Papiaments

Papiaments (Curaçao: Papiamentu; Aruba: Papiamento; Bonaire: Papiamen) is een creoolse taal die wordt gesproken op de Benedenwindse Eilanden van de Nederlandse Antillen (Curaçao en Bonaire) en op Aruba.

Naam

De naam Papiaments is afgeleid van de Portugese en Spaanse termen voor spreken (respectievelijk papia en papear). In het Papiaments zelf wordt de taal Papiamentu (Curaçao), Papiamento (Aruba) of Papiamèn (Bonaire) genoemd.

Status

Hoewel op de Nederlandse Antillen het Nederlands de officiële taal is, wordt het Papiaments in de praktijk door een groot deel van de bevolking gesproken op de Benedenwindse Eilanden. Op de Bovenwindse Eilanden (Sint Eustatius, Sint Maarten en Saba), is Engels de meest gesproken taal. Op Aruba is het Papiaments vanaf 2004 een officiële taal geworden naast het Nederlands, hoewel ook daar het Nederlands nog de meest gebruikte taal is door de overheid. Er bestaan twee hoofdvormen van het Papiaments, die vooral in spelling van elkaar verschillen. Het Papiamento dat wordt gesproken op Aruba heeft een etymologisch georiënteerde spelling, terwijl Papiamentu, dat gesproken wordt op Curaçao, fonetisch gespeld wordt. Het dialect van Bonaire heet Papiamen en wordt eveneens fonetisch geschreven.

Ontstaan

Ondanks de vele onderzoeken die gedaan zijn naar de oorsprong van het Papiaments is nog niemand in staat gebleken de exacte bron te verklaren. Bekend is dat de taal is ontstaan omstreeks de zeventiende eeuw; een tijd waarin de slavernij hoogtijdagen vierde op het eiland Curaçao. De West-Indische Compagnie had in die tijd een slavendepot op Curaçao, vanwaaruit slaven gekocht en verkocht werden aan landen over de hele wereld. Een groot deel van deze slaven kwam uit Zuid-Amerika of Afrika. Deze slaven werden, behalve voor de handel, ook gebruikt om te werken op de plantages of zoutmijnen van de Nederlandse koloniën.

De meest waarschijnlijke theorie over het ontstaan van het Papiaments is dan ook dat de taal gegroeid is uit de wil van de slaven om met elkaar te kunnen communiceren. Papiaments is een pidgin-taal ontstaan uit verschillende talen zoals het Spaans, Portugees, Nederlands, Engels en Afrikaanse dialecten en de Arowakse taal. Taalkundigen zijn er echter nog niet uit welke van deze talen de grootste invloed heeft gehad, en hoe de taal precies verder ontwikkeld is. Sommige onderzoeken wijzen uit dat het Spaans de grootste invloed op de taal heeft gehad (gezien het groot aantal overeenkomstige werkwoorden). Andere onderzoeken houden het op een Braziliaanse/Creoolse invloed. Het meest recente onderzoek gaat er echter van uit dat er een grote Proto-Afro-Portugese invloed is, en zoekt dus verbanden met de verschillende landen in Afrika. Ook heeft men ontdekt dat een kleine groep op het schiereiland van Venezuela een variant van het Papiaments spreekt. Hierdoor is het onderzoek naar de ontwikkeling van het Papiaments weer op losse schroeven komen te staan. Sommige onderzoekers beweren dat het Papiamentu dat ontstaan is op Curaçao via Venezuela op Aruba terecht is gekomen. Reden waarom het Arubaanse Papiamento qua klank en woordenschat meer op het Spaans lijkt. Net als alle talen is ook het Papiaments onderhevig aan evoluties. Zo heeft het huidige Papiaments veel nieuwe woorden uit het Engels en het Spaans. Kenmerkend zijn ook de vele onvertaalde woorden uit het Nederlands.

