Luxemburgs

Luxemburgs (Lëtzebuergesch) wordt gesproken in het Groothertogdom Luxemburg, in België rond Sankt-Vith (Zënt-Vaït) en rond Aarlen (Arelerland) (samen zo'n 30.000 personen), in een klein stukje van Duitsland (westelijke Eifel), in een stukje in Frankrijk (Lotharingen, rond Thionville) en immigrantengemeenschappen in de nieuwe wereld. Lëtzebuergesch is een Moeselfrankisch (Duits) dialect, dat door de inheemse bevolking van het Groothertogdom Luxemburg in het dagelijks leven wordt gebruikt en door een aanzienlijk deel van de buitenlanders in Luxemburg wordt verstaan.

Door de onaangename herinneringen aan de Duitse bezetting in de Tweede Wereldoorlog vinden veel Luxemburgers het niet zo prettig als buitenlanders hun omgangstaal een Duits dialect noemen. Zij insisteren dat Luxemburgs als een aparte taal moet worden beschouwd. Nu zijn de verschillen met het Hoogduits inderdaad zo groot dat een persoon die alleen Hoogduits kent (grote) moeite heeft om Luxemburgs te verstaan. Aan de andere kant zijn de verschillen tussen Luxemburgs en Hoogduits geringer dan tussen bijvoorbeeld Nederlands (Nederduits) en Duits (Hoogduits).

Taalkundige aspecten

Het Luxemburgs is een Hoogduitse variëteit van Frankische stam. Om het te onderscheiden van andere Frankische variëteiten wordt het door taalkundigen wel 'Moezelfrankisch' genoemd.

Indo-Europees
- Germaans
  - West-Germaans
    - Hoogduits
      - Frankisch
        Moezelfrankisch (Luxemburgs)

Status

In Luxemburg heeft het Luxemburgs in 1984 de status van een officiële taal gekregen. 250.000 mensen hebben het Lëtzebuergs als eerste taal, ongeveer 50.000 als tweede taal. Hoewel het voor de meeste Luxemburgers de moedertaal is, speelt het Luxemburgs in onderwijs, media, zakenleven en openbaar bestuur nauwelijks een rol. In de politiek domineert het Frans, in de meeste overige formele sectoren van het openbare leven het Duits. Het Luxemburgs functioneert vooral als informele omgangstaal.

In tegenstelling tot de meeste minderheidstalen, waarvan het gebruik bij de jongere generatie sterk terugloopt, handhaaft het Luxemburgs zich goed. In sommige opzichten breidt het gebruik zich zelfs uit: zo wordt thans in het Luxemburgse parlement hoofdzakelijk Luxemburgs gesproken.

Daar staat tegenover dat ten gevolge van het grote aantal buitenlanders dat in Luxemburg woont en werkt, en die in meerderheid als eerste of tweede taal Frans spreken, op andere gebieden het Luxemburgs weer terrein verliest aan het Frans.

Verschillen tussen Luxemburgs en Hoogduits

Het Luxemburgs wijkt van het Hoogduits af door

een aantal klankverschuivingen,
het grote aantal Franse leenwoorden en
enkele grammaticale verschillen.

1. Klankverschuivingen

Klankverschuivingen: het Luxemburgse taalgebied ligt in de zogenaamde "Rheinische Fächer" (Rijnlandse waaier; zie artikel: Benrather Linie), een in het westen van het Duitse taalgebied gelegen, vrij brede overgangszone tussen de Hoogduitse dialecten enerzijds en de Laagduitse (en Nederlandse) dialecten anderzijds.

De meeste medeklinkerverschuivingen van de Hoogduitse dialecten komen in het Luxemburgs ook voor.

