Reductionisme (Latijn: reducere betekent 'herleiden tot' of 'terugvoeren op') is de benaming voor een wijsgerige methode die temidden van de veelheid aan zijnden één enkel zijnde als wezenlijk beschouwt, waartoe alle andere zijnden herleid kunnen worden.

Het volgende concrete voorbeeld moge het begrip illustreren: de biologie heeft de laatste twee eeuwen een enorme vlucht gemaakt. In 1859 publiceerde Charles Darwin het geruchtmakende boek On the origin of species by means of natural selection and the preservation of favoured species in the struggle for life, waarin hij het begrip 'natuurlijke selectie' in de biologie introduceerde en daarmee aan de basis stond van de evolutietheorie, waar tot op heden, zij het in gewijzigde vorm, de gehele biologie op stoelt.

Rond 1900 ontdekte Gregor Mendel het bestaan van de wetten van de genetica en werd hij de vader van de moderne genetica, en in de jaren '50 ontrafelden de Amerikaanse en Engelse wetenschappers James Watson en Francis Crick de basisstructuur van het DNA. Al deze doorbraken hebben er voor gezorgd dat de biologie een stevige plaats heeft gekregen binnen de natuurwetenschappen. Dit heeft sommigen ertoe bewogen de biologie te beschouwen als de enig wezenlijke van de natuurwetenschappen. Dit biologisme houdt in dat men van mening is dat alle psychologische en sociologische verschijnselen uiteindelijk zijn te herleiden tot biologische processen, waarbij erfelijke eigenschappen een belangrijke rol spelen.

Het begrip heeft in veel gevallen een pejoratieve klank. De redelijkheid van ieder reductionisme kan beoordeeld worden aan de hand van de alternatieven. Een reductionistische verklaring biedt het voordeel dat zij op het eerste gezicht waarschijnlijker is door het enkele feit dat minder zijnden voorondersteld worden; zij voldoet eerder aan de eis van het Scheermes van Occam. Zij heeft het nadeel dat het risico bestaat dat hele werkelijkheidsgebieden verontachtzaamd worden.

Een zeer lastig epistemologisch probleem is de vraag op welke wijze de keuze gerechtvaardigd kan worden om een bepaald zijnde als meest fundamenteel te beschouwen, vooral omdat ook het rechtvaardigingsproces zelf gereduceerd moet worden, wil de reductionistische filosofie consistent zijn: een leer die alles terugbrengt tot het niveau van bij voorbeeld het strikt biologische of natuurkundige lijkt geen ruimte meer te bieden voor zoiets als "rechtvaardiging". Vaak wordt dit probleem opgelost door een bepaald reductionisme tot haar uiterste consequentie door te trekken en af te zien van iedere kritische reflectie omdat zoiets als reflectie toch niet zou kunnen bestaan. Dit is een vorm van antifilosofie.

Deugdelijk reductionisme vereist dat het verklaren uit de fundamentele elementen een zorgvuldig karwei is. Al te 'gretig reductionisme' (term van filosoof Daniel Dennett) is het als je te veel met te weinig wil verklaren.

Het ontologische resultaat van de methode van het reductionisme is een leer die de werkelijkheid beschouwt als een zijnde van één bepaald ontologisch niveau: een monisme. Niet ieder monisme kan echter als reductionistisch omschreven worden: er buiten vallen die interpretaties die de werkelijkheid zien als een coherente synthese van deelwerkelijkheden die hun eigenheid niet verliezen door een proces van herleiding.

Overzicht van reductionistische theorieën (zonder een schijn van volledigheid):

• Fysicalisme
• Biologisme
• Psychologisme
• Sociologisme
• Ontologisme
• Sciëntisme

Zie ook

• Opportunisme
• Positivisme
• Holisme (ter vergelijking)

Wetenschapsfilosofie | Filosofische terminologie

Reduktionisme | Reduktionismus | Reductionism | Reduccionismo | Reducionismo | רדוקציוניזם | Riduzionismo (filosofia) | 還元主義 | Reducionismo | Reduktionism