Popmuziek

Popmuziek is een afkorting van 'populaire muziek'. Het is een verzamelnaam voor tal van stijlen in de muziek. De gemeenschappelijke noemer hierbij is dat een breed publiek hier toegang toe heeft. In wezen is dat tegenwoordig altijd het geval, maar in de tijd dat de term ontstond, laten we zeggen na 1945, was het nieuw dat muziek bereikbaar werd voor iedereen. Het kopen van of luisteren naar muziek was vaak voorbehouden aan mensen die dat konden betalen.

De term 'popmuziek' is dan ook nauw verbonden met termen als jeugdcultuur, massacultuur en commercie. Popmuziek is te zien als een van de verworvenheden van de nieuwe cultuurbeleving na de Tweede Wereldoorlog, waarin cultuur gemeengoed werd voor iedereen, veroorzaakt door verbetering en beschikbaarheid van de technologie. Daarnaast gaf de economische impuls die in de jaren vijftig ontstond jongeren de gelegenheid consument te worden. In de eerste jaren van de popmuziek wordt zij dan ook steeds meer de uitingsvorm voor jongeren. Muziekinstrumenten die in de popmuziek worden gebruikt zijn de elektrische gitaar, de basgitaar, drums en de synthesizer.

Geschiedenis in vogelvlucht

De jaren vijftig

Na de jazz en blues als mainstreamvarianten ontstond in de jaren vijftig de rock and roll. Dit is te zien als de eerste popmuziek, zeker toen platenmaatschappijen hierin de 'high school'-variant sterk gingen promoten. Chuck Berry maakt op slimme wijze gebruik van de veranderende smaak door makkelijk consumeerbare rock 'n' roll-songs te maken. In 1959 richtte Berry Gordy het Motown-label op, startpunt voor vele soulartiesten. Een voorlopig hoogtepunt in de popmuziek was zichtbaar in de carrière van Elvis Presley wiens populariteit onmetelijke vormen aannam. Het begrip popidool was geboren, popmuzikanten werden vergelijkingsmateriaal voor de jeugd om zich aan op te trekken.

De jaren zestig

De hausse van Elvis ging naadloos over in de populariteit van The Beatles, waarmee het zwaartepunt van de popmuziek zich ook verplaatste van de Verenigde Staten naar Groot-Brittannië. In de Verenigde Staten werd gesproken over een British Invasion, een golf van Britse muziek die Amerikaanse bands en artiesten overschaduwde. Bands als The Monkees waren het antwoord op deze Britse golf. De enige Amerikaanse band die tegen het tij in alsmaar populairder werd, waren the Beach Boys, die The Beatles in populariteit evenaarden. Tussen de twee bands ontstond vanaf 1965 een creatieve concurrentiestrijd waarbij The Beatles het album Rubber Soul uitbrachten en The Beach Boys reageerden met Pet Sounds. Met deze albums werd een nieuwe richting in de popmuziek ingeslagen; popmuziek werd een kunstvorm waarin de mogelijkheden van de studio steeds meer werden benut en waarin albums in het vervolg meer waren dan verzamelingen liedjes.

Eind jaren zestig werd het aanbod in de popmuziek allengs diverser. Er werd veel geëxperimenteerd, mede door de verdere verfijning van de basgitaar en de elektrische gitaar. Uitingsvorm hiervan was onder andere Jimi Hendrix. Ook ging de popmuziek op zoek naar haar extremen, zowel in stijl als levensstijl. Een populair voorbeeld daarvan is The Velvet Underground. Er was een hausse aan singer-songwriters waarvan Bob Dylan een bekend mannelijk voorbeeld is en Janis Ian en Melanie zijn vrouwelijke tegenhangers.

Ook ontstonden toen de stijlen rock (o.a. Steppenwolf, Rolling Stones, Rod Stewart en The Faces) en symfonische rock, en werd er flink geëxperimenteerd met nieuwe jazzstijlen. Men kan zeggen dat in die jaren de popmuziek weer contact zocht met haar roots, de blues (John Mayall's Bluesbreakers) en de jazz (Soft Machine) en in sommige gevallen ook met de klassieke muziek (Mike Oldfield, Frank Zappa).

De jaren zeventig

De eerste helft van de jaren zeventig stond onder andere in het teken van de glamrock of 'glitterrock'. Exponenten daarvan waren T-Rex, met o.a. Marc Bolan, David Bowie, Roxy Music, The Sweet en Gary Glitter.