Toen de Nederlanders in 1634 Curaçao op de Spanjaarden veroverden, bestond er geen uitgebreid onderwijssysteem op de ABC-eilanden. De West-Indische Compagnie zag het echter als haar plicht om goed onderwijs te verzorgen en stuurde dus een Nederlandse schoolmeester naar Curaçao. Deze docent verzorgde lessen in het lezen, schrijven, rekenen en de Nederduitse taal. Terwijl op de plantages en de zoutmijnen het Papiaments verrees als een echte taal, verzette een klein deel van de bewoners (voornamelijk Nederlandse Protestante Kolonisten) zich tegen het gebruik van deze ongewenste (voor hun onverstaanbare) taal. Zo werd in 1818 een boekje uitgegeven (Beschrijving van het eiland Curaçao en onderhoorige eilanden) waarin de vooroordelen tegen het Papiaments onvervalst tot uitdrukking werden gebracht, getuige bijvoorbeeld het volgende citaat:

De vorige bewoners van dit eiland Indianen zijnde, onder Spaansche overheersing geraakt, heeft zulk een mengelmoes of jargon doen geboren worden, hetwelk door de komst der Hollanders nog veranderd is. Het papiament (van pappiar, spreken) bestaat uit bedorven Spaansch, Indiaansch en Hollansch, arm in woorden, zonder buiging, voeging of geslacht onderscheiden, maar rijk in hevig door de keel uitgesproken wordende schelle klanken, en vooral in scheldwoorden. Onverdragelijk is dit gekakel voor het fijnere oor van den Europeaan bij zijnde eerste aankomst, en moeijelijk kan men zich aan dit kalkoenen geluid wennen. Niet alleen de Negers, Mulatten en andere kleurlingen spreken dit jargon, maar ook de blanken, vooral de Creolen, wier kinderen, door Negerinnen gezoogd, door dezelfde eerste indrukselen ontvangende, niets dan Creoolsch of Papiament spreken, en dan naderhand het Hollandsch of Nederduitsch doorgaans gebrekkig en onvolkomen leeren, hetzelve nog gebrekkiger lezende en schrijvende. Deze kwade gewoonte, vooral onder de schoone kunne is zoo ingeworteld, dat daaraan geen verbeteren schijnt te zijn. In verscheiden huisgezinnen, is het Nederduitsch zoo bekend als het Arabisch; en echter rekenen zij zich van Nederlandsche afkomst. Van daar dan ook de verbazende moeite voor den onderwijzer, om zijne leerlingen met de Hollandsche taal gemeenzaam te maken, daar zij Nederduitsch Papiament met moeite sprekende, telkens de geslachten verwarren, het toekomende, tegenwoordige en voorledene dooreen haspelen, en alzoo dikwijls onverstaanbaar worden.

Voor Sefardisch-Joodse kolonialen was Papiamentu geen bezwaar. Integendeel, ze waren direct betrokken bij het ontwikkelen van Papiamentu. De eerste vermelding van geschreven Papiamentu betreft een Joods schip (1769) met de naam "Awa pasa Harina". Het oudste nog steeds bestaande document in Papiamentu (van 1775) is een brief van een Joodse vrouw naar haar man (Emmanuel, 1970). Dit is ouder dan publicatie van Pater Schabel, wiens omschrijving van Papiamentu door velen onterecht als oudste vermelding wordt beschouwd.

Het onderwijsstelsel was aan het begin van de negentiende eeuw behoorlijk uitgebreid en er werd op sommige scholen les in het Papiaments gegeven, aangezien de bevolking van de plattelandsgebieden uitsluitend het Papiamentu beheerste. Vooral de recent uit Nederland aangekomen kolonisten verzetten zich hier fel tegen. Onder aandringen van deze bewoners werd in 1838 besloten dat Papiamentu geen instructietaal mocht zijn. Het was echter niet zo dat hierdoor Nederlands de enige instructietaal in het onderwijs werd. Tijdens de 18de en 19de eeuw waren Spaans en Frans namelijk zeer belangrijke talen voor de koloniale elites, die zich voor het merendeel niet van de Nederlandse taal bedienden. Aangezien er sprake was van een voortdurende latiniseringsproces (Hoetink, 1987), ging zelfs de koloniale elite van Nederlands-Protestantse afkomst zich op den duur beter bedienen in het Spaans dan in het Nederlands. Een rijkdom aan lokale Spaanstalige publikaties in de 19de eeuw getuigt hiervan.

Niewindt.jpg

Pas na de komst van het Koninklijke Shell kreeg Nederlands de status als dominante instructietaal in het onderwijs. Dit was belangrijk voor de Nederlandse Shell-employees, wiens kinderen een verdere opleiding in Nederland moesten volgen.

