II van het Duitse Rijk gekozen, en werd Wenen rijkshoofdstad. In 1469 werd Wenen bisschopszetel, en in 1526, toen Hongarije en Bohemen onder de heerschappij van de Habsburgers gekomen waren, werd Wenen keizersstad.

In 1529 werd Wenen voor de eerste maal vergeefs belegerd door de Turken. De stad hield slechts met moeite stand, tot uiteindelijk een uitbraak van de pest en vrees voor een vroeg invallen van de winter de Turken tot de terugtocht dwongen. Het volgende jaar werden de stadsmuren vervangen door een moderne versterking naar Italiaans voorbeeld. Bastions en een stadsgracht beschermden de muren, en rond de stad werd een brede strook onbebouwd land aangelegd, de "Glacis", zodat de verdedigers vrij schootsveld hadden. De bouw aan deze nieuwe vestingwerken duurde tot in de 17e eeuw. Bij de tweede Turkse belegering in 1683 beschermden ze de stad twee maanden lang, totdat het Turkse leger wegens de komst van een ontzettingsleger geleid door de Poolse koning Jan Sobieski van de stad wegtrok, en het beleg opnieuw onsuccesvol was geweest. Hiermee werd ook de groei van het Osmaanse Rijk tot staan gebracht.

Stad en omgeving waren zwaar getroffen, maar werden enthousiast weer opgebouwd. Gedurende deze wederopbouw kreeg Wenen een sterk barok uiterlijk. Er werd vooral veel gebouwd in de vrijwel volledig vernielde voorsteden, die in 1704 een eigen ruim aangelegd verdedigingssysteem kregen, de "Linienwall". Schoenbrunn.jpg. (Foto 2003)]] Keizerin Maria Theresia laat paleis Schönbrunn bouwen en stimuleert de muzikale ontwikkeling van de stad. Haar zoon en opvolger Jozef II bouwt in 1784 het eerste algemene ziekenhuis van de stad (dat overigens nog steeds bestaat), opent keizerlijk jachtgebied het Prater voor de bevolking en zet zich in voor godsdienstvrijheid. Hiermee veroveren zij de harten van de Weners.

Gedurende de oorlogen met Frankrijk werd Wenen twee keer door Napoleon ingenomen, in 1805 en 1809. De eerste verovering was zonder strijd geweest: De Franse maarschalken kwamen met witte vlag over de Taborbrug, toen de enige en sterk verdedigde Donaubrug, en overtuigden de Oostenrijkse bevelhebbers dat de oorlog reeds voorbij was. In tussentijd kon het Franse leger ongehinderd binnentrekken. De tweede verovering van Wenen daarentegen vond slechts na uitgebreid wapengeweld plaats. Kort daarna leed Napoleon bij Aspern zijn eerste grote nederlaag. Nadat Napoleon bij Waterloo verslagen was, vond in Wenen van 18 september 1814 tot 9 juni 1815 het congres van Wenen plaats, waarin de nieuwe grenzen en politieke verhoudingen in Europa werden vastgelegd. Rond het congres vonden vele sociale gelegenheden plaats, die Oostenrijk veel geld kostten.

De Franse revolutie van februari 1848 had ook in Wenen haar weerslag. Op 13 maart brak vanuit de Herrengasse, direct naast de residentie van de keizer en rijkskanselier Klemens von Metternich, de maartrevolutie uit. Keizer Ferdinand I was in de jaren van zijn bewind te zwak gebleken en niet meer dan een marionet van Metternich. De keizer en Metternich verlieten de stad en vanuit zijn ballingsoord abdiceerde Ferdinand ten gunste van zijn neef Frans Jozef I.

Franz Joseph luidt een nieuw tijdperk voor de stad in. De oude stadswallen worden afgebroken en vervangen door de Ringstraße, waardoor de stad verder kan uitbreiden en het inwonertal stijgt tot recordhoogte. Wenen is aan het einde van de eeuw de vijfde stad in de wereld en telt 2.031.000 inwoners in 1910. Het neerhalen van de stadswallen heeft ook tot gevolg dat een grote ringstraat wordt aangelegd met de belangrijkste openbare gebouwen daaraan. Parlement, raadhuis, universiteit, beursgebouw, opera, theaters, kerken, stadsparken en ministeries worden gebouwd.

