Kwakzalverij

Kwakzalverij is de praktijk van frauduleuze medische behandeling, meestal met als doel om geld te verdienen, om het eigen ego te vergroten, of om macht over anderen te verkrijgen. De mensen die kwakzalverij beoefenen worden kwakzalvers genoemd. Zij verkopen valse hoop aan kwetsbare en makkelijk te misleiden mensen die wellicht werkelijk lijden. Velen vinden de praktijken van de kwakzalver hogelijk onetisch.

Het is echter moeilijk onderscheid te maken tussen kwakzalvers die werkelijk frauduleus handelen, en degenen die misleid zijn over hun eigen vermogens. Bovendien kan door voortschrijdend medisch inzicht een behandeling, indien nu toegepast, als kwakzalverij worden bestempeld, hoewel die behandeling vroeger legitiem was. Voorbeelden daarvan zijn aderlaten en lobotomie. Anderszins zou een nu als kwakzalverij bestempelde behandeling in theorie in de toekomst legitiem kunnen zijn. Daarvan bestaan echter geen voorbeelden uit het verleden.

Een van de kenmerken van kwakzalverij is echter dat een kwakzalver zelden een behandelingswijze laat varen, hoe vaak ook is aangetoond dat deze niet werkt of zelfs gevaarlijk is. Dat iets niet gebaseerd is op de nieuwste medische kennis, wordt door kwakzalvers meestal als een pre gebracht.

De Vereniging tegen de Kwakzalverij hanteert een brede definitie van het begrip kwakzalverij, namelijk het toepassen van niet wetenschappelijk bewezen behandelingen. Alternatieve geneeswijzen zijn per definitie wetenschappelijk onbewezen en worden daarom door de vereniging onder de term kwakzalverij geplaatst. Zij wijst er met nadruk op dat kwakzalvers niet per definitie oplichters zijn. Zeker onder de alternatieve behandelaars zijn de meesten oprecht overtuigd van het nut van hun behandelingen.

Geschiedenis

Kwakzalverij heeft door de gehele menselijk geschiedenis bestaan. Soms werd theater vermengd met medische handelingen, om verstrooiing voor het publiek te verzorgen en tevens de personen te genezen. De vermenging van kwakzalverij met werkelijke geneeskunst is in verschillende culturen opgetreden. Dat wil niet zeggen dat elke vorm van sjamanisme bijvoorbeeld als kwakzalverij moet worden beschouwd.

In de negentiende eeuw kwam op het grote publiek gerichte reclame voor gepatenteerde geneesmiddelen op. Dit werd tevens het "gouden tijdperk" voor de kwakzalverij. De "geneesmiddelen" bevatten soms ingrediënten, die bedoeld waren om de patiënt zich beter te laten voelen; stoffen die tegenwoordig als stimulerende middelen worden beschouwd. Veel van deze middelen bevatten ook stoffen waarvan nu bekend is dat ze zeer schadelijk zijn, zoals zware metalen. Ook werd radioactief water verkocht als zijnde gezond. Radioactiviteit is tenslotte natuurlijk!

Kwakzalverij van nu

Kwakzalverij komt nog steeds voor, in de vorm van met veel publiciteit verkochte wondermiddelen, of wonderdiëten, veelal gericht op gewichtsverlies, fitheid, haargroei, grotere penis, etcetera. De middelen werken niet en geven de slachtoffers valse hoop. In sommige gevallen worden zelfs magische of magnetische sieraden verkocht die tegen allerlei kwalen zouden helpen.

Verder zijn er charismatische personen die een grote invloed uitoefenen op kwetsbare mensen, die door ondeugelijke handelingen of middelen valse hoop wekken bij hun slachtoffers. Zo kan Jomanda naar eigen zeggen kraanwater zodanig instralen dat het effectief is tegen allerlei ongemakken of ziektes.

In 2004 kwam de zogenaamde Biostabil van Bruno Santanera in het nieuws; een sieraad dat een magneetje bevat dat fysieke en psychische problemen bij een mens zou oplossen. Het wordt in Nederland verkocht door middel van televisie-spotjes met Tineke de Nooij. De kritiek vanuit de media en het Internet zou hebben geleid tot zwaar winstverlies voor de producent en verkoper.