Het verplicht stellen van het Nederlands als onderwijstaal had echter geen gunstig effect op het onderwijs. De prestaties van studenten bleven ver achter bij de prestaties van leeftijdgenoten in Nederland. De toenmalige secretaris van de schoolcommissie, de heer A.M. Chumaceiro, wees als belangrijkste oorzaak van de slechte prestaties het taalprobleem aan. Hij vond het onaanvaardbaar dat de leerlingen een vreemde taal dienden te leren, zonder dat zij de moedertaal goed machtig waren. Hij omschreef dat treffend in de volgende zinsnede uit 1884:

Is men er overal tegen, kinderen iets te doen leren, dat zij niet verstaan, hen als papegaaien lessen te doen opdreunen, waarvan de woorden, zoals zij die wedergeven, voor anderen moeijelijk te verstaan zijn, men kan het den Curaçaoschen onderwijzer niet euvel duiden, dat hij dit beginsel dikwijls opoffert, en zich met uitkomsten vergenoegt, die uit een opvoedkundig oogpunt als hoogst onvoldoende moeten beschouwd worden.

Ondanks de adviezen van de schoolcommissie en tal van deskundigen, hielden de Staten vast aan de in de zeventiende eeuw gezette toon. Onder druk van de Shell-employés in de vroege 20ste eeuw vond er een verschuiving plaats van zoveel mogelijk Nederlands naar uitsluitend Nederlands.

In 1935 vond echter een kleine verandering plaats. De onderwijsverordening ten aanzien van het Papiaments in het onderwijs werd in één artikel aangepast:

... in de eilandgebieden Aruba, Bonaire en Curaçao kan, met toestemming van de gouverneur, op bepaalde scholen of in bepaalde klassen de papiamentse taal als voertaal bij het onderwijs worden gebezigd.

Dit was een stap in de richting van het Papiaments als lestaal, ware het niet dat nimmer een beroep op de gouverneur gedaan werd. Een ware mijlpaal in de geschiedenis van het Papiaments werd in 1950 gezet toen de Staten de wens uitspraken om het Papiaments te maken tot voertaal in de laagste klassen van het basisonderwijs. Deze wens was niet te realiseren zonder een juiste leermethode, een goede grammatica en een officiële spelling. Daarom werd nog in het zelfde jaar een taalcommissie opgericht. Deze door de staat aangestelde groep onderzoekers kreeg de opdracht een meertalig woordenboek (''Curaçao: dikshonario Aruba: diccionario'') te ontwikkelen, waarin ook het Papiaments opgenomen werd. Dit boek zou tevens een vaste spelling en grammatica moeten vaststellen, zodat men uiteindelijk aan de hand van dit boek het Papiaments als instructietaal kon invoeren. Dat is inmiddels ruim 50 jaar geleden. Omdat men niet eens kon worden over de fonetische of ethymologische spelling, hebben Curaçao en Bonaire gekozen voor de fonetische spelling en Aruba voor de ethymologische. Overigens is het een feit dat in de woordenschat van het Arubaanse Papiaments meer woorden afkomstig uit de Arawakse taal aanwezig zijn. Dit ziet men onder andere in de toponiemen en namen voor flora en fauna van Aruba.

Onder invloed van een stijgende werkloosheid en een groeiend gevoel van politiek onbehagen werd veel kritiek geuit op het sociaal-economisch en politiek beleid van de regering. Dit leidde tot acties en demonstraties van de bevolking, die uiteindelijk de arbeidersopstand van 30 mei 1969 tot gevolg hadden. Op deze 30ste mei van 1969 werden grote delen van Willemstad geplunderd en platgebrand. Een zwarte dag in de geschiedenis van Curaçao, een dag waarvan men de gevolgen heden ten dagen nog zo duidelijk kan zien. De onlusten van '69 versnelden het proces van culturele bewustwording en luidden drastische veranderingen in op sociaal en politiek gebied. Bij het zoeken naar de eigen identiteit dat deze processen begeleidde, kwam de nadruk sterk te liggen op het gebruik van de volkstaal. Begin jaren zeventig is er weer een voorzichtig begin gemaakt met Papiaments in het onderwijs. Hoewel de officiële spelling- en grammaticawijze nog steeds niet vaststaat, werd er begonnen met de ontwikkeling van lesmateriaal in het Papiaments voor de laagste klassen van het basisonderwijs. Na tal van studies en afgewezen spellingswijzen werd in 1976 de spelling-Römer-Maduro-Jonis door het bestuurscollege van het eilandgebied Curaçao aangewezen voor algemeen en educatief gebruik. Doordat deze beslissing er één was van de individuele eilandgebieden, kon Aruba kiezen voor een spelling die gebaseerd was op de etymologie. Er bestaat sinds kort een leermethode voor Papiaments voor de eerste drie jaren van de middelbare school.