Gedurende de Eerste Wereldoorlog werd Wenen weliswaar niet direct bedreigd, maar de economische blokkade van de Centralen leidde tot een gebrek aan vooral voedingsmiddelen en kleding. Het einde van de Eerste Wereldoorlog was ook het einde van de Oostenrijks-Hongaarse monarchie. Op 12 november 1918 wordt de republiek Deutschösterreich uitgeroepen en keizer Karel I vertrekt naar Zwitserland. De geallieerden besluiten tijdens de Vrede van Versailles echter dat Oostenrijk een klein land moet worden, dat het geen bondgenootschap met Duitsland mag hebben en zo ontstaat de Republiek Österreich. Wenen was nu eigenlijk te groot geworden voor de kleinere staat, en werd daarom, en om de daarmee verbonden belastingen, vaak "waterhoofd" genoemd.

In 1921 werd Wenen van het omringende Neder-Oostenrijk afgescheiden, en werd een aparte bondsstaat. Politiek werd het beheerst door de socialisten. De slechte economische situatie leidde echter tot politieke radicalisering en polarisering. Aan socialistische zijde ontstond de Republikanische Schutzbund, een goed georganiseerde en uitgeruste paramilitaire organisatie. Aan de andere kant stond de Heimwehr, dat als tegenhanger van de arbeidsbeweging ook door de industriëlen werd ondersteund. Deze laatste vielen uiteen in een monarchistische en een Duits-nationalistische vleugel.

De brand van het justitiepaleis in 1927, het instorten van een van de grootste banken van het land en uiteindelijk de ontbinding van het parlement in 1933 markeerden de weg naar de burgeroorlog in februari 1934. Nadat Engelbert Dollfuß, sinds 1932 bondskanselier en minister van buitenlandse zaken, al in 1933 de NSDAP, de Communistische partij en de Republikanische Schutzbund verboden had, trof dit verbod na februari 1934 ook de sociaal-democratische partij. Alleen het Vaterländische Front was nog toegestaan. Hij veranderde Oostenrijk in een autoritaire standenstaat en regeerde door middel van noodverordening. Voor de werkverschaffing werden een aantal grote stratenbouwprojecten doorgevoerd, zoals de straat over de Kahlenberg.

Op 25 juli 1934 trachtten de nationaal-socialisten een staatsgreep te plegen. 154 als politie-agenten vermomde SS'ers bestormden het bureau van bondskanselier Dollfuß en schoten hem neer. Daarna verspreidden zij het valse bericht dat deze de regeringsverantwoordelijkheid aan A. Rintelen had overgedragen. Hiermee begon een nationaal-socialistische opstand in geheel Oostenrijk, die echter enige dagen later neergeslagen werd. De overwinning op het nationaal-socialisme was echter maar tijdelijk. Oostenrijk werd omringd door de fascistische staten Duitsland en Italië, en kon steeds moeilijker standhouden tegen de politieke en economische druk. Op 12 februari 1938 dwong Adolf Hitler de Oostenrijkse bondskanselier Kurt von Schuschnigg een overeenkomst te sluiten, waarin het verbod op de nationaal-socialistische partij werd opgeheven, de partij in de regering werd opgenomen, en daarbij het ministerie van Binnenlandse Zaken, en daarmee dus de controle over de politie kreeg. Om de hierdoor voorbereide machtsovername te verhinderen, kondigde Schuschnigg voor 9 maart een referendum aan. Problemen in de stemmingsvoorbereiding gaven echter Hitler een voorwendsel om dit te verhinderen. Hij stelde een ultimatum op, dat de machtsovergave aan de nationaal-socialisten vorderde en dreigde met de intocht van Duitse troepen in Oostenrijk. Omdat de bondspresident weigerde een nationaal-socialistische opvolger te benoemen, volgde op 12 maart de invasie. De Oostenrijkers boden geen weerstand, en de bevolking jubelde de Duitse Wehrmacht zelfs toe. Op de volgende dag werd de "Anschluss" aan Hitler-Duitsland verkondigd.

