Immanuel Kant

Immanuel Kant (Königsberg, 22 april 1724 – ald., 12 februari 1804) was een Duits filosoof.

Immanuel Kant, de belangrijkste filosoof van de Verlichting, werd geboren op 22 april 1724 in het Pruisische Königsberg, het tegenwoordige Russische Kaliningrad. Hij was de vierde van negen kinderen van een arme zadelmaker. Dankzij de welwillendheid van een piëtistische dominee kon Kant op achtjarige leeftijd het Collegium Fridericianum, een Latijnse school, in zijn geboorteplaats bezoeken. Op zijn zestiende ging hij daar naar de universiteit, waar hij eerst theologie en vervolgens filosofie en wis- en natuurkunde studeerde.

Na zijn afstuderen op 22-jarige leeftijd verdiende hij de kost als huisonderwijzer in zijn woonplaats. Op de universiteit van Königsberg kon hij pas negen jaar later, in 1755, (onbetaald, want het was een erefunctie!) een aanstelling als privaatdocent krijgen. Hij gaf in deze functie tot 1770 openbare colleges in onder meer logica, metafysica, ethiek, wiskunde en fysische geografie. Hij promoveerde in 1755 op een in het Latijn geschreven proefschrift, getiteld NOVA DILUCIDATIO (in het Duits: Eine neue Beleuchtung der ersten Prinzipien aller metaphysischen Erkenntniß. Vertaald: Een nieuw licht op de eerste principes van alle metafysische kennis.)

In 1770 werd Kant hoogleraar in metafysica en logica aan de filosofische faculteit van de universiteit van Königsberg. Hij gaf colleges filosofie tot 1796. Hij overleed in 1804.

Al jaren vóór het verschijnen van zijn eerste grote publikatie Die Kritik der reinen Vernunft verwierf Kant in de Duits sprekende gebieden de reputatie van een begeesterd spreker. Daarnaast stond hij bekend als uiterst punctueel. Hij volgde een strikt dagschema en verliet zijn woonplaats zelden. Volgens een door Heine verzonnen en mild spottend bedoeld verhaal zouden de huisvrouwen van Königsberg hun klok gelijk zetten wanneer Kant - altijd alléén! - op zijn vaste dagelijkse wandeling (na het middageten van 13.00 uur) hen passeerde.

Immanuel Kant is de grootste moderne filosoof. Zijn invloed op filosisch, ethisch, theologisch, strafrechtelijk, volkenrechtelijk en esthetisch terrein werkt door tot op de dag van vandaag en is nog steeds actueel.

Ethiek van Kant

Voor Kant was niet het gevolg van ons handelen belangrijk. Het gaat erom dat je een goede bedoeling hebt. Een handeling is pas dan ethisch goed als zij geschiedt uit plichtsbesef. Daarmee bedoelt Kant dat jouw instelling behoort te zijn bewust goed te doen. Kant onderscheidt twee vormen van handelen; handelen uit neiging en handelen uit plichtsbesef. Kant vond respect voor je medemens enorm belangrijk. De ander is ook een mens met behoeften en wensen. We moeten de ander de ruimte geven om zijn doelen na te streven.

Werken van Immanuel Kant (*1724 †1804)

De volledige werken van Kant zijn verschenen in de „Akademie Ausgabe“ van de Preußischen Akademie der Wissenschaften, Berlin 1902 en de jaren daarna.

Enkele van de belangrijkste werken van Kant zijn de volgende:

Kritik der reinen Vernunft (1781/1787).
Prolegomena zu einer jeden künftigen Metaphysik (1783).
Idee zu einer allgemeinen Geschichte in weltbürgerlicher Absicht (1784).
Grundlegung zur Metaphysik der Sitten (1785).
Mutmaßlicher Anfang der Menschengeschichte (1786).
Kritik der praktischen Vernunft (1788).
Kritik der Urteilskraft (1790).
Über das Miβlingen aller philosophischen Versuche in der Theodicee (1791).
Die Religion innerhalb der Grenzen der bloßen Vernunft (1793).
Zum ewigen Frieden: Ein philosophischer Entwurf (1795).
Die Metaphysik der Sitten (1797/8).
Über ein vermeintes Recht aus Menschenliebe zu lügen(1797/8).
Anthropologie in pragmatischer Hinsicht (1798).
Über Pädagogik (1803).

