Fjord

Een fjord is een bepaald type inham in een bergachtige kust, gekenmerkt door steile wanden die door gletsjerwerking zijn uitgesleten.

Fjord.gif GeirangerFjord.jpg Fjords_5.81273E_61.84781N.jpg

Etymologie

Het woord fjord is afkomstig uit het Oudnoors fjörðr, van Noord-Germaans ferthuz, van Proto-Indo-Europees prtus, van *por- 'gaan, doorgang'. Het woord is dus etymologisch verbonden met woorden als het Engelse firth (in 'Firth of Forth') en, meer verwijderd, ford (in 'Oxford'), het Duitse furt (in 'Frankfurt') en het Nederlandse voorde (in 'Amersfoort'), waarin het 'doorwaadbare plaats in een rivier' betekent. Uitspraak (SAMPA): of ['faI3:d.

Aardrijkskundig

Kenmerkend bij fjorden zijn de bergachtige kusten met diepe insnijdingen en steile hellingen, die zich ook onder water voortzetten. De fjorden zijn vaak in U-vormige dalen, ontstaan door de uitschuring van landijs tijdens de ijstijden (trogdalen). Destijds was Scandinavië met een zeer dik pakket landijs en gletsjers bedekt. Geregeld komt het voor dat de fjorden minder diep zijn aan de monding dan verder het land in. Dit wordt veroorzaakt door de morene die de gletsjer achterliet bij zijn terugtrekking. Deze verhoging wordt in het Noors een fjordterskel (fjorddrempel of -dorpel) genoemd en die zorgt ervoor dat het water in een fjord zich rustiger gedraagt dan de (open) zee erbuiten. Hierdoor zijn veel fjorden natuurlijke havens. Een gevolg van deze fjorddorpel is dat hij de verversing van water tegenhoudt, waardoor verontreinigd water lang in een fjord kan blijven; een ander gevolg is dat het water in een fjord in de zomer, als er veel regenwater wordt afgevoerd, aan de oppervlakte meestal zoet is, terwijl het op grotere diepte zout is. In de winter is het water overal vrij uniform zout.

Uitzonderingen

In Noorwegen worden ook andere wateren wel fjord genoemd, zoals lange, fjordachtige meren (Tyrifjorden en Randsfjorden) of een smalle zijtak van een meer die in een groter meer uitmondt (Furnesfjorden, mondt uit in Mjøsa).

In het vlakke Denemarken worden de talrijke inhammen in de kustlijn ook vaak fjord genoemd, bijvoorbeeld Roskilde Fjord in het noorden van het eiland Seeland.

Biologie

In 2000 werden een aantal van 's werelds grootste koraalriffen ontdekt in de Noorse fjorden. Het leven hier wordt gezien als een oorzaak voor de goede visgronden langs de Noorse kust. Er is nog niet veel onderzoek hiernaar gedaan. Tot op heden is de enige bezoeker van het eerste koraalrif de diepzeeduiker geweest die het rif vond, en hij heeft het slechts drie keer bezocht. Duizenden verschillende levensvormen worden hier gevonden (bijv. plankton, koraal, anemonen, vis en verschillende soorten haaien). De meeste van deze soorten zijn aan het leven in het totale donker van de diepe zee en de grote druk van de diepte aangepast.

In de fjorden van Nieuw-Zeeland kunnen ook diepzeekoralen worden gevonden, op minder grote diepte dan gebruikelijk. Dit is mogelijk vanwege een zeer donkere laag zoet oppervlaktewater. In Milford Sound is een observatorium onder zeeniveau aangelegd die het mogelijk maakt om deze koralen te zien zonder te duiken.

Locaties

Langs de kusten van het noordelijke gedeelte van de Atlantische Oceaan vinden we fjorden in Noorwegen, Schotland, het oosten van Canada, IJsland en Groenland. Rond de Stille Oceaan zijn ze te vinden in British Columbia (Canada), Alaska (V.S.), Chili en het zuidwesten van Nieuw-Zeeland. Verder zijn er fjorden aan de Baltische kust van Duitsland, in delen van Antarctica (in het bijzonder het Antarctisch Schiereiland) en aan de kusten van eilanden van Arctica en Sub-antarctica.

Bekende fjorden

Atlantische Oceaan

Canada
- Hamilton Inlet

Groenland
- Kong Oskars Fjord
- IJsfjord van Ilulissat
- Scoresbysund (de langste fjord ter wereld, 350 km)

IJsland
- Borgarfjörður
- Breiðafjörður
- Eyjafjörður
- Hvalfjörður
- Ísafjörður

Noorwegen
- Geirangerfjord
- Hardangerfjord (de op een na langste fjord van Noorwegen en de op twee na langste ter wereld, 179 km)
- Sognefjord (de langste fjord van Noorwegen en de op een na langste ter wereld, 204 km)
- Trondheimsfjord
- Varangerfjord
- Trollfjord

Schotland
- Cromarty Firth
- Firth of Forth
- Firth of Tay

Stille Oceaan

Alaska (V.S.)
- Zuid- en westkust

Canada
- Burrard Inlet

Chili
- Zuidelijk gedeelte

Nieuw-Zeeland
- Doubtful Sound
- Dusky Sound
- Marlborough Sounds
- Milford Sound

In literatuur en pop-cultuur

Slartibartfast, een persoon in Douglas Adams' The Hitchhiker's Guide to the Galaxy, heeft in dit boek de Noorse fjorden gemaakt.
In Monty Python's sketch met de dode papegaai concludeert Michael Palin dat John Cleese's overleden "Norwegian Blue" papegaai niet dood is, maar "heimwee heeft naar de fjorden" ('pining for the fiords').

Externe links

Geografie naar vorm | Fjord

Gourt Home::Gourt :: Fjord