Lingua franca

De term lingua franca verwijst naar de taal die op grote schaal als gemeenschappelijk communicatiemiddel wordt gebruikt tussen mensen met een verschillende moedertaal. Zo functioneert binnen Nederland en Vlaanderen het Nederlands als lingua franca, in Suriname het Sranan en op de Nederlandse Antillen en Aruba het Papiaments. In de Arabische wereld functioneert het Arabisch als zodanig. In contacten tussen Nederlandstaligen enerzijds en andere Europeanen anderzijds wordt doorgaans gekozen voor 'grote' talen als Frans, Duits of Engels, die steeds meer als 'internationale talen' worden aangeduid - soms tot ergernis van de moedertaalsprekers ervan. Die ergernis wordt vaak nog versterkt door de vele fouten die de niet-moedertaalsprekers maken.

Verschil tussen lingua franca en moedertaal

Tot spijt van wie het benijdt (en dat zijn bijvoorbeeld de mensen die het Esperanto promoten) is in het begin van de 21e eeuw op wereldschaal het Engels de meest verbreide lingua franca. Dit heeft er niets mee te maken of er het meeste mensen Engels al dan niet als moedertaal hebben. Lingua franca duidt eerder op bijvoorbeeld de taal die gebruikt wordt als er een interview wordt afgenomen tussen twee mensen die elkaars taal niet kennen (en geen tolken hebben): in dat geval wordt er in sommige Afrikaanse landen misschien nog wel eens op Frans overgeschakeld of in sommige voormalige niet-Russische Oostbloklanden op Russisch, maar wereldwijd wordt er in dat geval het meest op Engels overgeschakeld.

Belgen gebruiken soms Engels als lingua franca om oude Nederlands/Frans/(Duits)-tegenstellingen te overkomen: zo gebruikt de Website van de Belgische regering "gov" (als afkorting van het Engelse government) in haar webadres om niet de keuze te moeten maken tussen het Nederlandstalige "regering" en equivalenten in de andere Nationale talen.

Andere verschijnselen waaraan men kan merken dat in het begin van de 21e eeuw het Engels de meest voorkomende lingua franca is:

Instructies in programmeertalen gaan het vaakst terug op Engelstalige woorden ("GOTO", "inherit", enz...);
De meest gezaghebbende wetenschappelijke publicaties gebeuren in het Engels (bijvoorbeeld het tijdschrift Nature)
In internationaal, vooral intercontinentaal, transport (bijvoorbeeld luchthavengebouwen, vrachtvervoer per schip) is geen taal zo vaak vertegenwoordigd als het Engels.
De meeste nieuwe leenwoorden in o.a. het Nederlands komen uit het Engels. (Denk dan aan bijvoorbeeld computer en database.)
Een ander verschijnsel waar mensen zich wereldwijd aan ergeren - maar wat dit feit op zich wel mooi illustreert - is dat mensen die cool, modern, en vooral als strakke zakenlieden (onze nieuwe elite) willen overkomen, woorden uit hun eigen taal vaak vervangen door engelse woorden.

Lingua franca door de eeuwen heen

De term 'lingua franca' komt van een inmiddels uitgestorven variant van het Italiaans, die in de Middeleeuwen in het Middellandse-Zeegebied als lingua franca fungeerde.

In de Middeleeuwen en tijdens de renaissance was Latijn de lingua franca van de wetenschappelijke gemeenschap. (Deze positie begon in de 17e eeuw af te kalven, vooral door de opkomst van het Frans, maar kwam pas in de eerste helft van de 19e eeuw werkelijk aan haar einde.) Daarna werd het Frans de Europese cultuur- en diplomatentaal. Na de Tweede Wereldoorlog, tot aan de val van de Berlijnse Muur, was het Russisch de Lingua Franca van het oostblok.

Sinds de renaissance is evenwel Italiaans de lingua franca voor muziek-gerelateerde terminologie, zelfs aan het begin van de 21e eeuw, behalve in de popmuziek, nauwelijks bedreigd door het Engels (Allegro, Da Capo,...)

Frans heeft op ongeveer dezelfde manier een lingua franca status verworven voor alles wat met de keuken te maken heeft, bijvoorbeeld Cailles en sarcofage, waarvan u hier het recept in het Italiaans kan vinden, en Boeuf Stroganoff (genoemd naar een echte rus), waarvan u hier het recept in het Duits kan vinden - zonder natuurlijk de Sauce Hollandaise te vergeten.

Hoewel het Latijn in principe een dode taal is, heeft het kerklatijn zich (enigszins marginaal) als lingua franca kunnen handhaven in rooms-katholieke kringen, bijvoorbeeld als taal gesproken door kardinalen tijdens een pausverkiezing.

