De Ommelanden is de oude naam voor de gebieden van de provincie Groningen die buiten de stad Groningen liggen, die zoals de vlag en wapen al doen denken, Fries waren. Historisch waren er drie Ommelanden: Hunsingo, Fivelingo en het Westerkwartier. Het Reiderland en Westerwolde werden als aparte gewesten gezien. Ook het Gorecht (Stad Groningen en omstreken) werd niet als Ommeland gezien. Het Oldambt wordt soms wel, soms niet als apart, vierde, Ommeland gezien. De vlag van de Ommelanden verwijst echter slechts naar de drie historische Ommelanden en de in totaal 11 onderkwartieren.

Vroege Middeleeuwen

---

Rond de Middeleeuwen waren de Ommelanden Friestalig, terwijl het Gorecht Nedersaksisch was. De Ommelanden noemden zichzelf Klein Friesland (Lytsje Fryslân). Ze werden bestuurd door de lokale adel en de kloosters. Zo was het klooster van Aduard de machtigste van de Ommelanden.

Net zoals tegenwoordig bestonden de Ommelanden vooral uit agrarische dorpen. Er waren twee steden die beide veel invloed hadden op de ‘bestuurloze’ Ommelanden. Dit waren de Stad Groningen en Appingedam. Appingedam had de meeste macht in de Ommelanden, maar toen de Stad Groningen zijn invloed ging uitoefenen op de Ommelanden, ging het met Appingedam al snel achteruit. Ook het naburige Delfzijl met zijn haven was een grote concurrent voor Appingedam.

Middel-Middeleeuwen

---

De Ommelanden hebben zich in het verleden fel verzet tegen de Stad. Ze noemden zichzelf dan ook: Lala frya fresena (De vrije Friezen, in het Oudfries). Als de adel op de borgen en de grote boerderijen te veel macht kregen, ging de borg of boerderij plat. Ook de Stad is al eens aangevallen door de Ommelanders (1227). Toen de Stad te veel macht kreeg, sloten de Ommelanden zich aan bij de Unie van Utrecht, zodat de invloed van de Stad minder werd. Dit was geen slimme zet, want toen de Stad zich aansloot bij de Unie van Utrecht, en daarmee zijn recht om te veroveren inleverde (Reductie van Groningen 1595), werden de Ommelanden samengevoegd met de Stad tot de provincie Stad en Lande.

Stad en Lande

---

Sindsdien zijn de Stad en de Ommelanden één gebied. Na een aantal kleine conflicten met enkele dorpjes, waren de opstanden tegen de Stad voorbij. Ze pasten Stad en Ommelanden zich aan elkaar aan en vormen nu een eenheid. Het Fries van de Ommelanden werd verdrongen door het Nedersaksisch van de Stad. Toch zijn er nog wel enkele Friese woorden vindbaar in het nieuwe Groningse dialect.

In de 1619 kocht de Stad Groningen de Heerlijkheid Westerwolde.Bij de drooglegging van een deel van de Dollard, werd het Reiderland weer vergroot, maar hoorde toen bij Oost-Friesland. Toen Oost-Friesland bij de Nederlanden (Koninkrijk Holland) werd gevoegd, zag Groningen zijn kans om het Reiderland over te nemen en de Eems als oostgrens vast te stellen. Een groot gedeelte heeft Groningen weer in moeten leveren aan Oost-Friesland. Het overige gedeelte wordt tegenwoordig bij het Oldambt gerekend. Westerwolde en het Reiderland hebben nooit officieel de titel van Ommeland gekregen. Toch worden ze soms wel aangeduid als Ommeland.

Tegenwoordig

---

De naam Ommelanden wordt tegenwoordig nog maar weinig gebruikt, terwijl in de 19e eeuw (200 jaar na de afschaffing van de Ommelanden) alle Groningers de grenzen en namen van de Ommelanden kenden. De namen van de Ommelanden zijn alleen nog terug te vinden in namen van voetbalclubs, riviertjes of radiostations (bijvoorbeeld: Oldambster Boys en Radio Westerwolde). Ook de Ommelanderzeedijk, de zeedijk van Groningen, herinnert aan de middeleeuwse gouwen. De bekendheid van de Ommelanden gaat steeds verder achteruit, maar men wordt steeds meer regionaal bewust, dus deze kennis zal waarschijnlijk wel weer terug komen.

Zie ook:

---

Geschiedenis van Groningen

Historisch land in de Nederlanden | Geschiedenis van Groningen

Ommelanden | Ommelanden