Waarom kwakzalverij blijft bestaan

Mensen willen nog te vaak een simpele oplossing voor een moeilijk probleem. Zo komt obesitas in de westerse wereld zeer veel voor. Vermageren is moeizaam en vergt zo veel doorzettingsvermogen dat mensen zich laten verleiden om wondermiddelen aan te schaffen.
Het fenomeen van de lichaamscultuur. Het door de massamedia gepropageerde ideaalbeeld van het lichaam en de perfecte gezondheid. De reguliere geneeskunde kan hier over het algemeen geen verbetering bieden; kwakzalvers beloven dit wel.
Onwetendheid. Veel mensen hebben weinig kennis van hun eigen lichaam en kunnen daardoor geen onderscheid maken tussen wetenschappelijke en frauduleuze medische handelingen. Helaas heeft de reguliere medische praktijk weinig bijgedragen aan meer kennis bij patiënten. Kwakzalvers wijzen er graag op dat mensen zelf kunnen kiezen wat voor behandeling ze willen. Een juiste keuze kan men echter alleen maken indien men voldoende geïnformeerd is. De medische wetenschap is echter dermate ingewikkeld dat dit moeilijk van een patiënt-consument verlangd kan worden. Bestrijders van kwakzalverij zijn daarom ook voorstanders van betere bescherming van de patiënt-consument door de overheid.
Kwakzalvers zijn doorgaans meesters in het verkopen van hun product. Er wordt vakkundig ingespeeld op de angst en hoop van mensen waarbij men soms zelfs de patiënt eerst een niet-bestaande kwaal aanpraat en daarna een (niet-werkend) middel ertegen verkoopt!
Het placebo-effect. Vrijwel elk middel, waarvan de patiënt verwacht dat het werkzaam zal zijn, heeft effect op de ervaren ziekte, kan pijn verminderen en kan in sommige gevallen de symptomen geheel wegnemen. Soms is uitgebreide aandacht voor de patiënt hiervoor al voldoende.
Veel ziektes gaan na enige tijd vanzelf over. Indien een patiënt gedurende die tijd een bepaald middel heeft gebruikt, zal hij de genezing hieraan toekennen. Daarom moet bij onderzoek naar de werkzaamheid van een behandeling een controlegroep gebruikt worden zodat duidelijk te zien is of een patiënt vanzelf of dankzij de behandeling beter is geworden.
Regressie naar het gemiddelde. Bij veel ziekten, zelfs ernstige, wisselen perioden met meer en minder klachten elkaar af. Als men een middel op het hoogtepunt van de klachten neemt, volgt daar een periode met minder klachten op. De gevolgde therapie hoeft daaraan niets bijgedragen te hebben.
Ook ziet men soms een normaal ziekteverloop aan voor een genezingsproces. Bij sommige alternatieve therapiën wordt een initiële verergering van de kwaal gezien als een teken dat de therapie werkt. Men ziet echter het normale ziekteverloop.
Bijwerkingen van reguliere medische behandeling. Veel medicijnen vertonen bijwerkingen. De wondermiddelen van de kwakzalvers beloven hier geen last van te hebben. Daar staat tegenover dat hun middelen vaak in het geheel geen werking hebben.
Wantrouwen tegen de reguliere medische wetenschap. Door geneeskundige fouten uit het verleden hebben veel mensen het vertrouwen in de medische wetenschap verloren.
Kosten. De kosten van medische behandeling of geneesmiddelen zijn vaak erg hoog. Kwakzalvers kunnen onder deze prijs gaan zitten, met tevens de bewering dat ze een betere behandeling bieden.
Wanhoop bij personen met een zeer ernstige of zelfs terminale ziekte, aan wie bijvoorbeeld is verteld dat hun ziekte onbehandelbaar is. Kwakzalvers beloven hun patiënten van alles, of ze dit nu waar kunnen maken of niet. Binnen de reguliere geneeskunde bestaan er duidelijke gedragsregels en een beroepsethiek die de grenzen aangeven van wat de arts mag beloven. Overtreding van deze regels kan leiden tot tuchtrechtelijke gevolgen voor de arts. Een dergelijke reguliering ontbreekt bij kwakzalvers volkomen.

Signalen die wijzen op kwakzalverij

Er is een aantal signalen die aanwijzingen vormen dat men te maken heeft met kwakzalverij. De belangrijkste signalen zijn de volgende:

Reclame op radio, televisie en in niet medisch-wetenschappelijke bladen, zoals huis-aan-huis bladen, waarbij vooral de werking wordt aangeprezen.