Een veel voorkomend verschijnsel is dat een als lingua franca functionerende taal langzamerhand de rol als lokaal, regionaal of nationaal communicatiemiddel overneemt van 'kleinere' talen, maar het tegenovergestelde komt even goed voor: als de lingua franca goed gedefinieerd is als een aparte standaard voor communicatie over de regio-grenzen heen, kunnen regionale talen soms aan belang winnen. Karakteristiek voor dit laatste is bijvoorbeeld de manier hoe Iers, Welsh en Schots zich in Groot-Brittannië sterker konden profileren ongeveer gelijklopend met de opkomst van het Engels als wereldwijde lingua franca, vanaf de tweede helft van de twintigste eeuw. Ook was de versterking van het Limburgs in dezelfde periode waarschijnlijk niet denkbaar in België als niet voorafgaandelijk het Nederlands als lingua franca gedefinieerd was in Vlaanderen (door onder andere de taalwetten).

Het Lingala is een voorbeeld van een kleinere taal die tot lingua franca evolueerde. De Bangala was het Kongolese volk dat de eerste inheemse soldaten leverde voor de gewapende politiemacht, bekend als Force Publique, van de Kongo-Vrijstaat. Hun taal werd de voertaal van de Force Publique, ook in Belgisch Congo en na de onafhankelijkheid, en werd zo op den duur in een groot deel van het land als lingua franca gebruikt. In het Oosten van Kongo was en is het Swahili, zoals in bijna heel Oost-Afrika, de lingua franca.

Een interessant geval is ook dat van het Maleis in Indonesië, dat zich van lingua franca in de kustgebieden heeft opgewerkt tot de nationale taal Bahasa Indonesia.

Talen die met grafische tekens werken zoals Chinees, kunnen dan weer een geschreven lingua franca hebben die verschillende onderling onuitwisselbare spreektalen omvat. Voor Chinees gaat dat over een zestal totaal verschillende talen, die alle precies hetzelfde geschreven worden.

Natuurlijke taal?

Een lingua franca zal zelden of nooit een volledig natuurlijke taal zijn. De eerste Europese lingua franca, het Koinē dat sinds Alexander de Grote tot in Azië en Afrika verspreid raakte, was een verbastering en vereenvoudiging van het Attisch Grieks. Reeds in de oudheid werd het Koinē omwille van die onzuiverheden door sommigen verketterd.

Het Standaardnederlands ("opvolger" van het ABN, later het AN) dat als lingua franca gepropageerd wordt bij alle Nederlandssprekenden, heeft vele compromissen moeten zoeken tussen de verschillende varianten van het Nederlands die als "natuurlijke" spreektaal voorkwamen.

Zo ook is Internationaal Engels, waarmee de lingua franca-variant van het Engels aan het begin van de 21e eeuw soms aangeduid wordt (bijvoorbeeld door softwarefabrikanten), volgens sommigen nauwelijks een "taal" te noemen, omdat het een samenraapsel is uit de meest voorkomende varianten van het Engels, maar eigenlijk door niemand gesproken of consequent geschreven wordt, en zeker niet door Engelstaligen. Anderen zullen dit internationaal Engels dan weer verdedigen, zelfs wanneer het zich manifesteert als steenkolenengels (zie bijvoorbeeld: http://www.vanoostendorp.nl/pdf/steenkolenengels.pdf).

Wat men vaak ziet is dat indien een kunstmatig gestandaardiseerde taal in conflict komt met een variant die door het volk gebruikt wordt (door linguisten soms met de term "demotisch" aangeduid), dat dan de invloeden van de demotische variant meestal zwaarder doorwegen, bijvoorbeeld Katharevousa en Dimotiki: de invloed van deze laatste variant weegt zwaarder door in modern Grieks, dat in het begin van de 21e eeuw de lingua franca van alle Grieken is. Het Katharevousa had wel een niet te onderschatten rol gespeeld om het in de 19e eeuw verre van geuniformiseerde Griekse schrift toch op èèn lijn te krijgen.

Koine

Koine is een minder vaak gebruikt synoniem van lingua franca, afkomstig uit het Grieks, van de tijd toen de Koinē-variant van het Grieks de lingua franca was in grote delen van het Romeinse rijk.

Trivia

De meeste hedendaagse wereldburgers beseffen niet hoe dominerend het Frans nog aan het begin van de 20e eeuw was (ook al waren het Engels en Duits in de tweede helft van de 19e eeuw enigszins serieuze concurrenten geworden). Toen de gealiieerden in 1918/1919 in Versailles over de vredesvoorwaarden discussieerden, ging dat aanvankelijk volledig in het Frans. De Britse diplomaten, vrijwel allen edellieden, kenden uitstekend Frans en waren daar trots op. Maar in de Verenigde Staten waren er niet zo veel mensen die goed Frans kenden. President Woodrow Wilson wees erop dat de VS een heel belangrijke bijdrage hadden geleverd aan de geallieerde overwinning en eiste toen dat het opgestelde verdrag ook in het Engels zou worden opgesteld.

Toen in de jaren 1920 de Volkenbond werd opgericht, werden Frans en Engels de voertalen. Een voorstel om ook Esperanto als werktaal te erkennen werd afgewezen op aandrang van Frankrijk, dat geen extra concurrent voor de Franse taal wenste. N

Zie ook

Lingua Franca Nova