Bij voorbeeld: Waasser i.p.v. water, ech i.p.v. ik, zeng (uitgespr. tseng) i.p.v. tien

Maar de verschuiving van p naar pf heeft het Luxemburgs niet meegemaakt: Päerd i.p.v. Pferd - Appel i.p.v. Apfel

Ook bestaat er een groot aantal klinkerverschuivingen tussen Hoogduits en Luxemburgs.

"Nuecht" (spr. uit: Noe-esjt) i.p.v. "Nacht"

"Owend" i.p.v. "Abend"

"iwer" i.p.v. "über"

2. Franse leenwoorden

Sommige Franse leenwoorden zijn op een merkwaardige manier verbasterd, zoals Präbeli (parapluie).

Hoewel er ook in de dagelijkse spreektaal veel Franse leenwoorden voorkomen, zijn die wel heel erg talrijk in het taalgebruik van de politici:

Bij voorbeeld:

D'Projet ass vun der Chamber votéiert gin - Het wetsvoorstel is door de kamer goed gekeurd

(vergelijk: Le projet de loi a été voté par la Chambre)

3. Grammaticale verschillen

De belangrijkste grammaticale verschillen met het Hoogduits:

a) het Luxemburgs kent geen genitivus. I.p.v. "Das Haus meines Vaters" zegt men in het Luxemburgs

ofwel "D'Haus vun mengem Papp" ofwel "Mengem Papp säin Haus" (mijn vader zijn huis)

b) met uitzondering van een twaalftal van de meest gebruikte werkwoorden kent het Luxemburgs geen onvoltooid verleden tijd. In plaats daarvan wordt de voltooid tegenwoordige tijd gebruikt. Dit is een kenmerk dat Luxemburgs deelt met de zuidwest-Duitse dialecten (Elzassich, Zwabisch, Zwitserduits).

ik werk - ech schaffen

ik werkte - ech hun geschafft

c) om de passieve vorm weer te geven, gebruikt het Luxemburgs niet zoals in het Nederlands of Hoogduits het hulpwerkwoord "worden" ("werden"), maar het werkwoord "gin" ("geven"/"geben").

Literatuur

Er bestaat ook een kleine literatuur in de Luxemburger taal. Als klassiek werk bij uitstek geldt een (aan de maatschappelijke en politieke toestanden van het Luxemburg van het midden van de 19e eeuw refererende) bewerking van het verhaal van de Vos Reinaarde: "De Rénert" van Michel Rodange

Trivia

De nationale spreuk van het Groothertogdom Luxemburg is ook in het Lëtzebuergs: Mir wëlle bleiwe wat mir sin.

Enkele woorden

LËTZEBUERGESCH	NEDERLANDS	>- bgcolor="gainsboro"	Moien	Goedendag	>- bgcolor="gainsboro"	Äddi	Tot ziens	>- bgcolor="gainsboro"	wann ech gelift	alstublieft	>- bgcolor="gainsboro"	merci	dank	>- bgcolor="gainsboro"	Lëtzebuerg	Luxemburg	>- bgcolor="gainsboro"	jo	ja	>- bgcolor="gainsboro"	neen	nee(n)

Franse invloed

FRANS	LËTZEBUERGESCH	NEDERLANDS	>- bgcolor="gainsboro"	billet	Billjee	kaartje	>- bgcolor="gainsboro"	saucisse	Zossiss	worst(je)	>- bgcolor="gainsboro"	prison	Prisong	gevangenis	>- bgcolor="gainsboro"	valise	Wallis	koffer (valies)	>- bgcolor="gainsboro"	pompiers	Pompjeeën	brandweer	>- bgcolor="gainsboro"	merci beaucoup	villmools merci	hartelijk bedankt

Externe links

Luxdico.com online luxemburgs woordenboek (24.000) Jérôme Lulling / Schanen (2003- )
Projet CORTINA online luxemburgs spellchecker (Jérôme Lulling)

natuurlijke taal | Duits | Germaanse taal | Groothertogdom Luxemburg | Taal in België

Gourt Home::Gourt :: Luxemburgs