Muggen

Een mug is een vliegend insect uit de orde tweevleugeligen. In het noorden van Nederland worden muggen neefjes genoemd, waarschijnlijk omdat neef van oorsprong bloedverwant betekent.

Algemeen

Een mug heeft een klein, dun en fragiel lichaam, zes dunne pootjes, meestal twee kleine, veer-achtige antennes waarmee zeer goed geur waargenomen kan worden en een kleine kop met vaak zichtbare zuigsnuit. De twee vleugels worden in rust achter de rug gevouwen en het achterste paar poten is bij veel soorten langer en steekt in rust naar achteren. Dit doet een mug om eventuele aanstormende vijanden aan te 'zien' komen; in plaats van kijken voelt de mug de luchtwervelingen met de achterpoten en vliegt snel weg bij gevaar.

Net zoals zweefvliegen leven muggen eigenlijk van nectar en stuifmeel, die met de zuigsnuit worden gezogen. Toch staan ze bekend als irritante wezens omdat ze onder andere menselijk bloed zuigen. Bij de mens resulteert dat in een rode jeukende bult, maar vogelliefhebbers haten muggen vanwege de ziektes die ze kunnen verspreiden met vaak dodelijke afloop, zoals de beruchte West-Nijlziekte. In tropische gebieden verspreiden muggen beruchte ziektes zoals malaria.

Families

Er zijn verschillende muggenfamilies; in Nederland alleen al leven maar liefst 25 verschillende families. De bekendste families zijn de langpootmuggen (Tipulidae) en de steekmuggen (Culicidae), de stekende muggen die bekend staan om de jeukende muggenbulten. Ook de kriebelmuggen (Melusinidae) kunnen steken, en komen soms massaal voor. Andere families, zoals dansmuggen steken niet. Een muggenbult ontstaat nadat een mug een beetje bloed uit het lichaam heeft gezogen. Hierbij wordt speeksel uitgescheiden, wat een antistollingsfactor bevat. Dit is een eiwit, dat bij mensen leidt tot een afweerreactie in de vorm van een muggenbult. Veel muggen lijken echter totaal niet op de bekende steekmuggen, zoals de familie Bibionidae, waartoe de rouwvlieg of (Bibio marci ) behoort. Motmuggen (familie Psychodidae) lijken sterk op vlinders; relatief grote ronde vleugels en een dicht behaard lichaam.

Ontwikkeling

Muggen leven altijd in de buurt van water omdat de larven hierin opgroeien. Mannelijke muggen zuigen alleen plantensappen zoals nectar. Het zijn alleen vrouwelijke muggen die steken; ze zuigen bloed omdat ze de voedingsstoffen die hierin zitten nodig hebben voor het leggen van eitjes. Overrigens zijn er wel meer insecten die van planten leven, maar waarvan de vrouwtjes soms andere dieren eten voor de ontwikkeling van de eitjes; voorbeelden zijn dazen en sommige wantsen.

Uit een eitje komt een muggenlarve tevoorschijn, die een belangrijke schakel in het leven onder water is. Deze larve is een pioniersoort die in zeer slechte omstandigheden kan overleven. De larve wordt gegeten door vele insecten en de larven ervan, vissen, amfibieën en andere dieren en wordt ook als visvoer verkocht, zowel gedroogd als levend. Rode muggenlarven zijn de larven van dansmuggen, zwarte larven van steekmuggen. De volwassen mug leeft maar kort; enkele dagen tot weken.

Ziektenverspreiding

In een groeiend aantal landen, met name tropische en sub-tropische gebieden, kan een muggenbeet erg gevaarlijk zijn. Dit komt doordat een aantal soorten drager kan zijn van diverse ziekten waarvan malaria de bekendste is. Deze ziekte wordt overgedragen door de malariamug (Anopheles). De beet zelf is niet gevaarlijk, maar de organismen in het speeksel wel. Lange tijd werd gedacht dat deze ziekteverwekkers parasitair op de mug waren, maar waarschijnlijk is er eerder sprake van symbiose. Ondanks lokale geruchten en de bloedzuigende leefgewoonten kan geen enkele soort mug HIV verspreiden.

