Parabel

Een parabel of gelijkenis is een kort verhaal, gewoonlijk gesitueerd in het dagelijks leven, dat dient om een religieus, moreel of filosofisch idee te illustreren.

Retorica

In de retorica was 'parabel' een naam die de Griekse retorici gaven aan elke fictieve illustratie die bestond uit een korte vertelling. Later kreeg het de betekenis van een fictief verhaal of allegorie (over het algemeen een natuurlijke gebeurtenis) die dient om morele of spirituele waarheden over te brengen, zoals in het Nieuwe Testament. Kenmerkend zijn de alledaagse setting en het realistische beschrijving, waarin bovennatuurlijke verschijnselen gewoonlijk ontbreken. Hierin verschilt een parabel van een apoloog.

Kenmerken die parabels delen met fabels zijn hun kortheid en beknopheid; in parabels komen daarentegen geen dieren voor die spreken of andere menselijke capaciteiten vertonen, zoals in de fabels van Aesopus.

Een parabel is in zekere zin een metafoor, die tot een kort stukje fictie is uitgebreid. Het verschil met een vergelijking is, dat de diepere betekenis van de parabel niet uitgesproken wordt. De diepere betekenis blijft impliciet, maar wordt vaak vanzelfsprekend geacht, hoewel "spreken in gelijkenissen" enige mate van geheimzinnigheid is gaan betekenen.

In parabels wordt vaak een persoon geconfronteerd met een bepaald moreel dilemma, of een persoon komt tot een dubieuze beslissing, waarna hij naderhand met de gevolgen wordt geconfronteerd. Hoewel niet elke moralistische vertelling een parabel is, kunnen veel sprookjes beschouwd worden als uitgebreide parabels, zij het dat die een magische karakter hebben.

Hoewel parabels vaak een sterke vermanende ondertoon hebben en suggereren hoe een persoon zou moeten handelen of geloven, wordt in veel parabels het thema vanuit een neutraal gezichtspunt benaderd. Parabels geven niet alleen morele richtlijnen en suggesties voor het juiste handelen, maar bieden ook een metaforische taal, die mensen helpt om moeilijke en complexe ideeën te bespreken.

De laatste tijd is er enige belangstelling voor de hedendaagse parabel en probeert men moderne verhalen te gebruiken als parabels voor onze huidige cultuur. Een voorbeeld van een parabel uit het midden van van negentiende eeuw is de parabel van het gebroken venster, dat een tekortkoming van het economisch denken aan de kaak stelt.

Religieuze parabels

Veel parabels dienen om spirituele ideeën uit te drukken. De bekendste bron van parabels, hier ook gelijkenissen genoemd, is de Bijbel, die vele parabels bevat. Behalve de bekende gelijkenissen van de Jezus in het Nieuwe Testament, zoals de Barmhartige Samaritaan en De verloren zoon, staan er ook veel prachtige parabels in het Oude Testament, zoals de parabel van het ooilam, verteld door Nathan in 2 Samuel 12:1-9, of het verhaal van de vrouw van Tekoa in 2 Samuel 9:1-13.

Parabel en allegorie

Parabels en allegorieën worden vaak als synoniemen gebruikt. In beide genres wordt de luisteraar een zaak voorgeschoteld, waarover de luisteraar onbevooroordeeld kan oordelen, omdat hij er schijnbaar niet persoonlijk bij betrokken is. Dan blijkt dat er een diepere betekenis is, en dat de conclusie ook consequenties voor de luisteraar (of de lezer) zelf heeft.

Volgens H. W. Fowler (in Modern English Usage) is een parabel echter beknopter dan een allegorie. De parabel behandelt slechts één principe en komt daarmee tot één enkele moraal. In de Middeleeuwen werden Jezus' parabels vaak als gedetailleerde allegorieën opgevat; voor elk element uit het verhaal werd een symbolische betekenis verondersteld. Latere theologen beschouwen deze interpretatie echter als onhoudbaar.

Evenals een fabel behoort een parabel een enkelvoudige, consistente handeling bevatten, zonder overbodig detail of afleidende omstandigheden. Plato's De republiek bevat parabels zoals Schaduwen in de grot, waarin abstracte betogen worden vormgegeven in een concrete, eenvoudig te bevatten vertelling.

Lijst van parabels

Bijbel

Parabel van het ooilam
Gelijkenis van de zaaier
Gelijkenis van de barmhartige Samaritaan
Gelijkenis van de verloren zoon
Gelijkenis van de onrechtvaardige rechter
De onrechtvaardige rentmeester
Gelijkenis van de goede herder
Gelijkenis van de talenten
Gelijkenis van de ponden
De tien maagden
De rijke man en de arme Lazarus
De rijke dwaas
De arbeiders in de wijngaard
De pachters van de wijngaard
Het koninklijk bruiloftsmaal

Overige

Steensoep
Mariken van Nimwegen
Uit Max Havelaar van Multatuli: de Japanse Steenhouwer, De eentonige geschiedenis van den Javaan Saïdjah