Meridiaan (aardrijkskunde)

Een meridiaan is in de aardrijkskunde een rechte lijn op het aardoppervlak tussen de noordpool en de zuidpool. Daarmee vormt de lijn de helft van een grootcirkel.

De meridiaan die door het Koninklijk Greenwich Observatorium in Engeland loopt, staat bekend als de 'meridiaan van Greenwich' of 'nulmeridiaan'.

Geschiedenis

Voor navigatie en communicatie is het wenselijk om één meridiaan af te spreken die geldt als nul-graden-meridiaan; andere meridianen kunnen ten opzichte van deze 'nulmeridiaan' worden uitgezet. Aangezien de aarde rond is, is de keuze van de nulmeridiaan dus arbitrair. In het verleden zijn er dan ook veel verschillende meridianen als nulmeridiaan aangewezen geweest, waaronder die door belangrijke steden als Parijs, Rome, Kopenhagen, Jeruzalem en Sint Petersburg. Uiteindelijk is in oktober 1884 de meridiaan die liep door het Koninklijk Greenwich Observatorium in Greenwich (Engeland) als de internationaal geldende nulmeridiaan gekozen op de Internationale Meridiaan Conferentie. Van de 25 aanwezige landen stemden alleen Brazilië en Frankrijk tegen. Frankrijk accepteerde de nulmeridiaan van Greenwich pas officieel in 1911.

Betekenis

De aarde is over de evenaar verdeeld in 360 graden. Iedere meridiaan kan worden aangeduid aan de hand van de hoek die deze maakt met de nul-graden-meridiaan die door Greenwich loopt. De meridiaan die precies tegenover de nulmeridiaan loopt (en die samen met de nulmeridiaan een grootcirkel vormt), ligt op 180 graden. Op het oostelijk halfrond – ten oosten van Greenwich dus – telt men van 0 tot 180 graden oosterlengte (OL), en op het westelijk halfrond telt men van 0 tot 180 graden westerlengte (WL). De meridianen staan vaak – net als de breedtelijnen die er haaks op staan – aangegeven op plattegronden.

Etymologie

Het woord 'meridiaan' komt van het Latijnse 'meridies' dat 'midden van de dag' of 'middag' betekent. De zon passeert een bepaalde meridiaan precies halverwege het tijdstip van zonsopkomst en het tijdstip van zonsondergang op dezelfde meridiaan. Hetzelfde Latijnse woord heeft trouwens ook geleid tot de begrippen 'ante meridiem' (AM of 'voor de middag') en 'post meridiem' (PM of 'na de middag').

Tijdmeting

Het is overigens niet zo dat het passeren van de zon over de meridiaan (ook wel culminatie genoemd) altijd precies om 12 uur gebeurd. Er zijn drie hoofdredenen hiervoor:

Door de indeling van de aarde in tijdzones zou dit alleen voor de centrale meridiaan in een tijdzone gelden. Bij een "ideale" indeling van tijdzones kan de lokale gemiddelde zonnetijd een half uur afwijken, in de praktijk worden tijdzones ook door politieke, nationale en historische overwegingen bepaald. De tijd op de meridiaan van Amsterdam (5° oost) zou slechts 20 minuten voorlopen op Greenwichtijd, in de Tweede Wereldoorlog is echter besloten dat Nederland de Berlijnse tijd zou aanhouden, die eigenlijk voor 15° oosterlengte correct is. Gedurende de zomertijd komt daar nog eens een extra uur bij.
Een tweede reden waarom de zon niet exact om 12 uur culmineert ligt in het feit dat de baan van de aarde niet exact cirkelvormig maar licht elliptisch is. Hierdoor loopt de aarde in de "binnenbocht" iets sneller dan in de buitenbocht.
Een andere, kleinere afwijking wordt veroorzaakt door het feit dat de zon gedurende het jaar langs de ecliptica beweegt en niet langs de hemelequator.

Beide laatste effecten zorgen ervoor dat de zon gedurende het jaar om 12 uur een "8-vormige" figuur lijkt te beschrijven, de afwijking is ruim -14^m14^s op 11 februari en +16^m26^s op 3 november.

Zie ook

Geografie | Navigatie

Gourt Home::Gourt :: Meridiaan (aardrijkskunde)

Geschiedenis

Betekenis

Etymologie

Tijdmeting

Zie ook