Andere tropische ziekten die door muggen worden verspreid zijn:

Bestrijding

Chemische bestrijding

Ooit was DDT het belangrijkste middel om muggen te bestrijden. DDT veroorzaakt echter milieuschade. Dit komt met name doordat DDT slecht afbreekt zodat het jarenlang in de natuur actief blijft, ook als het op andere plaatsen in het ecosysteem terecht komt. DDT is om die reden sinds enkele jaren internationaal verboden.

Dit verbod is aan kritiek onderhevig vanwege voordelen aan DDT: het toevoegen van pesticide aan muurpleister is een manier om muggen te doden die in de omgeving van mensen vertoeven. Hierbij wordt het juist als voordeel gezien dat deze pesticide niet afbreekt, met name in de Derde Wereld waar het te kostbaar is om muren steeds opnieuw met andere bestrijdingsmiddelen te behandelen.

Biologische bestrijding

Een efficiënte vorm van biologische bestrijding is het uitzetten van vissensoorten die graag muggenlarven eten. In de tropen zijn de gup en de soort Gambusia affinis populair. In Nederland kunnen vissen als zonnebaars (in schoon water) of Amerikaanse hondsvis (in vies of zuur water) worden gebruikt omdat deze zich zeer snel kunnen voortplanten. Deze exoten zijn dikwijls eenvoudig te koop zijn bij de aquarium- of vijvervishandel. Hoewel het uitzetten van vissen in de natuur een vergunning vereist (in de tuinvijver mag wel), kunnen natuurbeheerders hier meestal weinig tegen doen omdat niet overal tegelijkertijd gecontroleerd kan worden. Dit tot hun afschuw want natuurliefhebbers stellen visvrije wateren en de bijbehorende insecten en amfibieën vaak op prijs.

In de strijd tegen de malariamug is onlangs een aantal belangrijke ontdekkingen gedaan, die misschien kunnen leiden tot een grote doorbraak. Op dit moment (2006) wordt onderzoek gedaan naar een bepaalde soort schimmel die de mug snel verzwakt en doodt. Aan malaria sterven jaarlijks meer dan 1 miljoen mensen.

Bestrijding in de slaapkamer

Muggen houden van hangen; zoals tegen het plafond of muur of onder een bureaublad. Steekmuggen kunnen zeer goed ruiken en hebben een hekel aan citroengeur, en zowel allerlei middelen met DEET erin (een extract uit een citrus-achtige plant) als een 'citroenplant' = citroenmelisse (Melissa officinalis) jaagt ze weg. Ook tocht of een ventilator bieden uitkomst omdat muggen een enorme hekel hebben aan wind. Ze zijn erg licht en vatbaar voor luchtstromen en kunnen dan niet goed vliegen. Muggen worden aangetrokken door zweetlucht. Bacteriën zetten het zweet om in stoffen die naar kaas ruiken. Het is deze lucht die muggen aantrekt. Overigens is uit onderzoek van de Wageningen Universiteit gebleken dat muggen zich ook aangetrokken voelen door de lucht van limburgse kaas. Regelmatig wassen helpt, al worden muggen ook aangetrokken door CO2.

Het doodslaan van muggen is vaak lastig doordat de zeer lichte mug wegwaait door de beweging van het meppen. Een alternatief is het plaatsen van een glazen beker over de mug als deze op bijvoorbeeld de muur zit. Daarna kan een stuk papier tussen de muur en de beker met de mug worden geplaatst. Dierenliefhebbers laten de mug dan buiten vrij. Het doodmaken van de mug in de beker behoort tot de mogelijkheden maar is evenwel een lastigere klus omdat moet worden voorkomen dat de mug ontsnapt. Het plaatsen van de beker in de diepvries is een mogelijkheid omdat de koudbloedige mug dan niet meer kan bewegen. De mug moet dan wel worden gedood voordat zij weer opwarmt. Een alternatief is het plaatsen van de (vuurvaste) beker op een solide tafel waarna het papier wordt verwijderd (op zo'n manier dat de mug de beker niet kan verlaten). Door de beker vervolgens snel over een brandend waxinelichtje te plaatsen komt de mug om in de vlam of komt om door zuurstofgebrek na het uitdoven van de vlam. Een erg handig een directer alternatief is gebruik te maken van een aansteker, door de warmte van een korte ontsteking bij een afstand van ongeveer 5 cm valt de mug (half)dood neer. Uiteraard is het gebruik van vuur nooit zonder risico.