Kritik der reinen Vernunft (1781)

Met de Kritik der reinen Vernunft wilde Kant de grote filosofische tegenstelling uit zijn tijd te boven komen: aan de ene kant de empiristen zoals Hume en aan de de andere kant de rationalisten zoals Descartes. Verder wilde hij verklaren hoe Newton onveranderlijke natuurwetten uit veranderlijke waarnemingen wist af te leiden. Hume had nog aangetoond dat dat niet kon.

Centraal in zijn filosofie staat dat alle kennis afhangt van twee zaken: de waarneming van een ding in de wereld en het verstand dat los van die wereld staat. Dankzij het verstand zijn waarnemingen pas mogelijk, omdat het verstand vorm geeft aan de waarneming. Zonder deze vormgevende verstandsvormen geen waarneming, want vormeloos. Echter geldt ook: zonder waarnemingen zijn de vormen leeg.

Deze twee verstandsvormen zijn: ruimte en tijd. Dit wil zeggen: we zien ruimte en tijd omdat we dankzij ons verstand op die manier waarnemen. Inderdaad hebben blinden die weer kunnen zien grote moeite om van de lichtvlekken die op hun netvlies vallen, een ruimtelijke wereldbeeld te maken. De verstandsvormen zijn onveranderlijk en gaan vooraf aan de waarneming (a priori). De waarnemingen zijn daarentegen veranderlijk.

Wij kunnen alleen dingen kennen zoals het verstand ze modelleert. Buiten het verstand bevinden zich de dingen zoals ze op zichzelf zijn, of zoals Kant ze noemt: als "Ding an sich." Wat het Ding an sich is, is echter onkenbaar. (Hoe we weten dat het bestaat terwijl we het niet kunnen kennen, verraadt hij niet).

Wat we denken van de wereld is vervat in begrippen gebaseerd op genoemde voorgevormde waarnemingen. Doch we kennen ook begrippen die niet in de wereld voorkomen, zoals een éénhoorn. Kant wilde weten welke begrippen wel en welke niet op die wereld gebaseerd zijn. Waar ligt daar de grens, of in zijn woorden de kritiek. Zo wil hij filosoferen over niet bestaande zaken voorkomen. Alle begrippen nagaan kost te veel tijd en daarom wilde hij de grondstructuur van die ´bestaande´ begrippen weten. Gemodelleerd volgens de verstandsvormen worden de waarnemingen door het verstand omgevormd tot begrippen. Dit gebeurt aan de hand van zgn. zuivere, want a priori verstandsbegrippen. Deze worden kategoriën genoemd. Daar zijn er twaalf van, verdeeld over vier types: kwantiteit, kwaliteit, relatie en modaliteit. Een kategorie is bijvoorbeeld oorzakelijkheid. Dat Newton en wij de zwaartekracht als oorzaak van de val kunnen zien, is dus aan deze kategoriën te danken.

Een andere kategorie is ´substantie en accidentie´. Deze maakt dat we de wereld zien alsof ze bestaat uit dingen met eigenschappen. De filosofie van Kant werkt zo de relatie subject en object in een subject-objectscheiding verder uit. Hij is hierin geen idealist, die zoals Berkeley, veronderstelt dat we de werkelijkheid met ons verstand produceren (zodat er geen objecten gebaseerd op Dingen ansich zijn). Ook zijn wij geen verstandsloze waarnemers die nooit dingen, maar alleen waarnemingen waarnemen. Wij zien inderdaad een rode bal en niet een rond, rood vlak dat rond blijft als ik zie dat alles om mij heen draait en ik voel dat ik er omheen loop. Wij transcenderen dus onze veranderlijke waarnemingen en zien een onveranderlijk Ding an sich waarover we dankzij de verstandsvormen en de kategorieën ware uitspraken kunnen vormen. We zien bijvoorbeeld dankzij de kategorie `substantie en accidentie` concrete dingen en niet veranderende waarnemingen. Kant´s kentheorie is hiermee een vorm van een transcendentaal idealisme.