De anti-Joodse politiek van de Nazi's viel in Wenen, waar het antisemitisme al eeuwen oud was en sinds het begin van de 20e eeuw toegenomen was, in goede aarde. In de Reichsprogromnacht op 9 november 1938 werden de synagoges, niet alleen religieuze maar ook sociale centra in het Joodse leven, verwoest. Naast de jodenvervolging speelde Wenen een centrale rol in de moord op zwakbegaafden door de Nazi's. Vanuit het hele rijk voerden de Nazi's kinderen naar ziekenhuis Am Spiegelgrund, waar ze werden vermoord. De bombardementen van 1944 en 1945, alsook de gevechten tijdens de verovering van Wenen door de Sovjettroepen in april 1945 veroorzaakten grote vernielingen in de stad. Desondanks zijn vele historische gebouwen bewaard gebleven. De vernielde gebouwen werden grotendeels na de oorlog herbouwd.

Reeds kort na het einde van de gevechten werd een provisorische stadsregering en stadsbestuur opgericht. Ook de politieke partijen werden opnieuw gevormd. Op 29 april werd het parlementsgebouw door de bezetters aan de nieuwe regering overgegeven en Karl Renner verkondigde het herstel van de democratische Republiek Oostenrijk. Kort na het einde van de oorlog (in april 1945) werd een provisorische gemeenteraad ingesteld. In november werden de eerste gemeenteraadsverkiezingen gehouden. Van de 100 zetels kreeg de socialistische partij (SPÖ) er 58, de volkspartij (ÖVP) 36 en de communistische partij (KPÖ) 6.

Al in 1946 werd het zogenaamde "Gebietsänderungsgesetz" besloten, dat de stadsuitbreiding van 1938 weer ongedaan maakte, maar een veto door de bezettingsmacht verhinderde de uitvoer ervan tot 1954. Slechts twee districten die voor 1938 geen onderdeel van Wenen hadden uitgemaakt, werden deel van de staat: XXII Donaustadt ten noorden van de Donau en XXIII Liesing in het zuiden. Op 15 mei 1955 werd het "Oostenrijkse Staatsverdrag" gesloten, waarbij Oostenrijk weer een onafhankelijk land werd. Zowel de Russische nationalisatie van delen van de industrie als het Amerikaanse Marshallplan waren een hulp in de economische wederopbouw van de stad.

Aan het eind van de 20e eeuw kreeg Wenen een "skyline" door de bouw van twee wolkenkrabbers, de Andromeda Tower en de Milleniumstower, aan de beide oevers van de Donau. Hun bouw, en het geplande station "Wien Mitte" bedreigden de status van de binnenstad als Werelderfgoed, en werden daarom heftig bediscussieerd.

Kunst en cultuur

Wien_hundertwasserhaus.jpghaus]] Prater.jpg]] Wenen is lange tijd een centrum van klassieke muziek en opera geweest. Beroemde componisten die in Wenen gewoond en gewerkt hebben zijn onder meer Christoph Willibald Gluck, Wolfgang Amadeus Mozart, Joseph Haydn, Ludwig van Beethoven, Franz Schubert, Johannes Brahms, Anton Bruckner, Johann Strauss sr., Johann Strauss jr., Gustav Mahler, Arnold Schoenberg, Alban Berg, Anton Webern en György Ligeti.

Wenen telt vele bouwwerken uit de barok, maar ook uit andere stijlperioden. Het zomerpaleis van de Oostenrijkse keizers, Schönbrunn, had de intentie Versailles naar de troon te steken. Hoewel het kleiner is dan de Franse tegenhanger blijft het groot en indrukwekkend. De Stephansdom, gebouwd in de 12e eeuw, kardinaalszetel, is ook vermeldenswaard. De Minorietenkerk (Minoritenkirche) uit de 12e en 13e eeuw is opgetrokken in Frans-gotische stijl. De binnenstad van Wenen staat op de werelderfgoedlijst van UNESCO.

