De vijf khandhas (Pali; Sanskriet: Skandhas; letterlijk: 'vijf hopen') of de vijf groepen van bestaan is een in het boeddhisme vaak voorkomende onderverdeling van de bestaansdelen, geledingen of aspecten van de mens. Soms spreekt men ook wel van de 'vijf groepen waaraan gehecht wordt': pancupadanakhandha (Pali).

De vijf khandhas zijn:

1. rupa (Pali): materie of fysieke vorm. Hiertoe behoren het lichaam en externe objecten. Rupa omvat dus het gehele fysieke aspect van de werkelijkheid, niet slechts het menselijk lichaam.
2. vedana: gevoel of gevoelens. Deze gevoelens ontstaan door het contact van (een van) de zes gevoelsorganen met een (extern) object.
3. sañña: perceptie of voorstelling. Ook het geheugen speelt hier een rol, omdat percepties en het voorstellingsvermogen afhankelijk zijn van vroegere ervaringen.
4. sankhara: intenties, ook wel gedachten. De bewuste of onbewuste intenties die het gedrag bepalen. Met gedrag wordt hier zowel mentaal en lichamelijk gedrag als spraak bedoeld.
5. viññana: bewustzijn of aandacht.

Al hetgeen waar mensen zich aan kunnen hechten (alles wat zich in de wereld of in het bewustzijn manifesteert, met uitzondering van Nirvana), behoort tot een van deze 5 groepen van bestaan.

De khandhas en niet-zelf

De khandhas zijn geen zelf of 'ik' en behoren ook niet tot een zelf of 'mij'. Er is geen eigenaar van de vijf khandhas. Al hetgeen tot de khandhas behoort is niet-zelf, al denken we dat 'dit is mijn lichaam', 'dit is mijn geheugen', of 'dit zijn mij gedachten'. Het lichaam en alle andere aspecten van 'jezelf' zijn volgens het boeddhisme niet van jezelf, maar zijn ontstaan als gevolg van oorzaken, en zijn zelf ook weer een oorzaak voor het ontstaan van nieuwe gevolgen of fenomenen. Hun bestaan is slechts tijdelijk, alle fenomenen komen tot een einde.

Nirvana en de khandhas

Het Nirvana behoort niet tot de vijf khandhas, en bestaat uit het niet gehecht zijn aan de vijf khandhas. Wanneer het Parinibbana behaald wordt (tijdens het overlijden van een Boeddha of Arahant), komen de vijf khandhas aan hun natuurlijk einde. Er vindt dan geen wedergeboorte plaats omdat men niet gehecht is aan de vijf khandhas.

Nama-rupa en de khandhas

Soms spreekt men in het boeddhisme ook van nama-rupa, wat grofweg overeenkomt met de Nederlandse uitdrukking 'lichaam en geest'. Nama verwijst naar de mentale of geestelijke kant van het leven, terwijl rupa overeenkomt met het fysiek lichaam of de fysieke wereld: dezelfde rupa als in de vijf khandhas. Nama omvat de vier resterende khandhas: vedana, sañña, sankhara en viññana. Het totaal van nama-rupa (of lichaam en geest) komt overeen met de vijf khandhas.

boeddhistisch concept

Skandha | Skandhas | Skandha | Skandha | Skandha | Пять скандх | Ngũ uẩn | 五蕴