Kwakzalvers zijn vooral herkenbaar aan het feit dat ze in de eerste plaats verkopers zijn. Voor reguliere middelen wordt ook reclame gemaakt, maar deze reclame probeert de koper te bewegen een bepaald merk te kopen, waarbij de nadruk ligt op het feit dat een merk beter of sneller werkt dan een ander omdat het vloeibaar is, het bruist etc. De werking op zich wordt in deze reclames niet nadrukkelijk genoemd omdat deze vaststaat. Kwakzalvers richten zich juist wel op de werking zelf.

Het gebruik van zogenaamde "reclamepatiënten".

Reclamepatiënten zijn tevreden gebruikers van het middel die in advertenties vertellen dat een middel hen zeer geholpen heeft. In het slechtste geval betreft het medewerkers of familieleden van de verkoper (zie Bruno Santanera) of betaalde acteurs of fotomodellen, die mogelijk niet eens weten dat ze voor dergelijke reclame gebruikt worden. In het beste geval zijn het mensen die oprecht vertellen dat zij zich door het gebruik van een middel of methode beter voelen. Kwakzalvers gebruiken graag getuigenissen van bekende personen, zoals sporters. Soms worden ook overleden beroemdheden gebruikt. Aan Cleopatra bijvoorbeeld wordt onder andere het gebruik van magneten als therapie toegedicht. Reclamepatiënten zijn anekdotisch bewijs en volslagen onbruikbaar als werkelijk bewijs of iets werkt of niet. Zich beter voelen is een subjectieve ervaring en niet hetzelfde als een werkelijke, objectieve verbetering van de gezondheid. Vaak blijken reclamepatiënten in het geheel niet genezen te zijn. Een bekend voorbeeld is een Moerman-arts die een patiënt opvoerde als zijnde genezen omdat deze niet meer op zijn spreekuur verscheen. Hij trok daaruit de conclusie dat de patiënt genezen was. De patiënt kwam echter niet meer omdat hij aan zijn kanker was overleden.

Voor vrijwel elk middel zijn wel enkele tevreden klanten te vinden, hoe slecht het ook is. Als bij een test bijvoorbeeld honderd mensen een bepaald middel krijgen waarna 95 mensen aan het middel overlijden en slechts vijf zich beter voelen of zelfs genezen, zal iedereen het over eens zijn dat dit middel beter niet op de markt kan komen. Er zijn desondanks vijf tevreden patiënten voor dit middel. Dit is een gechargeerd voorbeeld, maar het illustreert dat reclamepatiënten niets aantonen als niet bekend is wat het effect op de andere gebruikers is geweest. Bij bewezen geneesmiddelen is het altijd zo dat bij een gedeelte van de patiënten het middel (vrijwel) niets doet en bij een gedeelte (mogelijk ernstige) bijwerkingen veroorzaakt. Het gaat er om dat het middel voor het grootste deel van de patiënten veilig en effectief is. Daarnaast is ook nog eens niet na te gaan of de reclamepatiënt werkelijk aan de kwaal leed waar hij van genezen zegt te zijn. Ook de diagnoses van kwakzalvers zijn op zijn zachtst gezegd twijfelachtig. Kwakzalvers praten patiënten soms ook niet-bestaande, zelfverzonnen ziektes aan waarvoor zij uiteraard als bij toeval de enige werkende behandeling kunnen leveren.

Het middel werkt voor een groot aantal ongerelateerde kwalen.

Volgens de kwakzalver werkt zijn middel vaak bij een grote hoeveelheid kwalen, waartussen geen enkele relatie bestaat qua oorzaak, ziektebeeld en de gebruikelijke medisch wetenschappelijke behandeling. Omdat directe claims niet mogen voor middelen die niet geregistreerd staan als geneesmiddel, wordt dit vaak ingekleed als ‘ondersteunt het immuunsysteem’, ‘helpt bij het opbouwen van’, ‘ondersteunt het lichaam bij’, ‘geeft meer energie’ en vergelijkbare subjectieve en vooral oncontroleerbare claims.

Het middel belooft wonderen.

Dit is vooral het geval bij afslankmiddelen, die vrijwel zonder uitzondering beloven dat de gebruiker veel gewicht zal verliezen zonder enige inspanning. Soms beloven ze zelfs gewichtsafnames die medisch gezien niet verantwoord zouden zijn als ze werkelijk zouden plaatsvinden. Mensen voelen vaak wel aan dat de claims eigenlijk niet kunnen kloppen, maar worden vaak toch verleid onder het motto ‘baat het niet, schaadt het niet’. Het kan echter wel degelijk schaden, al is het maar in de portemonnee. Vooral bij afslankmiddelen heeft zich een aantal schandalen voorgedaan omdat deze gevaarlijke stoffen bleken te bevatten (hormonen, amfetaminen). Er zijn ook gevallen, zoals bij terminale kanker of aids, dat mensen uit pure wanhoop op elke belofte kritiekloos ingaan. Misbruik maken van dergelijke wanhoop door wonderen te beloven zien velen als de meest verwerpelijke vorm van kwakzalverij.