In het begin van de twintigste eeuw bloeiden in Wenen de aan art nouveau verwante Sezession en Jugendstil schilderstijlen. Belangrijkste proponenten waren Gustav Klimt (schilderkunst) en Otto Wagner (architectuur). De bekendste werken van Klimt zijn De Kus en Judith. Wagner ontwierp o.a. vele stations van de Wiener Stadtbahn, de Postsparkasse (postkantoor) en de Kirche am Steinhof.

Het interbellum, de periode tussen 1918 en 1938, kenmerkt zich door Het rode Wenen. Wenen ontwikkelde zich in die periode tot een socialistische stad. Overal werd sociale woningbouw verricht. Het beste voorbeeld hiervan is de Karl Marx Hof in Heiligenstadt (noordelijk Wenen). Dit gebouwencomplex werd tussen 1927 en 1930 gebouwd door Karl Ehn, een leerling van Otto Wagner, en omvat 1382 woningen. Na de burgeroorlog van 1934 eindigde deze periode.

Een ander voorbeeld van bijzondere sociale woningbouw is het Hundertwasserhaus, in 1985 gebouwd door Friedensreich Hundertwasser. Het gebouw kenmerkt zich door de felle kleuren, onregelmatige vormen en het vele groen. Hundertwasser ontwierp ook de vuilverbrandingsoven in Spittelau (noordelijk Wenen).

Toeristische attracties

Buiten de vele monumentale paleizen en kerken biedt Wenen nog meer toeristische attracties.

Zo is er het in 1897 gebouwde reuzenrad. Het werd gebouwd door de Brit Walter Basset, is 67 meter hoog en draait met 75 centimeter per seconde. In 1945 verloor het rad bij een brand de helft van zijn gondels.
Het Prater is vanoudsher een keizerlijk jachtgebied, dat bestaat uit drie delen. Het Wurstelprater is een kermis met diverse attracties waaronder het reuzenrad. Daarnaast bevindt zich een beurscomplex met sportfaciliteiten, waaronder het Ernst Happel Stadion. De rest van het terrein is één groot park.
Het Haus des Meeres (Huis van de Zee) is een groot aquarium, dat gevestigd is in één van de zes luchtafweerbunkers uit de Tweede Wereldoorlog. Deze zgn. Flaktürme bevinden zich op drie plaatsen in de stad en zijn zo groot dat ze niet opgeblazen of afgebroken kunnen worden. De twee torens in de wijken Neubau en Mariahilf zijn vanuit de binnenstad op vele punten zichtbaar.
Het nieuwe Museumsquartier is een combinatie van oude en nieuwe musea, direct in de binnenstad.
De Wiener Sängerknaben, een jongenskoor dat in 1498 werd gesticht door Maximiliaan I. Het koor zingt werken van Mozart, Schubert en Haydn in de zondagsmissen van de Burgkapelle.
De Lippizaner paarden van de Spaanse Rijschool zijn wereldberoemd. In de zomermaanden op vakantie en daarbuiten ver van tevoren reserveren.
Als enige grote stad in de wereld groeien de wijnranken tot in de stad. De Weense wijken Grinzing en Nußdorf produceren goede wijnen van Zweigelt en Grüner Veltliner, twee typische Oostenrijkse druivensoorten. In een Heurige kun je wijn en spijs proeven in het restaurant van de wijnboer.

Districten

De stad is verdeeld in 23 districten (Bezirke), die zowel een naam als een nummer dragen. Alle straatnaambordjes in Wenen dragen ook het nummer van het stadsdistrict. Daarnaast bestaat de postcode uit 1 voor Wenen, het nummer van het district en een nul. De postcode van Penzing is dus 1140.