Moedertaal

Voor 79,3 procent van de bevolking van Bonaire en Curaçao is het Papiaments de moedertaal (1983), terwijl het percentage dat van huis uit Nederlands spreekt slechts 8,6% bedraagt. Dit heeft een directe invloed op het taalgebruik op school en in de thuissituatie. Een onderzoek uit 1986 onder leerlingen uit de 2e en 6e klas van het basisonderwijs, gaf de volgende resultaten met betrekking tot hun voertaal.

Thuis spreek ik alleen Papiaments

|| gem. || max. || min.

Klas 2

63%

81%

49%

Klas 6

58%

84%

24%

Thuis spreek ik Papiaments en een beetje Nederlands

|| gem. || max. || min.

Klas 2

36%

51%

19%

Klas 6

37%

69%

12%

Thuis spreek ik net zo veel Papiaments als Nederlands

|| gem. || max. || min.

Klas 2

Klas 6

14%

Buiten schooltijd spreek ik tegen niemand Nederlands

|| gem. || max. || min.

Klas 2

47%

59%

25%

Klas 6

32%

58%

De uiteenlopende uitkomsten (maximaal en minimaal) zijn terug te vinden in de verschillende scholen, schooltypen en milieus waar de onderzoeken gedaan zijn.

Kinderen die thuis van jongs af aan opgroeien met het Papiaments ontvangen op school lessen gegeven in het Nederlands. Een taal die sowieso niet één-op-één staat met het Papiaments. Zo kennen beide talen woorden en uitdrukkingen, die eigenlijk niet te vertalen zijn. De leerlingen moeten dus tijdens hun schoolse leven continu een omschakeling maken tussen Papiaments denken, Nederlands horen, vertalen, denken en vervolgens weer in het Nederlands antwoorden. Zo kan het dus voorkomen dat leerlingen meer problemen hebben met de vraagstelling dan met de stof zelf. Zo stelde Mevr. N. Winkel tijdens één van haar onderzoeken, de volgende vraag; Hoe luidt de wet der communicerende vaten? Het antwoord van de zesdejaars was: Ting-tong, ting-tong. Dit was geen vorm van brutaliteit, maar het antwoord op de vraag; Hoe luidt...... De leerling kende immers maar één manier van 'luiden' en dat is het luiden van een klok.

Voorbeeld van de grammatica

Hieronder staat een voorbeeld van de grammatica.

In het papiaments worden werkwoorden niet vervoegd
De lidwoorden zijn un (een), e (de/die)
Het meervoud van een zelfstandig naamwoord wordt gemaakt door er -nan, bijv. Makamba, Makambanan (Nederlander, Nederlanders) aan toe te voegen. (net zoals het Nederlandse -en)

Ta (zijn)

(A)mi ta

ik ben

(A)bo ta

jij bent

E ta

hij is

Nos ta

wij zijn

Bosnan ta

jullie zijn

Nan ta

zij/ze zijn

Traha (werken)

(A)mi ta traha

ik werk

(A)bo tabata traha

jij werkte

El a traha (kaba)

hij heeft (al) gewerkt

Nos a traha

wij hebben gewerkt

Bosnan lo traha

jullie zullen werken

Nan lo a traha

zij zouden hebben gewerkt

Nos ta trahando

Wij zijn aan het werken

Literatuur

Maritza Coomans-Eustatia, Bibliography of the Papiamento language. Henny E. Coomans, Ronald Severing (eds.). Bloemendaal/Willemstad: Stichting Libri Antilliani/Fundashon pa Planifikashon di Idioma, 2005.
Frank Efraim Martinus, The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections. Proefschrift. Amsterdam, 1996.
H. Hoetink, Het Patroon van de Oude Curaçaose Samenleving. Amsterdam: Emmering, 1987.
Emmanuel, I.S, History of the Jews of the Netherlands Antilles. Cincinatti, 1970.

Voetnoot

De uitspraak van de Curaçaose en de Arubaanse termen zijn hier gelijk. Het spellingsverschil gaat terug op twee uiteenlopende spellingsgewoonten van de taal: Op Aruba spelt men gewoonlijk etymologisch, op Curaçao meestal fonetisch.

Externe link

Links over het leren van Papiamento en algemene informatie

Introductie Papiaments van Kennisnet

Natuurlijke taal | Nederlandse Antillen

Gourt Home::Gourt :: Papiaments

Naam

Status

Ontstaan

Moedertaal

Voorbeeld van de grammatica

Literatuur

Voetnoot

Externe link