Met nationaliteit kunnen meerdere zaken aangeduid worden:

1. Het bezit van het staatsburgerschap van een land of meer landen;
2. Het op grond van herkomst of afstamming behoren tot een bepaald volk en (indien aanwezig) de natie; nationaliteit staat in deze definitie los van het staatsburgerschap.

Omdat in Nederland staat en volk samenvallen, althans tegenwoordig de perceptie bestaat dat staat en volk samenvallen, is bijgevolg het besef van verschil tussen nationaliteit en staatsburgerschap nagenoeg afwezig. In Nederland wordt daarom over het algemeen volstaan met de aanduiding nationaliteit, waarmee dan zowel nationaliteit als staatsburgerschap wordt bedoeld. In de meeste andere landen (vgl. België of Spanje) ligt deze kwestie gevoeliger. In Nederland wordt vaak het woord "etnisch" toegevoegd om duidelijk te maken dat men het niet over staatsburgerschap heeft, maar over nationaliteit. Zo werden tijdens de oorlog in Joegoslavië strijdende partijen doorgaans als etnische Serviërs, etnische Kroaten en etnische Bosniërs aangeduid.

Voorbeelden:

• Personen kunnen de Koerdische nationaliteit hebben, tegelijkertijd kunnen dezelfde personen bijvoorbeeld het Turkse of Syrische staatsburgerschap houden.
• Kosovaren hebben de Albanese nationaliteit, houden officieel het Servische staatsburgerschap en rekenen zichzelf tot de Albanese natie.
• Sorben houden het Duitse staatsburgerschap, maar de Sorbische nationaliteit.
• Slovenen hebben de Sloveense nationaliteit, kunnen echter het Italiaanse, Hongaarse of Oostenrijkse staatsburgerschap hebben.

In het algemeen registreert een staat wie haar staatsburgers zijn. Vaak is iemand staatsburger van de staat waarin hij of zij is ingeschreven in het bevolkingsregister. Een nationaliteit is soms moeilijk te omschrijven. Het staatsburgerschap houdt onder andere in dat de staat haar ingezetenen geen toegang tot haar grondgebied mag weigeren. Een staatsburger maakt doorgaans aanspraak op sociale en medische voorzieningen in een land. Het staatsburgerschap kan bewezen worden door een paspoort of identiteitsbewijs.

Iemands kan staatsburgerschap verkrijgen door onder andere:

• Naturalisatie (veelal na emigratie)
• Bij geboorte (Jus soli of Jus sanguinis)
• Machtswisseling

Iemand kan zijn staatsburgerschap verliezen door onder andere:

• Aanname van staatsburgerschap van een ander land
• Dienst te nemen in een vreemde krijgsmacht
• Verbanning

Het toekennen van nationaliteit door geboorte is de gebruikelijkste vorm. Men kan hierbij het Jus Soli (grondrecht) of het Jus Sanguinis (bloedrecht) volgen. De meeste landen hanteren een combinatie van beiden.

Iemand zonder staatsburgerschap is statenloos totdat een staat die persoon een staatsburgerschap verleent. Leden van de Verenigde Naties hebben afgesproken statenloosheid zoveel mogelijk te voorkomen: het ontnemen van iemands staatsburgerschap kan niet zondermeer indien dat zou leiden tot statenloosheid.

Iemand kan de nationaliteit of het staatsburgerschap van twee landen hebben. Men spreekt dan over een dubbele nationaliteit.

Nederland

---

In Nederland wordt het staatsburgerschap in de regel verkregen door geboorte. Artikel 1 van de nationaliteitswet bepaalt dat iemand het Nederlands staatsburgerschap krijgt indien op het moment van geboorte tenminste één van de ouders Nederlander is. In het geval van de moeder is dat duidelijk. In het geval van de vader moet er sprake zijn van een huwelijk dat al drie maanden voor de geboorte bestond óf van een drie maanden voor de geboorte erkend kind. Erkenning na de geboorte is mogelijk, maar lastiger.

Nederland volgt het grondrechtbeginsel in het geval de ouders onbekend zijn (vondeling). In dit geval worden schepen en vliegtuigen in internationaal territorium, maar die onder Nederlandse rechtsmacht vallen, gelijkgesteld aan Nederlands grondgebied.

Nederland kent geen voorbehoud ten aanzien van dubbele nationaliteit die door geboorte is verkregen. Sommige landen stellen als eis dat onderdanen voor het 18e, 21e of 24e levensjaar een keuze maken voor het behoud van één nationaliteit en het laten vallen van de andere. De Nederlandse nationaliteitswet maakt het wel mogelijk dat personen, die in het buitenland aan die eis moeten voldoen, afstand kunnen doen van hun Nederlandse nationaliteit.

De Nederlandse nationaliteit gaat in het algemeen verloren door het vrijwillig aangaan van een andere. Hier zijn uitzonderingen op: indien het verkrijgen van de vreemde nationaliteit het gevolg is van een huwelijk of nodig is voor het verwerven van eigendom in een vreemd land kan een uitzondering worden gemaakt. Het in vreemde krijgsdienst gaan is in het algemeen geen reden voor het intrekken van de Nederlandse nationaliteit, temeer als dit zou leiden tot statenloosheid. Er zal ook sprake moeten zijn van handelingen, die tegen het Nederlands belang ingaan (bijvoorbeeld het opnemen van wapens tegen Nederlandse militairen).

Zoals de meeste landen kent Nederland niet het verschijnsel verbanning.

Staat

Nationalität | Nationality | Kansallisuus | 国籍 | Narodowość