Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden

De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden was de naam van de republiek die ontstond tijdens de Tachtigjarige Oorlog op het grondgebied van wat nu ongeveer Nederland is.

De zeven Nederlanden waren de gewesten die deel uitmaakten van de Republiek: Holland, Zeeland, Groningen, Utrecht, Friesland, Gelderland en Overijssel. Drenthe was ook een gewest met een eigen Statenvergadering, maar had geen stemrecht in de Staten-Generaal.

Vanaf 1648 (Vrede van Münster) hoorden ook delen van Vlaanderen (Staats-Vlaanderen) en Brabant (Staats-Brabant) en Overmaas (Staats-Limburg) bij de Republiek. Het gebied rond Venlo was tot 1590 in handen van de Republiek en sinds 1715 officieel bij de Republiek (als Staats-Opper-Gelre). Maastricht had ook een speciaal statuut. Al deze gebieden hadden niet de status van een zelfstandig gewest en werden door de Staten-Generaal als generaliteitslanden bestuurd.

De Republiek was een tamelijk losse confederatie (statenbond) van 7 provincies, die elk een zeer verregaande autonomie hadden. Binnen deze provincies genoten op hun beurt de steden (en zeker de wat grotere steden) weer een zeer verregaande mate van zelfbestuur. Het was enerzijds de stadhouder, die als "kapitein-generaal" (opperbevelhebber) van de strijdkrachten fungeerde, en anderzijds de zeer dominerende positie van het gewest Holland (dat voor ongeveer 60% van de staatsinkomsten verantwoordelijk was), die enige mate van politieke samenhang verzekerde.

Ontstaan van de Republiek

Vanaf 1568 kwamen de Nederlanden in opstand tegen de Spaanse overheersing en in het bijzonder tegen de invoering van de Tiende Penning (een belastingmaatregel) en de strafmaatregelen die de hertog van Alva nam tegen ketters. Het verzet tegen deze belastingmaatregel dient wel als een belangrijk element te worden gezien voor het ontstaan van de opstand tegen de Spaanse overheersing. Het was gebruikelijk dat een koning belasting hief via een bede of verzoek. Alva echter, voerde deze nieuwe belastingmaatregel in voor de hele Nederlanden. Vooral de Tiende Penning veroorzaakte een ernstige verzwakking voor de concurentiepositie als handelsnatie. Dit alles leverde verdere brandstof voor de opstand. Deze opstand ging later de Tachtigjarige Oorlog heten.

Door onderlinge verdeeldheid splitsten de Nederlanden zich in gewesten die de opstand steunden en gewesten die de Spaanse koning (Filips II) steunden. In 1579 tekenden enkele noordelijke gewesten de Unie van Utrecht, waarin zij afspraken gezamenlijk in opstand tegen de Spaanse overheersing te komen. De Unie van Utrecht werd op 26 juli 1581 (volgens sommige bronnen 22 juli 1581) gevolgd door de Acte van Verlatinghe, waarin de verschillende gewesten zich formeel onafhankelijk verklaarden. Ook de meeste Vlaamse en Brabantse steden sloten zich daarbij aan, maar werden enkele jaren later door de Spanjaarden heroverd.

Aanvankelijk zochten de Nederlanden buitenlandse landvoogden om het bestuur op zich te nemen. De inmenging van de Franse hertog van Anjou en enkele jaren later de Engelse graaf van Leicester waren echter geen succes. De Staten-Generaal besloten daarom zelf het land te besturen. De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, ofwel de Republiek, was geboren.

Bij de Vrede van Münster werd de nieuwe Republiek officieel erkend als zelfstandige natie.

De Republiek in oorlog

In 1648 was de Republiek een grote zeemogendheid en een redelijke landmogendheid. Al in 1646 waren de Staten-Generaal van mening dat Spanje had afgedaan als ernstige bedreiging voor de Republiek te land. Maar het Frankrijk van Lodewijk XIV was in opkomst. In de jaren voor de Vrede van de Pyreneeën (1659) veroverde Frankrijk grote delen van de Spaanse Nederlanden, terwijl Spanje te zwak was om er iets tegen te doen.

Engeland werd een ernstige bedreiging op zee. De Engelse en Nederlandse koopvaarders concurreerden hevig met elkaar en met de nieuwe Act of Navigation verklaarde Engeland de Republiek informeel de oorlog. De Eerste Engelse Oorlog volgde (1652 - 1654). Deze oorlog verloor de jonge Republiek, en het verloor zijn beste admiraal: Tromp. Na de Vrede van Westminster bleef de "Acte van Navigatie" van kracht. In 1665 verklaarde Engeland de Republiek weer de oorlog. De Tweede Engelse Oorlog volgde (1665 - 1667). In deze oorlog vernietigde Michiel de Ruyter een groot deel van de Engelse vloot bij Chatham. In de vrede van Breda werd overeengekomen dat de Act of Navigation versoepeld werd.