Het middel is gemaakt volgens een geheim recept of de werking wordt niet verklaard.

Reguliere wetenschap staat open voor kritiek en toetsbaarheid en nieuw gevonden behandelingen moeten gedetailleerd openbaar worden gemaakt zodat ook anderen ze kunnen toetsen. Iemand die iets vindt en het geheim van de bereiding of de werking voor zichzelf houdt om er aan te verdienen plaatst zich daarmee per definitie in het domein van de kwakzalverij. Reguliere middelen zijn meestal wel gepatenteerd. Dit houdt in dat niemand behalve de patenthouder het middel mag maken en op de markt brengen. Het 'recept' is echter verre van geheim, dit wordt in de patentaanvraag juist openbaar gemaakt. Na afloop van het patent kunnen anderen het middel ook maken, dit zijn de zogeheten generieke geneesmiddelen.

Het middel of de methode wordt al heel lang en/of door heel veel mensen gebruikt.

Populariteit is een graadmeter voor het succes van de verkoper, geen bewijs voor de werking van iets. Bij kwakzalvers (en alternatieve geneeswijzen) wordt het dikwijls als een groot pluspunt gezien dat iets gebaseerd is op oude kennis, bij voorkeur van volken die mysterieus overkomen, zoals de oude Egyptenaren of Oosterse volkeren. Dat deze kennis eigenlijk altijd volkomen gedateerd en onjuist is doet voor de kwakzalver niet terzake.

Er bestaat weerstand tegen het middel of de methode in de medische wetenschap.

Als men via de wetenschappelijke methode geen bewijs van effectiviteit kan vinden, vaak zelfs na vele proeven, of als de vermeende werking van een middel in volstrekte tegenspraak is met wat de wetenschap heeft ontdekt over hoe de wereld om ons heen functioneert, zal een middel niet worden geaccepteerd. In tegenstelling tot wat kwakzalvers vaak beweren maakt het de wetenschappelijke geneeskunst niet uit waar iets vandaan komt of hoe het werkt, als het maar werkt. De huidige basis van de medische wetenschap is de zogenaamde evidence based medicine, geneeskunst op basis van bewezen werking, niet op basis van enige filosofie of persoonlijke voorkeuren. Hierop leveren sommige wetenschappers zelfs de kritiek dat middelen of methoden waarvoor geen enkel plausibel mechanisme bedacht kan worden niet a priori uitgesloten worden van onderzoek. Als er weerstand is tegen bepaalde middelen of methoden, is dit meestal met goede redenen.

Het middel werkt op basis van energie, trillingen, vibraties, aura's etcetera.

Dit zijn geen medisch wetenschappelijke claims. De begrippen 'energie', 'trilling' en dergelijke worden door kwakzalvers niet in natuurkundige zin gebruikt maar als metafysische begrippen. Aura's en dergelijke vallen ook onder de metafysica. Het staat eenieder uiteraard vrij in dit soort zaken te geloven, maar dit plaatst de beweringen wel buiten een controleerbaar wetenschappelijk kader.

Men probeert twijfels weg te nemen door er op te wijzen dat het middel of de methode vergoed wordt door ziektekostenverzekering en dus geen kwakzalverij kan zijn.

Meerdere verzekeringsmaatschappijen vergoedden de kosten van alternatieve therapieen, waarbij zij zich onder andere baseerden op een positief oordeel van de Consumentenbond. Dit oordeel was echter gebaseerd op kwaliteit van o.a. het patiëntendossier, het bestaan van een klachtenprocedure etc. en niet op het al dan niet werkzaam zijn van de geboden therapie(n).

Het aanwezig zijn van een of meer van deze signalen betekent uiteraard niet dat het vaststaat dat er sprake is van kwakzalverij, maar het vergroot wel de kans. Omgekeerd kan er sprake zijn van kwakzalverij zonder dat deze signalen er zijn.

Bestrijding van kwakzalverij

In tientallen landen zijn organisaties actief die kritische informatie verstrekken over pseudo-wetenschappelijke beweringen en kwakzalverij. In Nederland zijn dat onder meer de Stichting Skepsis en de Vereniging tegen de Kwakzalverij. In België is dat SKEPP.

Externe links