Een taalhandeling of taaldaad (Engels: speech act) is een handeling die plaatsvindt omdat men iets zegt met een zeker doel voor ogen. Een taalhandeling is een bepaald soort Intentionele handeling waarover J.R. Searle rept in zijn boek Intentionality. Een goed voorbeeld van een taalhandeling is een belofte. Een belofte vindt plaats wanneer men door middel van spraak zijn geestelijke toestand (= Intentionele toestand) kenbaar wil maken aan een toehoorder. Met die tot uitdrukking gebrachte geestelijke toestand wil men aangeven dat men van plan is te doen wat de propositie van die belofte weergeeft. Men weet zijn innerlijk aan de buitenwereld te relateren door middel van een taalhandeling.

De fenomenoloog Adolf Reinach ontwikkelde in 1913 een omvattende theorie van sociale handelingen, inclusief taalhandelingen. Later pasten John Austin en zijn student John Searle het begrip taalhandelingen toe op alledaagse natuurlijke taal.

De onder linguïsten gangbare speech act-theorie verdeelt de taalhandeling in een locutie, illocutie en perlocutie. Een voorbeeld is het zinnetje: Weet u hoe laat het is?

• De locutie van dit voorbeeld is slechts de weergave van de geschreven zin of, indien men hem uitspreekt, slechts de productie van de klankenreeks. Het accent licht hier op de fysieke handeling onafhankelijk van de betekenis die de uitspraak heeft en de bedoeling die de actor aan die uitspraak oplegt.
• De illocutie beschrijft wat men met de fysieke handeling bedoelt te communiceren. In het geval van dit voorbeeld: „Ik vraag u mij te vertellen hoe laat het is?“.
• De perlocutie beschrijft het zekere effect wat de actor met zijn taalhandeling op de interpreet hoopt te bereiken, het correct begrijpen van de vraag en het als gevolg daarvan geven van het gewenste antwoord.

Een mogelijk antwoord; "Het is kwart voor zeven." is een taalhandling die weer de drie elementen locutie, illocutie en perlocutie kent. Het antwoord is de reactie op de door de interpreet begrepen illocutie.

Het antwoord zou bijvoorbeeld kunnen zijn: „het is kwart voor zeven“.

• De locutie is de gesproken tekst of de geschreven zin onafhankelijk van betekenis en bedoeling.
• De illocutie is: In antwoord op uw vraag: „Ik vraag u mij te vertellen hoe laat het is“, deel ik u mede dat het kwart voor zeven is. Het in het antwoord refereren aan de vraag is noodzakelijk omdat de spreker met zijn uiting „Het is kwart voor zeven“ daarmee niet per se bewust antwoord hoeft te geven op de te stellen vraag. Hij kan immers bijvoorbeeld ook de bedoeling hebben bij zichzelf te zeggen: „Oeps, het is kwart voor zeven, ik moet naar mijn werk“. Dit ware dan, indien de voorafgaande vraag niet gestipuleerd werd, opnieuw een mogelijke illocutie bij de uiting „Het is kwart voor zeven“.
• De perlocutie beschrijft uiteraard weer het effect wat de beantwoorder met zijn uitspraak hoopt te bereiken.

(Zie hoofdstuk 6 van Mind, language and society - Speech Acts: Illocutionary acts and Perlocutionary Acts - J.R. Searle, Intentionality, an essay in the philosophy of mind - J.R. Searle en ook hoofdstuk 2 van Filosofie van taal en tekst - René van Woudenberg.

Er zijn 5 soorten taalhandelingen, ook wel illocutionaire punten genoemd:

• Assertieve illocutionaire punt. De interpreet zover zien te krijgen dat hij zich kan vinden in de waarheid van de propositie. (Denk aan: beweringen, beschrijvingen, classificaties en uitleg)
• Directieve illocutionaire punt. De interpreet zover te krijgen dat hij gedrag gaat vertonen dat in overeenstemming is met de propositionele inhoud van het directief. (Denk aan: Verzoeken, bevelen, vragen, etc.)
• Commissieve illocutionaire punt. Een commissief geeft aan dat de interpreet zich verplicht dat te doen wat de propositionele inhoud aan geeft. (Denk aan: beloften, geloften, plechtige belofte, afspraken en garanties, dreigementen)
• Expressieve illocutionaire punt. Het illocutionaire punt van de expressieve taalhandeling brengt niet meer dan de oprechtheidtoestand tot uitdrukking. (Denk aan: verontschuldigingen, bedankjes, felicitaties, welkomstmeldingen, en condoleances)
• Declaratieve illocutionaire punt. Bij het illocutionaire punt van de declaratieve taalhandeling gaat het er om een verandering in de wereld te weeg te brengen door het te presenteren als zijnde veranderd. (Denk aan: "Hierbij verklaar ik U man en vrouw”, “Hierbij is de oorlog verklaard”, U bent ontslagen” en “Ik neem ontslag”)

Filosofische terminologie | Semantiek

Řečový akt | Sprechakttheorie | Speech act | Acte de langage | Teoria degli atti linguistici | Runas akts | Talehandling | Akt mowy | Речевой акт | Talakt