Ondertussen hadden de Fransen de Spaanse Nederlanden weer aangevallen. Om de Franse dreiging het hoofd te bieden vormde Johan de Witt met Zweden en Engeland de Triple Alliantie tegen de agressieve politiek van Lodewijk XIV. Echter de Fransen kochten de Engelsen om en Zweden beloofde neutraal te blijven. In 1672 vielen Frankrijk, Keulen en Münster de Republiek over land aan en Engeland over zee. De Fransen hadden een geweldig leger van 120.000 man verzameld en zouden richting Holland trekken. Keulen en Münster zouden het noorden aanvallen, en de gecombineerde Engelse en Franse vloten zouden aan de kust van Holland een leger aan land zetten. Dit werd het rampjaar. Johan en Cornelis de Witt werden gelyncht in Den Haag door een woeste menigte. Het Staatse leger was verwaarloosd, en werd haastig versterkt voor de verdediging.

Willem III werd stadhouder gemaakt en ondernam tevergeefs een veldtocht. Hij trok zich daarna terug achter de Hollandse Waterlinie en hield daar stand. Ondertussen hervormde en breidde hij zijn leger uit. In het noorden werden de legers van Keulen en Münster tegengehouden bij de linie van Groningen onder leiding van Rabenhaupt. Op zee werden de Engelsen en Fransen verslagen door Michiel de Ruyter. De Republiek hield stand.

In het jaar 1673 veroverde de kersverse stadhouder Bonn waardoor de Fransen de Republiek moesten ontruimen, en Keulen en Münster niets anders konden doen dan voor vrede te tekenen. In 1674 werd met Engeland, dat geen enkel voordeel uit de oorlog had gehaald, Münster en Keulen de vrede getekend. De oorlog tegen Frankrijk ging door. Er volgden enkele veldslagen, maar het front zat muurvast in de Spaanse Nederlanden, en uitzicht op verbetering was er niet. In 1678 werd in Nijmegen de vrede getekend.

Willem III was zijn verdere leven de grote tegenstrever van Lodewijk XIV. Hij vormde de Grote Alliantie tussen Engeland, de Republiek en de Duitse keizer tegen Frankrijk. Willem werd in 1688 koning van Engeland, wat Lodewijk XIV niet over zijn kant kon laten gaan. In de Negenjarige Oorlog (1688 - 1697) die daarop volgde veroverden de Fransen in snel tempo een aantal vestingen in de Spaanse Nederlanden. De geallieerden onder Willem III waren de hele oorlog bezig deze weer ongedaan te maken. In 1697 werd de vrede in Rijswijk getekend. Vanwege de vrede met Frankrijk was de republiek niet echt geneigd om de kant van Peter de Grote te kiezen in zijn anti-Turkse alliantie tegen het Ottomaanse Rijk (waarvan Frankrijk een bondgenoot was), tijdens zijn Grote Ambassade in de republiek.

In 1701 stierf de kindloze Spaanse koning Karel II. Hij had een kleinzoon van Lodewijk XIV als troonopvolger aangewezen. Lodewijk zou de kroon voor zijn kleinzoon waarnemen. Frankrijk en Spanje onder 1 kroon was onacceptabel voor de leden van de Grote Alliante en in 1702 werd de oorlog verklaard aan Frankrijk. In 1702 stierf Willem III aan een longontsteking die hij opliep toen hij van zijn paard gevallen was. De regenten namen de touwtjes over.

De Spaanse Successieoorlog volgde. De Republiek speelde een belangrijke rol hierin. Het leger van de Republiek groeide in deze oorlog tot wel 100.000 man in het veld. Er waren grote Staatse contingenten aanwezig in de slagen van Blenheim, Ramillies, Oudenaarde en Malplaquet. Door de grote oorlogsinspanningen op het land bleef de vloot achter. De Republiek verloor langzamerhand de positie van grote zeemogendheid. Deze oorlog ging de kracht van de Republiek ver te boven, maar dat gold voor alle deelnemers aan deze oorlog. Toen in 1713 de vrede van Utrecht gesloten werd, was de Republiek na bijna 40 jaar oorlog met Frankrijk toe aan een periode van vrede.