Een nieuwe ontwikkeling waardoor het meppen van muggen definitief tot het verleden zou behoren is de elektronische vliegenmepper. In weerwil van zijn naam is het niet nodig om met de elektronische vliegenmepper te meppen: louter contact tussen mug en vliegenmepper volstaat om de mug te elektrocuteren. Deze oplossing werkt helaas niet helemaal lekker wanneer de mug op het plafond of in een hoekje zit. De meest recente ontwikkeling is de compacte muggenvanger (muggenzuiger) welke de mug vanaf iedere plek opzuigt. Je vangt de mug gegarandeerd in één keer, je hoeft geen muggenlijkjes meer op te ruimen of bloedvlekken van het behang te verwijderen.

Ook kan het aanbrengen van een zogenaamde muggenplug uitkomst bieden; deze wordt in het stopcontact gestoken. De muggenplug werkt soms met een bepaalde, voor mensen niet waarneembare, geur die onprettig voor muggen is. Andere muggenpluggen werken met een ultrasoon geluid, wat voor mensen vrijwel onhoorbaar is. De werking van deze laatste pluggen wordt echter betwijfeld door zowel wetenschappers als gebruikers.

Overige bestrijding

Muskietennetten of klamboes beschermen mensen tijdens de slaap tegen muggen, met name als ze zijn geïmpregneerd met een pesticide. In Nederland zijn veel van deze pesticiden niet toegestaan zodat reizigers vaak bij aankomst in een tropisch land een werkzame pesticide kopen. Nadeel is dat er ook 'te' werkzame middelen tussen zitten; sommige pesticiden zijn niet voor niets verboden en niet alleen voor de muggen schadelijk. Een stof die muggen afschrikt door geur en in veel populaire antimuggenproducten is verwerkt, is het middel DEET. Het tast bij te hoge concentraties ook de slijmvliezen aan, en bij bepaalde (long)aandoeningen ligt de grens veel lager.

Het innemen van extra vitamines uit de B-groep kan ook soelaas bieden. Deze vitamines zorgen ervoor dat de geur van het zweet minder aantrekkelijk wordt voor muggen, waardoor deze u nog zelden zullen steken.

Niet bestrijden

Een vrouwelijke mug stopt pas met bloed zoeken als ze is verzadigd. Aan de andere kant kan ze zich slechts één keer in een aantal dagen volzuigen. Als er dus een enkele mug in de slaapkamer zit, kan men ervoor kiezen om zich te laten steken. Het voordeel is dat men van het gezoem af is. Helaas zijn er vaak nog wel andere exemplaren aanwezig die goed verstopt zitten. Bovendien is in warmere oorden een enkele muggebeet al genoeg om een ziekte als malaria, dengue of gele koorts op te lopen.

Trivia

Nederland heeft met zijn zeer waterrijke natuurgebieden, zeker langer geleden, veel te maken gehad met muggen. Er zijn ook enkele uitdrukkingen die muggen betreffen, zoals van een mug een olifant maken en muggenziften.

Mug is een bijnaam voor inwoners van Haarlem.

De naam van het Overijsselse plaatsje Muggenbeet doet ook aan alsof de oorsprong met muggen te maken heeft. Dat is echter niet zo; het is een verbastering van Mücken Beecke; oud-Saksisch voor kleine beek. Er is overigens ook een theatergroep met de naam Mugmetdegoudentand.

Insect

Gourt Home::Gourt :: Muggen