Kant is hiermee nog niet klaar. De concreetheid van het waargenomen ding is namelijk te danken aan de eenheid waaronder de waarnemingen bijeengehouden worden. Deze eenheid van het object is volgens hem alleen mogelijk als er tegelijkertijd een eenheid van het subject is, waaraan die eenheid van het object aan te danken is. Deze eenheid wordt gevormd door het Ik, dat wederom niet waarneembaar is, maar voorondersteld wordt. Inderdaad toont de nieuwe neurofilosofie aan dat het ´Ik´ niet als ding in ons hoofd bestaat (lees Dennett, ten Boer).

'Antinomie van de rede': Hiermee toont Kant aan dat men met de zuivere rede als analytisch en/of synthetisch instrument niet in staat is om zonder tegenstrijdigheden over de dingen te denken. Over het "ding an sich" is dus niets te zeggen (door ons). Middels Antinomieën van de rede probeert hij ook aan te geven welke uitspraken niet en welke wel op basis van waarnemingen te maken zijn. Moeilijk is daarbij te bepalen welke uitspraken niet direct van waarnemingen stammen, maar toch over de werkelijkheid gaan (bijv. dat een steen valt vanwege de valwet van Newton, die zelf niet te zien is) en uitspraken die evenmin direct van waarnemingen afstammen en niet in de werkelijkheid bestaan (bijv. God). Zo probeert hij onzinnige onderwerpen uit filosofie en wetenschap te bannen. Hij zoekt dus naar de grens, in zijn woorden de kritiek, van de zuivere rede.

Kritik der praktischen Vernunft (1788)

In de Kritik der praktischen Vernunft, de kritiek van de praktische rede, probeerde Kant de grens (= kritiek) te bepalen van wat in de moraal rationeel te funderen is.

Kant kan niet accepteren dat we ons handelen laten leiden door onze voorkeuren, dwz wat we toevallig leuk of lekker vinden. Dat geeft geen zekerheid. Bovendien bepalen we dan niet zelf wat we willen, maar worden we in ons handelen door die leuke of lekkere dingen bepaald. We zijn dan niet vrij. Ook kan Kant niet accepteren dat we iets doen omdat volgens de moraal goed voor ons is of omdat de etiquettes het ons voorschrijven. Want over wat goed is en over goede etiquettes verschilt iedereen van mening, zodat dit ook geen zekerheid geeft.

Kant wilde daarom als denker van de verlichting de ethiek, net als de natuurkunde, op een rationele basis funderen die wel zekerheid geeft. Dit doet hij ten eerste door te veronderstellen dat we een vrije wil hebben, die door geen voorkeur of wens te beïnvloeden is. Hoewel de natuurkunde zegt dat alles een oorzaak heeft en Kant dit in zijn kritiek van de zuivere rede bevestigt, veronderstelt Kant toch dat onze wil onafhankelijk is en zichzelf veroorzaken kan. Hij geeft toe dat hij het bestaan van de vrije wil niet kan bewijzen, maar hij zegt er sterke aanwijzigingen voor te hebben. (De moderne natuurwetenschap kan inderdaad laten zien dat onze ´vrij´ bedachte wensen in feite door onze hersenen `bedacht´ en ons daarna ´ingefluisterd´ zijn (zie cognitieve psychologie en lees Daniel Dennett).

