Idealisme

Idealisme is een begrip met meerdere, aan elkaar soms zelfs tegenstrijdige betekenissen. Het wordt door de een gebruikt als nauwkeurig afgebakende beschrijvende term in (bijvoorbeeld) de filosofie, terwijl het elders slechts als polemische term gebruikt wordt.

In de filosofie is het terug te voeren tot op Plato die de algemene begrippen (ideeën) als belangrijker en van een hogere orde beschouwt dan de bijzondere of particuliere dingen. Als men de vraag stelt: "Wat is het zijn?", dan is Plato's antwoord (het benadrukken van de werkelijkheid van universalia) kenmerkend voor het idealisme; het andere mogelijke antwoord (het benadrukken van de werkelijkheid van de dingen zelf) is het realisme. Of, om het met andere woorden te zeggen, Plato beschouwt de ideeën of begrippen als realistisch, zijn idealisme is dus in feite een begripsrealisme. Onder die naam staat het dan ook bekend.

In de Angelsaksische filosofie wordt de term voornamelijk gebruikt voor het denken van George Berkeley die de werkelijkheid tot "ideas", bewustzijnsinhouden herleidt (die bij hem een in wezen spirituele of zelfs goddelijke oorsprong hebben).

In het (kritisch en transcendentaal) idealisme van Kant betekent het dat aan het verstand (bewustzijn) een ordenende en regulatieve functie wordt toegekend bij het verwerken van ervaringen. Hij gaat uit van "dingen" die buiten ons bestaan en de zintuigen kunnen prikkelen maar waarover -als ding- niets gezegd kan worden. (voorbeeld: materie bestaat, maar dat het uit quarks en/of strings etc. zou bestaan is iets dat louter en alleen aan de kennende en creatieve activiteit van ons bewustzijn toegeschreven moet worden) Kant verwerpt dan ook met klem het "esse est percipi" (zijn/bestaan is waargenomen worden) van Berkeley. Kants idealisme betreft niet het bestaan van dingen maar betreft de (on)mogelijkheid om dingen weer te geven in ons bewustzijn zoals ze zelf zijn. In deze zin is idealisme tegengesteld aan het filosofisch realisme en is het niet tegengesteld aan het filosofisch materialisme.

In de filosofie van Hegel is het idealisme weer absoluut: het brengt het zijn weer terug tot de idee terwijl de ontwikkelingen daarvan de verschillende vormen van waarneembare werkelijkheid veroorzaakt. Het "zijn" is tevens een "niet-zijn" (want het ontwikkelt zich en is in wording) en bovendien is het absoluut want daarbuiten bestaat er niets. Hegel zegt: "De idee als totaliteit is de natuur".

In de filosofie wordt verder nog een onderscheid gemaakt tussen het zgn. objectief en het subjectief idealisme. Het verschil tussen deze twee (sub)richtingen is het makkelijkst te duiden aan de hand van de filosofie van Berkeley. De man neemt voor een deel het idealisme van Descartes over en het is subjectief omdat de hele werkelijkheid teruggebracht wordt tot de idee die hij (als subject) er zich van vormt. Maar de man is ook religieus, hij erkent dus wel degelijk een buiten hem staande entiteit (het opperwezen zelf) In die zin dat deze absolute en universele geest de ideeën bij de individuen tot stand brengt (die dan niet meer van persoon tot persoon hoeft te verschillen) wordt gesproken van een objectief idealisme. Onnodig te zeggen dat dit onderscheid op veel idealisten überhaupt niet van toepassing is (Kant, want die erkent zonder voorbehoud een buiten hem staande werkelijkheid) maar in het licht van het bovenstaande moet iemand als Hegel als objectief idealist geduid worden.

In tegenstelling tot zowel de klassieke als wel de moderne westerse filosofie waar idealisme tegengesteld is aan realisme, stelt het Marxisme dat tegenover het idealisme het materialisme geplaatst zou moeten worden. Deze opvatting is vooral vorm gegeven in Lenins materialisme en empiriocriticisme (1909) dat als zijn belangrijkste kentheoretische bijdrage aan het marxisme beschouwd wordt.

filosofische stroming

Gourt Home::Gourt :: Idealisme