Culinair

Wiener_Schnitzel.jpg | Fiakergulasch.jpg | Cafe_Central_Wenen.jpg De Weense keuken is een mengelmoes van verschillende culturen, zoals de stad Wenen dit zelf ook was als hoofdstad van het Oostenrijkse keizerrijk. Invloeden van Bohemen, Hongarije, Slowakije, Italië en de Balkanlanden zijn duidelijk te merken.

Enkele van de beroemdste gerechten:

Wiener Schnitzel, gepaneerd kalfsvlees
Sachertorte, chocoladetaart, gevuld met abrikozen en een dikke laag glazuur
Tafelspitz und G'röstel, schijven rundvlees met rösti
Bauernschmaus, schotel met worstjes, hamsoorten, spek en een aardappelgerecht (bijvoorbeeld Knödeln)
Fiaker-Gulasch, goulash met Knödeln
Dobostorte, gebak met chococoladebotercrème en caramelsaus
Mohr im Hemd, chocoladepudding met hete chocoladesaus en slagroom
Apfelstrudel
Topfenkuchen kwarkgebak
Kaiserschmarrn soort ei/deeg stukjes met pruimenconfiture los erbij geserveerd

Koffiecultuur

Daarnaast kent Wenen een lange en diepgaande koffietraditie. De stad kent 564 Kaffeehaüser, waar men een keur aan koffiesoorten en gebak serveert. Het bestellen van een kop koffie in Wenen is een vak apart. Iedere inwoner heeft zijn eigen favoriete combinatie, waarvan de meeste met warme melk zijn. Om deze reden worden koffiebonen in Oostenrijk anders gebrand dan in Nederland, de zgn. Wiener röstung. Een kop koffie wordt traditioneel geserveerd met een glaasje leidingwater, dat ook weer wordt bijgevuld. Een uurtje blijven zitten op één kop koffie met één van de vele kranten die beschikbaar zijn is geen uitzondering.

Enkele beroemde koffiehuizen:

Central, lijkt meer op een paleis dan op een café, ooit ontmoetingsplaats van beroemdheden, Herrengasse 14 Palais Festel
Café Dommayer, waar de wals aan zijn triomftocht door de wereld begon, vlak bij Schönbrunn, Dommayergasse 1
Café Hawelka, ontmoetingsplaats van kunstenaars (inclusief nobelprijswinnares Elias Canetti), Dorotheergasse 6
Café Landtmann, ooit stamcafé van Sigmund Freud, vlak bij het Burgtheater, Dr. Karl Lügner Ring 4
Sacher, wellicht het beroemdste hotel ter wereld, inclusief de beroemde taart, Philharmonikerstraße 4
Café Sperl, het enige café dat op de monumentenlijst staat vanwege zijn authentieke kaffeehaus-interieur, beroemd om de strudel, Gumpendorfer Straße 11
Café Museum, ontworpen door Adolf Loos, Friedrichstraße 6

Vervoer

Metro_de_Vienne_correspondances.png Wenen is één van weinige steden waarbij je direct van de autosnelweg in de stad uitkomt zonder al te veel problemen. De westautobaan (A1) komt uit op de Wientalstraße. Met de trein vormen de stations Westbahnhof (treinen vanuit Duitsland, Zwitserland en Nederland) en Südbahnhof (zuiden en oosten van Europa) de belangrijkste knooppunten. Deze stations zijn aangesloten op een uitgebreid tram, bus, S-bahn en U-bahn netwerk. Zie ook Metro van Wenen. Luchthaven Schwechat ligt een eindje buiten de stad, maar is via een snelle treinverbinding (15 minuten en duur) of een S-bahn verbinding (30 minuten en goedkoop) aangesloten op de rest van het openbaar vervoer. De stad wordt in de laatste jaren steeds fietsvriendelijker. Het aantal routes is uitgebreid. De ringstraat beschikt over een geheel vrijgelegen fietspad. Daarnaast is het stallen van fietsen en huren van fietsen geen enkel probleem. Hiervoor zijn speciale transferia aangelegd.