Er ontwikkelt zich een hardere en muzikalere vorm van de rockmuziek. Deze stijl Hardrock genaamd, had zijn roots in de muziek van 60-er jaren bands als de Small Faces en bluesbands als Fleetwoord Mac en The Allman Brothers Band. Toonaangevende bands in dit genre zijn Deep Purple en Led Zeppelin. Kenmerkend zijn de langere nummers waarin de virtuositeit van de bandleden ruim baan krijgt. Nummers als Child in Time en Stairway to Heaven behoren nu tot de klassieke muziek.

Eind jaren zeventig bestendigt de synthesizer zijn rol in de popmuziek. Er ontstaan speciale bands rond dit instrument (Kraftwerk, Roxy Music met Brian Eno) en het komt veel terug in de hitparades, mede door de disco. Dan is het al lang geen schande meer om lange nummers te maken zonder tekst en dan ook nog goed te verkopen, zoals Pink Floyd geregeld liet zien. De invloeden van bands als Pink Floyd, Genesis en Rush bleven tot ver in de jaren tachtig en soms ook jaren negentig doorklinken door progrockbands als Marillion (bekend van de single Kayleigh) en Porcupine Tree.

Naast het technisch geweld vestigt de punk zich midden jaren zeventig aan het firmament. Origineel bestond de punk al in de jaren zestig met o.a. Iggy Pop en the Stooges als bekendste voormannen. Ook de beginjaren zeventig kenden een Britse exponent van punk in The Faces, even wild en hard, maar dan wel met onderlegde muzikanten waarvan we de vijf leden terugvinden in verschillende prachtige rockbands. Recht-toe-recht-aan muziek: ritme, drie akkoorden en wilde bewegingen. Met de vorm in de jaren zeventig komt opnieuw een maatschappelijke beweging los. Anarchie en punk worden één. De belangrijkste punkgroep was de Sex Pistols die echter maar een kort leven beschoren was, van 1975 tot 1977.

De jaren tachtig

De muziek na de punk wordt wel new wave genoemd, als de nieuwe golf. Deze benaming komt snel echter synoniem te staan met de zwaar melancholische tegenhanger van de punk, verwoord door Joy Division, The Cure, The Smiths, Siouxie and the Banshees. Duran Duran was een van de bands die de popmuziek mengde met een uitgekiend imago en geweldige videoclips.

Een andere, minder interessant voor de mainstream popzenders, toch zeer populaire muziekrichting, heavy metal, ontstaat uit de hardrock, als een overtreffende vorm daarvan. Deze muziekstijl breekt door na baanbrekend werk van immens populaire bands als Iron Maiden en Judas Priest. Qua tempo, intensiteit en ruigheid vergelijkbaar met punkmuziek, maar door de grotere muzikale klasse van de heavy metal muzikanten toch van een heel andere orde. Daar waar punkmuzikanten de muzikaliteit bewust verwaarlozen (protest?) leveren de heavy metal bandleden, ook tijdens live optredens, muzikale hoogstandjes af.

Eind jaren tachtig ontstaan typische dansmuziekstijlen die in later jaren een grote invloed laten gelden: acid en house. De zware techno beat, een enorm volume en drugs staan model voor tal van stijlen die in de jaren erna ontstaan. Ook de gitaar herleeft in de noise en grunge, vooral door de opkomst van Sonic Youth en de Pixies.

In de tweede helft van de jaren tachtig deed zich het verschijnsel van de nostalgie voor, als reactie op de house en de muziek die met behulp van computers werd gemaakt. Deze hang naar muziek uit de jaren zestig en zeventig uitte zich in de vele sixties-revivals, de 'classic radio'-stations, de televisieprogramma's over popartiesten uit het verleden (waarvan er velen weer gingen optreden) en de enorme verkoopresultaten van verzamel-CD's van deze muzikanten.

Grote artiesten van de jaren 80 zijn o.a. 'King of Pop' Michael Jackson en 'Queen of Pop' Madonna.

De jaren negentig

De jaren negentig beginnen met het vervolg van de grunge. De stroming lokaliseert zich vooral in Seattle, rondom de band Nirvana en haar charismatische voorman Kurt Cobain. Deze band neemt stadsgenoten als Pearl Jam en Soundgarden mee in haar succes. Gedurende de jaren negentig verplaatst het centrum van de rock zich naar Groot-Brittannië door de opkomst van de britpop. Met deze 'Beatlesmuziek in een nieuw jasje' worden vooral Oasis en Blur bekend.