De Republiek bleef een grote mogendheid door het Barrièreverdrag. De Grote Alliantie tussen Engeland, de Republiek en het Duitse keizerrijk bleef bestaan en Frankrijk was oorlogsmoe. Pas na 20 jaar was Frankrijk weer in staat om zich weer in een grote oorlog te mengen. In de Poolse Successieoorlog (1733-1738) bleven de Republiek en Engeland neutraal. Pas in de 1740 zou de Republiek zich weer gaan mengen in de Europese machtspolitiek.

In 1740 stierf keizer Karel VI en had alleen een dochter om hem op te volgen. De keurvorst van Beieren had zich kandidaat gesteld voor het keizerschap en had de steun van Lodewijk XV. Oostenrijk werd ondertussen aangevallen door Pruisen, een Franse bondgenoot. De oorlog begon voor de Republiek pas in 1744 toen de Fransen de Oostenrijkse Nederlanden binnenvielen. De Republiek had een leger van 80 - 90.000 man op de been. De oorlog verliep slecht voor de Grote Alliantie. De slagen van Fontenoy, Rocourt en Lafelt werden allemaal verloren. Talloze vestingen in de Oostenrijkse Nederlanden gingen verloren. In 1747 werd de Republiek zelf aangevallen. De vestingplaats Bergen op Zoom, de trots van de Republiek, viel na een beleg van 3 maanden en 20.000 Franse doden. Willem IV werd stadhouder maar zijn aanstelling had niet het gehoopte effect. In 1748 werd in Aken de vrede gesloten.

Het was duidelijk dat het 'Oude Systeem' niet meer werkte. In 1756 sloot Frankrijk een bondgenootschap met Oostenrijk, waardoor het Barrièreverdrag nutteloos werd. Deze ommekeer van allianties wordt de renversement des alliances genoemd. De Republiek, zonder barrièreverdrag en dus zonder bondgenoot Oostenrijk, werd hierdoor volledig aangewezen op Engeland. De Republiek werd een tweederangsmogendheid, nu ook op het land. In de volgende Zevenjarige Oorlog bleef de Republiek neutraal.

Einde

Met de Bataafse Revolutie vielen in 1794 Franse troepen de Republiek binnen en met hun steun werd in 1795 de Bataafse Republiek uitgeroepen. Hiermee kwam een einde aan de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. De laatste stadhouder, Willem V van Oranje-Nassau, vluchtte naar Engeland. Na de Franse overheersing ging Nederland verder als monarchie, tot 1830 samen met België.

Landen

De Republiek omvatte 8 landen en 3 Generaliteitslanden:

Men spreekt over de 7 Nederlanden, omdat Drenthe te arm werd geacht en niet mee mocht beslissen. Drenthe was bovendien toch geen Generaliteitsland en kon zichzelf besturen. Westerwolde in Groningen was formeel ook een Generaliteitsland, maar werd feitelijk bestuurd door de stad Groningen.

Politiek

De Republiek bestond uit zeven provinciën of gewesten, die elk een grote mate van vrijheid hadden. Iedere provincie werd bestuurd door een stadhouder en de Provinciale Staten. In theorie benoemden en controleerden de Provinciale Staten de stadhouder, in de praktijk werd de rol van stadhouder vaak vervuld door leden van de Oranje-familie. Gedurende het bestaan van de Republiek was er een vrijwel continue strijd tussen de Oranje-gezinden en de Regenten-gezinden.

Iedere provincie had een vertegenwoordiging in de Staten-Generaal. De Staten-Generaal zetelden in Den Haag en hielden zich met landszaken bezig. Ook het bestuur van Drenthe, Brabant en Limburg was een taak van de Staten-Generaal.

Gaandeweg evolueerde de Republiek van een confederatie naar een federatie, om na de Franse Revolutie over te gaan naar een eenheidsstaat en een monarchie, samen met de Zuidelijke Nederlanden en het prinsbisdom Luik. Na de afscheiding van België ontstond het moderne Nederland.

Het devies van de Republiek was: Eendracht maakt macht (een spreuk die later is overgenomen door België).

Gebruikelijke namen voor de Republiek der Verenigde Nederlanden:

de Republiek
Republiek der Verenigde Nederlanden
Republiek der Verenigde Provinciën
Republiek der Zeven Provinciën
Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden
Republiek der Zeven Verenigde Provinciën
de Verenigde Gewesten
de Zeven Verenigde Gewesten

Literatuur

J. I. Israel: The Dutch Republic, Its Rise, Greatness, and Fall 1477-1806, Oxford University Press, New York 1995, ISBN 0198730721 (gebonden), ISBN 0198207344 (paperback)
J. I. Israel: *De Republiek, 1477-1806, ISBN 9051942214