Wenen ligt bij de Donau (niet aan de Donau, zoals wel eens wordt gedacht, dit is de Wien waarnaar de stad ook genoemd is) en tochten over de Donau richting de Wachau (Neder-Oostenrijk) vertrekken vanaf Schwedenplatz aan het Donaukanaal.

Diversen

De stad figureert veelvuldig in romans van John Irving.

Bekende inwoners van Wenen

Geboren in Wenen

Jans der Enikel (c.1240), eerste historicus van de geschiedenis van Wenen
Melchior Klesl (19 februari 1552), kardinaal-bisschop van Wenen
Maria Theresia (13 mei 1717), keizerin van Oostenrijk
Marie-Antoinette (2 november 1755), koningin van Frankrijk
Ferdinand Raimund (1 juni 1790), toneelschrijver
Franz Grillparzer (15 januari 1791), toneelschrijver
Joseph Othmar von Rauscher (6 oktober 1797), kardinaal-aartsbisschop van Wenen
Johann Nestroy ( 7 december 1801), toneelschrijver, satiricus en acteur
Frans Jozef I (18 augustus 1830, keizer van Oostenrijk
Maximiliaan I (6 juli 1832), keizer van het Tweede Mexicaanse Keizerrijk
Ludwig Boltzmann (20 februari 1844), natuur- en wiskundige
Franz Xaver Nagl (26 november 1855), kardinaal-aartsbisschop van Wenen
Arthur Schnitzler (15 mei 1862), schrijver en arts
Alfred Adler (7 februari 1870), psycholoog en psychiater
Hugo von Hofmannsthal (1 februari 1874), schrijver, librettist
Carl Schlechter (2 maart 1874), schaker
Arnold Schönberg (13 september 1874), componist
Martin Buber (8 februari 1878), joods godsdienstfilosoof
Lise Meitner (7 november 1878), wetenschapper
Stefan Zweig (28 november 1881), schrijver
Anton Webern (3 december 1883), componist
Alban Berg (9 februari 1885), componist
Karl von Frisch (20 november 1886), zoöloog en ethnoloog
Erwin Schrödinger (12 augustus 1887), natuurkundige
Ludwig Wittgenstein (26 april 1889), Oostenrijks/Brits filosoof
Fritz Lang (3 december 1890), regisseur, scenarioschrijver en producent
Clemens Krauss (31 maart 1893), dirigent
Friedrich von Hayek (8 mei 1899), econoom en Nobelprijswinnaar
Karl Raimund Popper (28 juli 1902), filosoof
Konrad Lorenz (7 november 1903), zoöloog en ornitholoog
Peter Drucker (19 november 1909), Amerikaans schrijver, bedrijfskundige en consultant
Hans Hermann Groër (13 oktober 1919), kardinaal-aartsbisschop van Wenen
Ernst Happel (29 november 1925), voetballer en voetbaltrainer
Friedensreich Hundertwasser (15 december 1928), kunstenaar en architect
Thomas Klestil (4 november 1932), bondspresident van Oostenrijk
Niki Lauda (22 februari 1949), autocoureur
Falco (19 februari 1957), rockmuzikant
Franz Stocher (23 maart 1969), wielrenner
Roland Garber (27 augustus 1972), wielrenner
Peter Wrolich (30 mei 1974), wielrenner
Bernhard Kohl (4 januari 1982), wielrenner
Markus Rogan (4 mei 1982), zwemmer
Thomas Prager (13 september 1985), voetballer

Elders geboren

Sigmund Freud (Freiberg 6 mei 1856), neuroloog en psycholoog
Theodor Herzl (Boedapest 2 mei 1860), journalist, stichter van het moderne zionisme
Heimito von Doderer (Weidlingau 5 september 1898), schrijver
Hans Asperger (Hausbrunn 18 februari 1906), kinderarts
Simon Wiesenthal (Buczacz 31 december 1908), nazi-jager
John Irving (Exeter, New Hampshire 2 maart 1942), Amerikaans schrijver

Externe link

Wiener Linien (openbaar vervoer)

Gourt Home::Gourt :: Wenen