Uitgaande van de vrije wil en het verstand gaat Kant op zoek naar de fundamentele gedragsregel van ons vrije handelen, maxime genoemd, die geen tegenspraak dult. We moeten hem dan opvolgen omdat we onszelf anders tegenspreken. Zo´n fundamentele gedragsregel van de praktische rede wordt categorische imperatief genoemd, categorisch omdat hij ongeacht de uitkomst toepasbaar is, imperatief omdat je hem behoort te volgen. Er bestaan verschillende vormen waaronder:

Bedenk of je kunt willen dat je handeling een algemene regel zou zijn.
Je moet anderen en jezelf niet uitsluitend als middel, maar ook altijd als doel op zich beschouwen.

Op z´n Nederlands samengevat: doe datgene wat u wilt dat anderen u ook zullen doen (de Bijbelse opdracht). Deze gedragsregels vormt inderdaad de essentie van de moraal. Dus: verzin bij wat je doet, de grondregel van die handeling, bijv. in een gesprek `luister altijd naar wat anderen zeggen als ze tegen je praten´ en toets of iedereen zich aan die regel zou kunnen houden. Stel je grondregel luidt: `spreek nooit de waarheid´ en iedereen zou zich hieraan houden, dan is een gesprek onmogelijk, los van het feit of het volgens etiquettes wel of niet mag.

Wat echter als er een moordenaar met een uitgestoken mes voor de deur staat en vraagt of je partner thuis is want hij wil haar vermoorden en die is inderdaad thuis?? Moet je dan een moord voorkomen, omdat zo iedereen handelen zou kunnen handelen, of moet je de waarheid spreken? Kant geeft niet aan wat je moet doen als twee gedragsregels in de toepassing elkaar tegenspreken.

De grondregels moeten we steeds uit plicht opvolgen (Test: de grondregel ´Volg nooit een grondregel op´ spreekt zich inderdaad tegen). Vanwege die grondregel wordt dit soort ethiek deontologie (deon = wet) of plichtethiek genoemd.

Kritik der Urteilskraft (1790)

Hierin probeert Kant te achterhalen wanneer iets als mooi of schoon wordt beoordeeld. Daarbij gaat het niet alleen om kunstobjecten. De meeste voorbeelden die Kant geeft gaan ook niet over kunst, maar hebben te maken met verschijnselen in de natuur. De waarneming van iets moois gebeurt op een harmonieuze manier. Men wordt zich bewust van die harmonie, en noemt daarom het waargenomene mooi. De ervaring van schoonheid is volgens Kant altijd belangeloos. Een gebruiksvoorwerp dient een bepaald doel, en kan daarom gewaardeerd worden. De waardering voor iets dat mooi is komt op een andere manier tot stand, namelijk helemaal onafhankelijk van het object. Voor de ervaring van schoonheid is het zelfs niet van belang of het object dat die ervaring teweegbrengt eigenlijk wel bestaat. (Op deze manier wordt ook het schoonheidsoordeel een a priori oordeel) Toch spreekt Kant van een 'doelmatigheid zonder doel.' De ervaring van het schone geeft de mens namelijk wel sterk het gevoel dat het mooie object niet zomaar mooi is, maar dat daar meer, een doel, achter zit. Maar dat is slechts een vermoeden waar men niet de vinger op kan leggen. Naast het schone is er volgens Kant het sublieme. Een gewaarwording van het sublieme treedt op wanneer waarneming van iets dat schoon is op een bepaalde manier teveel is om te kunnen bevatten.

Externe links

Enkele van de on line beschikbare werken, in het Duits of in Engelse vertaling volgen hier. Let wel, van zijn belangrijkste werk, de Kritik der reinen Vernunft zijn twee edities verschenen, de eerste en tweede oplage (1781 respectievelijk 1787) De tweede is op onderdelen gewijzigd. Als men in de vakliteratuur naar dit werk verwijst dan doet men dat door naar A (de versie uit 1781) of B (1787) te verwijzen (gevolgd door het originele paginanummer). De Prolegomena (1783) is een samenvatting door de auteur zelf van de (eerste) Kritik.