Tegelijkertijd is er ook een wijd scala aan hitparadepop. In het begin van de jaren negentig wordt onder meer het Nederlandse 2 Unlimited en Italiaanse Cappella hiermee bekend. Later weten ook onder meer boybands als Take That, Backstreet Boys en *NSYNC, de girlband The Spice Girls, en Britney Spears voor hypes te zorgen. Rond de eeuwwisseling is het vooral een moderne variant van R&B en hiphop die de hitparades domineert, aangevoerd door acts als Destiny's Child, R. Kelly, Dr. Dre en Eminem.

Op museaal gebied werden er over de hele wereld initiatieven ondernomen. Zo werd op 1 september 1995 de Rock 'n Roll Hall of Fame in Cleveland, Ohio (VS), geopend door Yoko Ono. In Nederland waren er de Stichting Popmuseum en de Rock 'n Art Hall of Fame (en in juli 2004 werd in Duitsland in Gronau het Rock 'n Popmuseum ([http://www.rock-popmuseum.de/) van Udo Lindenberg geopend.

Aan het eind van de jaren negentig ontstaat er een stroming die geclassificeerd wordt als 'post-rock', als reactie op de hardrock-revival in het begin van de jaren 90.

De jaren nul

Vlak na de eeuwwisseling is er in alternatieve kringen ook ineens sprake van een groep bands die alle snufjes laten vallen en teruggrijpen naar de recht-toe-recht-aan rock van helden van weleer zoals de Velvet Underground. De belangrijkste bands van dit genre zijn The White Stripes, The Strokes, Franz Ferdinand en The Vines.

Met behulp van televisieprogramma's als Star Academy en Idols proberen platenmaatschappijen vanaf 2001 nieuw zangtalent en vooral inkomsten aan te boren. Met name Idols levert wereldwijd allerlei noteringen in de hitparades op.

Allerlei dancefestivals komen op of beginnen steeds grotere vormen aan te nemen. Zo kent men in België I Love Techno en in Nederland ondere andere Sensation, Dance Valley en Lovefields. Ook Belgische trancegroepen als Milk Inc., Sylver en Nederlandse trance-dj's als Tiësto, Armin van Buuren en Ferry Corsten worden bekend.

Vorm

Popmuziek werd in de eerste jaren vooral uitgebracht op grammofoonplaat (vinyl, de vervanger van het zeer kwetsbare bakeliet). De eerste plaatjes van de popmuziek waren vooral singletjes, met een nummer aan beide kanten, of soms meer (EP). De nummers waren derhalve kort (2 à 3 minuten). In de jaren zestig kwam de langspeelplaat (LP) op, waarin een band meer nummers ten gehore bracht met een totale lengte van drie kwartier of korter. Het singletje werd de promotor voor een LP, maar bleef vanwege de prijs graadmeter voor de populariteit. De LP's als verzameling van nummertjes werden vaak ook conceptalbums, zoals The Beatles met Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band in 1967 deden.

Midden jaren tachtig kwam de compact disc op de markt. De platenindustrie greep de gelegenheid aan om LP's opnieuw op CD uit te brengen, voor een hogere prijs. De jeugd van toen was inmiddels ouder, kocht alle favoriete muziek opnieuw op CD en de bestaande jeugd werd rijker. Toch bleven de prijzen van CD's even hoog nadat vinyl uit de winkels van de grote platenketens was verdwenen. De single (CD-single) bleef graadmeter voor de populariteit, omdat die het goedkoopste was.

Midden jaren negentig begon vinyl echter aan een kleine heropleving door een stijgende populariteit van de professionele dj, vooral in het milieu van house, drum and bass, goa en andere muziekvormen met als basis een zware beat. Dit kwam doordat veel van deze dj's liever werken met vinyl, omdat ze naar eigen zeggen de muziek beter aanvoelden en ze dus beter kunnen mixen.

Met de nieuwe media kwamen ook nieuwe vormen van de drager eraan: sinds 1994 wordt MP3 gebruikt (en volgens onder andere de platenmaatschappijen misbruikt) door P2P-diensten, zoals Napster en KaZaA. Ook ringtones werden populair voor mobiele telefonie. De winsten van de platenindustrie zakten, en in 2003 maakten zij voor het eerst meer winst op ringtones dan op CD-singles. De platenbonzen werden angstiger voor hun toekomst. Zij noemden als voornaamste bedreiging de toenemende piraterij; de consument klaagde vooral over de hoge prijzen. De eerste succesvolle legale muziekdiensten in 2003 waren Weblisten en de iTunes Music Store (iTMS).

Zie ook

Externe links

Popinstituut